କପାଟୋତ୍ପାଟନାର୍ଥୀ ତୁ ଯତ୍ନେନ ମହତାଽଭଵତ୍ । ଲୋହଯଂତ୍ରାଵରୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ସ ନୋଦ୍ଧାଟଯିତୁଂ କ୍ଷମଃ
ଘରର ଦ୍ୱାର ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ଚଣ୍ଡକ ବହୁ ପ୍ରୟାସ କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଲୋହା ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାର ଆଟି ଥିଲା, ତେଣୁ ସେ ଖୋଲିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଆରୁରୋହ ତଦା ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାଵିଶଦ୍ଗୃହମ୍ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତଦ୍ଗୃହଂ କ୍ରୂରଃ କୃପଣଂ ପାଣିନାଦଧତ୍
ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଉପରୁ ଚଢ଼ି ପ୍ରବେଶ କରିଲେ; ଘର ଭିତରକୁ ଯାଇ, ଏହି କ୍ରୂର ଲୋକ ଦୁଃଖୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ହାତ ରଖିଲେ।
ଅଟ୍ଟାଲିକାଂ ସ ପାପିଷ୍ଠୋ ନାପିତସ୍ତସ୍କରକ୍ରିଯଃ । ତତ୍ରାପଶ୍ଯତ୍ପ୍ରସୁପ୍ତୌ ତୌ ଦଂପତୀରତିଵିହ୍ଵଲୌ
ଏହି ଅତି ଦୁଷ୍ଟ ନାପିତ, ଚୋରି କାମରେ ଲାଗି, ଘରର ଉପର ତଳକୁ ଚଢ଼ିଲେ; ସେଠାରେ ସେ ଦୁଇ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଶୁଇଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଜଗାମ ଚ ତଯୋଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ହେମଭୂଷାଜିଘୃକ୍ଷଯା । ଶଯ୍ଯାଯା ଏକଦେଶସ୍ଥଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଭୂଷଣଂ ବହୁ
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସୁନା ଗହଣା ନେବା ଇଚ୍ଛା କରି, ଶୟା ଉପରେ ଥିବା ଅନେକ ଗହଣା ଉଠାଇ ନେଲେ।
ହର୍ତୁଂ ତଦଂଗତୋ ହସ୍ତଂ ପ୍ରସସାର ସ ନାପିତଃ । ତସ୍କରସ୍ପର୍ଶତୋ ଵିପ୍ରୋ ଜଜାଗାର ଭଯାତୁରଃ
ଗହଣା ନେବା ପାଇଁ ନାପିତ ହାତ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଚୋରର ସ୍ପର୍ଶରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୟରେ ଜାଗିଯାଇଲେ।
ନ କିଂଚିଦୂଚେ ସଂମୀଲ୍ଯ ନେତ୍ରେ ତତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତଃ । ଯଦା ସ ତସ୍କରଃ ପାପୋ ଗୃହୀତ୍ଵା ଦେହଭୂଷଣମ୍
ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଚକୁ ବନ୍ଦ କରି ଶୁଇ ରହିଲେ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଚୋର ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଗହଣା ନେଲା—
ଚଲିତଃ ସ ତଦା ତେନ ଦୋର୍ଭ୍ଯାମାତ୍ତୋ ଦ୍ଵିଜେନ ହି । ପଶ୍ଚାଦାଗତ୍ଯ ଵିତ୍ତସ୍ଯାସହମାନେନ ସଂକ୍ଷଯମ୍
ତେବେ ଚୋର ଚାଲିଯିବା ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଇ ହାତରେ ଚୋରକୁ ଧରିଲେ, ନିଜ ଧନ ହରାଇବା ଦୁଃଖ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତେନାପି ନୃପ ଚୌରେଣ କୃପାଣେନ ହତୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଵିଦୀର୍ଣୋଦରମଧ୍ଯସ୍ତୁ ତାତମାତରିତୀରଯନ୍
ତାପରେ, ରାଜା, ଏହି ଚୋର ତାଲୱାର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ମାରିଦେଲା; ତାଙ୍କ ଉଦର ଫାଟି ଯିବା ସମୟରେ, ସେ ପିତା ଓ ମାତାକୁ ଡାକିଲେ।
ଵଦଂତଃ କିଂକିମେତ୍ଯେତତ୍ପାର୍ଶ୍ଵଂ ତସ୍ଯା ଯଯୁର୍ଜନାଃ । ଦଦୃଶୁସ୍ତଂ ନିଃସୃତାଂତ୍ରଂ ରୁଧିରାଲିପ୍ତଵିଗ୍ରହମ୍
ଲୋକେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, 'କଣ ହେଲା? ଏହି କଣ?' ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ; ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗୁଡିକ ଉପସ୍ଥିତ, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ।
ପପ୍ରଚ୍ଛୁଶ୍ଚ ମୁକୁଂଦେଦଂ କର୍ମ କେନେଦୃଶଂ କୃତମ୍ । ସୋଽପି କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ମହତା ପ୍ରୋଵାଚେଦଂ ସ୍ଵବାଂଧଵାନ୍
ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏହି କାମ କିଏ କରିଛି?' ତେଣୁ ମୁକୁନ୍ଦ ଗଭୀର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ମୁକୁଂଦ ଉଵାଚ-। ମମୈଵ ପରିପାକୋଽଯଂ ପୂର୍ଵୋପାର୍ଜିତକର୍ମଣାମ୍ । ନ କଶ୍ଚିତ୍ସୁଖଦୁଃଖସ୍ଯ ଦାତା କସ୍ଯାପି ଦେହିନଃ
ମୁକୁନ୍ଦ କହିଲେ: 'ଏହା ମୋର ପୂର୍ବ ଅର୍ଜିତ କର୍ମର ଫଳ; କେହି ମାନବଙ୍କୁ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେବାର ଦାତା ନୁହେଁ।'
ଧର୍ମୋଽଧର୍ମଶ୍ଚ ତାଵେଵ ତେଷାଂ ମୂଲଂ ପୁରାକୃତୌ । ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ତୁ ଭୂଯସ୍ଯାପୀଡଯା ଗାଢପୀଡିତଃ
'ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଦୁଇଟିର ମୂଳ ମନୁଷ୍ୟର ପୂର୍ବ କର୍ମରେ ଅଛି।' ନାରଦ କହିଲେ: ଏହିପରି କହି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ତତ୍ଯାଜ ଭୂପତେ ପ୍ରାଣାନ୍ପଶ୍ଯତାଂ ସୁହୃଦାଂ ତଦା । ଵିଲଲାପ ତଦା ତସ୍ଯ ମାତା ଦ୍ଵିଜସତୀ ନୃପ
ତାପରେ, ରାଜା, ନିଜ ମିତ୍ରମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ମାତା, ସତ୍ତ୍ୱ ଭରା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ବିଲାପ କରିଲେ।
ନିଧାଯ ତଚ୍ଛିରଃ ସ୍ଵାଂକେ କୁଂଡଲାଭ୍ଯାମଲଂକୃତମ୍ । ମାତୋଵାଚ- ହା ହତାସ୍ମି ତ୍ଵଯା ଵତ୍ସ ଦଶାମଂତ୍ଯାଂ ଚ ଗଚ୍ଛତା
ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ, କୁଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ନିଜ ଆଙ୍କରେ ରଖି, ମାତା କହିଲେ: 'ହା, ବତ୍ସ, ତୁମେ ମୋତେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲା, ଏହି ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଉଛ।'
ଦିନଶ୍ରୀରିଵ ସୂର୍ଯେଣ ପଶ୍ଚିମାଚଲଲଂବିନା । ଯଦଂଗଂ ଚଂଦନାଲେପଯୋଗ୍ଯଂ ତଵ ମହାମତେ
'ଦିନର ଶୋଭା ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ପଛରେ ଲୁଚିଲେ ହରାଯାଏ, ଏହିପରି ତୁମର ଶରୀର, ମହାବୁଦ୍ଧି, ଚନ୍ଦନ ଲେପନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏବେ—'
ମାଂ ମଜ୍ଜଯାର୍ତିଶୋକାବ୍ଧୌ ତଦିଦଂ ଧୂଲିଧୂସରମ୍
'—ଧୂଳିରେ ଢାକି ଯାଇଛି, ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଶୋକର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ାଇ ଦେଇଛ।'
ତାଂବୂଲଚର୍ଵଣେଭ୍ଯାସୋ ଯସ୍ତ୍ଵଯା ଵିହିତସ୍ତ୍ଵସୌ । ସ ଏଵ ରୁଧିରୋଦ୍ଗାର ମିଶ୍ରେଣ କ୍ରିଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ତଵ ଯେ ଲୋଚନେ ପୂର୍ଵଂ ଜିଗ୍ଯତୁଃ କମଲଶ୍ରିଯମ୍
ତୁମେ ତାମ୍ବୁଳ ଚବାଇବାର ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିଲା, ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତ ଓ କଫ ମିଶି ଚୁଆଯାଉଛି; ତୁମର ଆଖି, ଯେଉଁ ଆଖି ପୂର୍ବରୁ ପଦ୍ମର ଶ୍ରୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା—
ତ ଏଵ ସାଂପ୍ରତଂ ଜାତେ ତିମିରୌଘା ଵୃତେ ଇଵ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ଵତ୍ସ ତ୍ଵଂ ଶିଷ୍ଯାନଧ୍ଯାପଯାତ୍ମନଃ
ସେଇ ଆଖି ଏବେ ଅନ୍ଧାରର ଘନ ଆବରଣରେ ଢାକିଯାଇଛି; ଉଠ, ଉଠ, ପ୍ରିୟ, ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜେ ଶିଖାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କର।
ଯଥାଵଦ୍ଵୈଶ୍ଵଦେଵାଂତେ ପୂଜଯାତିଥିମାଗତମ୍ । ଦ୍ଵାରି ସ୍ଥିତା ଵଯସ୍ଯାସ୍ତେ ତ୍ଵାହ୍ଵଯଂତି ପ୍ରଯାହି ତାନ୍
ଯେପରି ବୈଶ୍ୱଦେବ ପୂଜା ସମାପ୍ତିରେ ଆସିଥିବା ଅତିଥିକୁ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ତୁମର ମିତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରରେ ଉଭା ହୋଇ ତୁମକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ।
ଦାତଵ୍ଯଂ ଯଦ୍ଦଦସ୍ଵୈଭ୍ଯୋ ଗୃହୀତଵ୍ଯଂ ଗୃହାଣ ତତ୍ । ହାହା ଦେହି ପ୍ରତିଵଚଃ ପତାମି ତଵ ପାଦଯୋଃ
ଯାହା ଦେବା ଉଚିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଅ; ଯାହା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଗ୍ରହଣ କର; ହାହା, ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦିଅ, ମୁଁ ତୁମର ପାଦାକୁ ପଡ଼ୁଛି।
ନୋଚେଦହଂ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରାଣାଂସ୍ତଵ ସମୀପତଃ । ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମୂର୍ଛିତା ତସ୍ଯ ମୁକୁଂଦସ୍ଯ ପ୍ରସୂସ୍ତଦା
ନାହିଁ ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ମୋ ପ୍ରାଣ ଛାଡିଦେବି; ନାରଦ କହିଲେ—ଏପରି କହି, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସେତିକି ବେହୋଶ ହେଇପଡ଼ିଲେ।
ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯ ଶିରଃ ସ୍ଵାଂକେ ଵିଧାଯ ଵ୍ଯଲପଚ୍ଚ ସା । ଭାର୍ଯୋଵାଚ- ନାମମାର୍ଗେଣ ପାଥୋଧେ ମଦୀଯଂ ଵଚନଂ ଶୃଣୁ
ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ନିଜ ଆଂକରେ ରଖି ଦୁଃଖ କରିଲେ; ଭାର୍ଯ୍ୟା କହିଲେ—ତୁମର ନାମର ପଥରେ, ଓ ସାଗର, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ରୁଷ୍ଟୋଽସି ଚେତ୍ସମଂ ମାତ୍ରା କୁତୋ ଵଦ ମମାଗ୍ରତଃ । ନ କଦାଚିତ୍ତ୍ଵଯା ସାଧୋ ମୌନମୀଦୃକ୍କୃତଂ ପୁରା । କେନାପି ଲଘୁନା ଭ୍ରାତ୍ରା ହ୍ଯପମାନଃ କୃତସ୍ତଵ
ତୁମେ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେଥିରେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହ; ଆଗରୁ କେବେ ମଧ୍ୟ, ଓ ସାଧୁ, ଏପରି ଚୁପ ରହିନଥିଲ; କୌଣସି ଛୋଟ ଭାଇ କି ତୁମକୁ ଅପମାନ କରିଛି?
ଶୁକୋଽଯଂ ପଂଜରସ୍ଥସ୍ତେ ନାନ୍ନମତ୍ତି ତ୍ଵଯା ଵିନା । ଭୋଜଯୈନଂ ସୁସିଦ୍ଧାନ୍ନଂ କଲଵାଚଂ ଚ ସାରିକାମ୍
ତୁମର ପଞ୍ଜରାରେ ରଖା ପରିକି ତୁମ ବିନା ଖାଇନାହିଁ; ସେକୁ ଭଲ ରାନ୍ଧା ଭାତ ଦିଅ, ଏବଂ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ସାରିକା ପକ୍ଷୀକୁ ମଧ୍ୟ।
ରାମରାମ ହରେକୃଷ୍ଣ ଵିଷ୍ଣୋ ନାମାଵଲୀମିତି । ପାଠଯୋତ୍ତିଷ୍ଠ ନିପୁଣୌ ଦ୍ଵାଵେତୌ ସାରିକାଶୁକୌ
‘ରାମ, ରାମ, ହରେ କୃଷ୍ଣ, ବିଷ୍ଣୁ’ ନାମାବଳୀ ପଢ଼ିବାକୁ ସାରିକା ଓ ଶୁକକୁ ଶିଖାଅ; ଉଠି, ସେମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଅ, ସେମାନେ ଚତୁର।
ଅପରାଦ୍ଧଂ ମଯା କିଂ ତେ ଯତ୍ଵଂ ମାଂ ନାଭିଭାଷସେ । ଯତ୍ତ୍ଵଯା ମେ ଧନଂ ଦତ୍ତଂ ତନ୍ମଯା ସାଧୁରକ୍ଷିଣମ୍
ମୁଁ କଣ ଅପରାଧ କରିଛି, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ମୋ ସହ କଥା ନକହୁଛ? ତୁମେ ଯେଉଁ ଧନ ଦେଇଥିଲ, ମୁଁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରିଛି।
ଅର୍ପିତଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ନାଥ ନିଜତେଜୋ ମମୋଦରେ । ସୂତିକାଲମହଂ ତସ୍ଯ ନୋପେକ୍ଷେ ତ୍ଵାମନୁଵ୍ରଜେ
ତୁମେ ଯେଉଁ ତୁମର ତେଜ ମୋ ଗର୍ଭରେ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲ, ସେଥିରେ ସୂତିକାଳ ଆସିଲେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନଦେଖା କରିବିନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ପଛରେ ଚାଲିବି।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ଵିଲପ୍ଯ ସା ତସ୍ଯ ମୁକୁଂଦସ୍ଯ ପ୍ରିଯା ତଦା । ନ ରୁରୋଦ ସ୍ଵଭର୍ତାରମନୁଗଂତୁମନା ସତୀ
ନାରଦ କହିଲେ—ଏପରି ଦୁଃଖ କରି, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପ୍ରିୟା ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଶ୍ରୁ ପକାଇନାହିଁ।
ଅଥ ତସ୍ଯ ମୁକୁଂଦସ୍ଯ ଗୁରୁର୍ଵେଦାଯନାଭିଧଃ । ସଂନ୍ଯାସୀ ପର୍ଯଟନ୍ପୃଥ୍ଵୀଂ ତସ୍ଯ ଵେଶ୍ମ ଯଯୌ ନୃପ
ତାପରେ, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଗୁରୁ ବେଦାୟନ ନାମକ ସଂନ୍ୟାସୀ, ଯିଏ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଘରକୁ ଆସିଲେ, ଓ ରାଜା।
ମୁକୁଂଦଃ କ୍ଵ ଗତୋ ମାତା ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ । ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ତଦା ତେନ ପୃଷ୍ଟେତ୍ଯାଚଷ୍ଟ ଚେଟିକା
ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ‘ମୁକୁନ୍ଦ କେଉଁଠି ଗଲେ, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନୀ ମା ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା କେଉଁଠି? ସେମାନେ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।’ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଦାସୀ।