ଧନଲୋଭେ ପ୍ରସକ୍ତସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯାଦେଵ ହୀଯତେ । ଵେଦାନଧୀତ୍ଯ ସକଲାନ୍ଯଜ୍ଞାଂଶ୍ଚାଵାପ୍ଯ ସର୍ଵଶଃ
ଧନ ଲୋଭରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାର ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ହରାଇଦେଇଥାଏ; ସମସ୍ତ ବେଦ ପଢିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ—
ନ ତାଂ ଗତିମଵାପ୍ନୋତି ସଂତୋଷାଦ୍ଯାମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ପ୍ରତିଗ୍ରହରୁଚିର୍ନ ସ୍ଯାଚ୍ଛୂଦ୍ରାନ୍ନ ତୁ ସମାହରେତ୍
ସେ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ମିଳୁଥିବା ଗତିକୁ ପାଇନଥାଏ; ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ଦାନ ନେବାକୁ ଚାହିଁବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଗ୍ରହଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ସ୍ଥିତ୍ଯର୍ଥାଦଧିକଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯାତ୍ଯଧୋଗତିମ୍ । ଯସ୍ତୁ ଯାତି ନ ସଂତୋଷଂ ନ ସ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯ ଭାଜନମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଠାରୁ ଅଧିକ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ସେ ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ; ଯେଉଁଠି ସନ୍ତୋଷ ନାହିଁ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗର ଅଂଶୀ ହୁଏନା।
ଉଦ୍ଵେଜଯତି ଭୂତାନି ଯଥା ଚୌରସ୍ତଥୈଵ ସଃ । ଗୁରୁଂ ଭୃତ୍ଯାଂଶ୍ଚୋଜ୍ଜିହୀର୍ଷୁସ୍ତର୍ପଯନ୍ଦେଵତାତିଥୀନ୍
ସେ ଚୋର ଭଳି ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଇଥାଏ; ଗୁରୁ ଓ ଭୃତ୍ୟଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହିଁ, ଦେବତା ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ପୂରଣ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ—
ସର୍ଵତଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଯାନ୍ନ ତୁ ତୃପ୍ଯେତ୍ସ୍ଵଯଂ ତତଃ । ଏଵଂ ଗୃହସ୍ଥୋ ଯୁକ୍ତାତ୍ମା ଦେଵତାତିଥିପୂଜକଃ
ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ନିଜେ ତାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଭଳି ଗୃହସ୍ଥ, ସଂୟମୀ ଓ ଦେବତା ଅତିଥି ପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା—
ଵର୍ତମାନଃ ସଂଯତାତ୍ମା ଯାତି ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍ । ପୁତ୍ରେଷୁ ଭାର୍ଯାଂ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଗତ୍ଵାରଣ୍ଯଂ ତୁ ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍
ସଂୟମ ରେ ରହି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପାଇଁଥାଏ; ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନାନୀକୁ ଭରସା କରି, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ—
ଏକାକୀ ଵିଚରେନ୍ନିତ୍ଯମୁଦାସୀନଃ ସମାହିତଃ । ଏଷ ଵଃ କଥିତୋ ଧର୍ମ୍ମୋ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୁ ତିଷ୍ଠେନ୍ନିଯତଂ ତଥାନୁଷ୍ଠାପଯେଦ୍ଦ୍ଵିଜାନ୍
ସେ ସଦା ଏକା ଭାବେ, ଉଦାସୀନ ଓ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚିବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ କହାଯାଇଛି। ଏହି ଜାଣି, ନିୟମିତ ରହିବା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଏହିପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଶିଖାଇବା ଉଚିତ।
ଇତି ଦେଵମନାଦିମେକମୀଶଂ ଗୃହଧର୍ମେଣ ସମର୍ଚଯେଦଜସ୍ରମ୍ । ସମତୀତ୍ଯ ସ ସର୍ଵଭୂତଯୋନିଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଯାତି ପରଂ ନ ଯାତି ଜନ୍ମ
ଏଭଳି, ଏକ ଆଦିହୀନ ଦେବତାଙ୍କୁ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିରନ୍ତର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପାଇଁଥାଏ, ଏବଂ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନା।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ଗୃହାଶ୍ରମେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଭାଗମାଯୁଷଃ । ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ସଦାରଃ ସାଗ୍ନିରେଵ ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏଭଳି ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଜୀବନର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଶ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପତ୍ନୀ ଓ ଅଗ୍ନି ସହିତ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଭାର୍ଯାଂ ପୁତ୍ରେଷୁ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵନମଥାପି ଵା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପତ୍ଯସ୍ଯ ଵାପତ୍ଯଂ ଜର୍ଜରୀକୃତଵିଗ୍ରହଃ
ପତ୍ନୀକୁ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭରସା କରି, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶରୀର ଜର୍ଜର ହୋଇଯିବା ପରେ—
ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ପ୍ରଶସ୍ତେ ଚୋତ୍ତରାଯଣେ । ଗତ୍ଵାରଣ୍ଯଂ ନିଯମଵାଂସ୍ତପଃ କୁର୍ଯାତ୍ସମାହିତଃ
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ସକାଳେ, ଉତ୍ତରାୟଣର ଶୁଭ ସମୟରେ, ନିଜ ମନକୁ ନିୟମିତ କରି, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ ଧ୍ୟାନରେ ତପସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଫଲମୂଲାନି ପୂତାନି ନିତ୍ଯମାହାରମାହରେତ୍ । ଯଦାହାରୋ ଭଵେତ୍ତେନ ପୂଜଯେତ୍ପିତୃଦେଵତାଃ
ସଦା ପବିତ୍ର ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ମିଳିଥାଏ, ତାହାରେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜଯେଦତିଥିଂ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ଚାଭ୍ଯର୍ଚଯେତ୍ସୁରାନ୍ । ଗୃହାଦାଦାଯ ଚାଶ୍ନୀଯାଦଷ୍ଟୌ ଗ୍ରାସାନ୍ସମାହିତଃ
ପ୍ରତିଦିନ ଅତିଥିକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା, ସ୍ନାନ କରି ପରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଘରରୁ ଖାଦ୍ୟ ଆଣି, ଶାନ୍ତ ମନରେ ଆଠ ମୁଠି ଖାଇବା ଉଚିତ।
ଜଟାଶ୍ଚ ବିଭୃଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ନଖରୋମାଣି ନୋତ୍ସୃଜେତ୍ । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଂ ସର୍ଵଥା କୁର୍ଯାନ୍ନିଯଚ୍ଛେଦ୍ଵାଚମନ୍ଯତଃ
ସଦା ଜଟା ରଖିବା, ନଖ ଓ କେଶ କଟିବା ନୁହେଁ; ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ସଦା କରିବା, ଓ ଅନ୍ୟ କଥାରେ ମନ ନ ଦେଇବା ଉଚିତ।
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଚ ଜୁହୁଯାତ୍ପଂଚଯଜ୍ଞାନ୍ସମାଚରେତ୍ । ଉତ୍ପନ୍ନୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ମେଧ୍ଯୈଃ ଶାକମୂଲଫଲେନ ଵା
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବା ଓ ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପବିତ୍ର ଶାକ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା।
ଚୀରଵାସା ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ସ୍ନାଯାତ୍ତ୍ରିଷଵଣଂ ଶୁଚିଃ । ସର୍ଵଭୂତାନୁକଂପଶ୍ଚ ପ୍ରତିଗ୍ରହଵିଵର୍ଜିତଃ
ସଦା ଚୀର ଜାମା ପିନ୍ଧିବା, ଦିନରେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରିବା, ପବିତ୍ର ରହିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା ରଖିବା, ଓ ଦାନ ନେଇବାରୁ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ।
ଦର୍ଶେନ ପୌର୍ଣମାସେନ ଯଜେତ ନିଯତଂ ଦ୍ଵିଜଃ । ଋତ୍ଵିଷ୍ଟ୍ଯାଗ୍ରଯଣେ ଚୈଵ ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯାନି କାରଯେତ୍
ଦ୍ୱିଜ ନିୟମିତ ଭାବେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାର ଯଜ୍ଞ କରିବା, ଋତୁ ଓ ଚାରିମାସିକ କ୍ରିୟା ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ।
ଉତ୍ତରାଯଣଂ ଚ କ୍ରମଶୋ ଦକ୍ଷିଣାଯନମେଵ ଚ । ଵାସଂତଶାରଦୈର୍ମେଦ୍ଧ୍ଯୈରୁତ୍ପନ୍ନୈଃ ସ୍ଵଯମାହୃତୈଃ
ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ସମୟରେ, ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା, ପବିତ୍ର ଓ ନିଜେ ଆଣିଥିବା ବସନ୍ତ ଓ ଶରତ ଫଳ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ପୁରୋଡାଶାଂଶ୍ଚରୂଂଶ୍ଚୈଵ ଵିଧିଵନ୍ନିର୍ଵପେତ୍ପୃଥକ୍ । ଦେଵତାଭ୍ଯଃ ପିତୃଭ୍ଯଶ୍ଚ ଦତ୍ତ୍ଵା ମେଧ୍ଯତରଂ ହଵିଃ
ଯଥାବିଧି ପୂରୋଡାଶ ଓ ଚରୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେବତା ଓ ପିତୃଙ୍କୁ ଦେଇ, ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର ହବି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଶେଷଂ ସମୁପଭୁଂଜୀତ ଲଵଣଂ ଚ ସ୍ଵଯଂକୃତମ୍ । ଵର୍ଜ୍ଜଯେନ୍ମଦ୍ଯମାଂସାନି ଭୌମାନି କଵକାନି ଚ
ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗ ଖାଇବା, ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିବା ଲୁଣ ବ୍ୟବହାର କରିବା; ମଦ, ମାଂସ, ଭୂମିରେ ଜମିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ କବକ ଖାଇବାରୁ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ।
ଭୂସ୍ତୃଣଂ ଶଷ୍ପକଂ ଚୈଵ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ ଫଲାନି ଚ । ନ ଫାଲକୃଷ୍ଟମଶ୍ନୀଯାଦୁତ୍ସୃଷ୍ଟମପି କେନଚିତ୍
ମାଟି, ଘାସ, ଶାଳପତ୍ର ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ ଫଳ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଚାଷ କରାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ଛାଡିଦେଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ଗ୍ରାମଜାତାନ୍ଯାର୍ତୋପି ପୁଷ୍ପାଣି ଚ ଫଲାନି ଚ । ଶ୍ରାଵଣେନୈଵ ଵିଧିନା ଵହ୍ନିଂ ପରିଚରେତ୍ସଦା
ଏକାଉଁ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରାମରେ ଜମିଥିବା ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିର ସେବା କରିବା ଉଚିତ।
ନ ଦ୍ରୁହ୍ଯେତ୍ସର୍ଵଭୂତାନି ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵୋ ନିର୍ଭଯୋ ଭଵେତ୍ । ନ ନକ୍ତଂ କିଂଚିଦଶ୍ନୀଯାଦ୍ରାତ୍ରୌ ଧ୍ଯାନପରୋ ଭଵେତ୍
କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ କ୍ଷତି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ରହିବା; ରାତିରେ କିଛି ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ରାତିରେ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି ରହିବା ଉଚିତ।
ଜିତେଂଦ୍ରିଯୋ ଜିତକ୍ରୋଧସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନଵିଚିଂତକଃ । ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନ ପତ୍ନୀମପି ସଂଶ୍ରଯେତ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରି, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନରେ ଚିନ୍ତା କରିବା, ସଦା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ରହିବା, ଏବଂ ଗୃହପତ୍ନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଯସ୍ତୁ ପତ୍ନ୍ଯା ଵନଂ ଗତ୍ଵା ମୈଥୁନଂ କାମତଶ୍ଚରେତ୍ । ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ତସ୍ଯ ଲୁପ୍ଯେତ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତୀଯତେ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯଦି କେହି ପତ୍ନୀ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ ଇଚ୍ଛାରେ ମିଳନ କରେ, ତାହାର ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ଓ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
ତତ୍ର ଯୋ ଜାଯତେ ଗର୍ଭୋ ନ ସ ସ୍ପୃଶ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ । ନ ହି ଵେଦେଧିକାରୋସ୍ଯ ତଦ୍ଵଂଶେପ୍ଯେଵମେଵ ହି
ସେଠାରେ ଯେ ଗର୍ଭ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଦ୍ୱିଜ ଛୁଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତାହାର ବେଦ ଅଧିକାର ନାହିଁ, ଏବଂ ତାହାର ବଂଶରେ ମଧ୍ୟ।
ଭୂମୌ ଶଯୀତ ସତତଂ ସାଵିତ୍ରୀଜପ୍ଯତତ୍ପରଃ । ଶରଣ୍ଯଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସଦ୍ଵିଭାଗପରଃ ସଦା
ସଦା ଭୂମିରେ ଶୁଇବା, ସାବିତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ ଲଗି ରହିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବା, ଏବଂ ସଦା ନ୍ୟାୟ ଭାଗ କରିବାରେ ଲଗି ରହିବା ଉଚିତ।
ପରିଵାଦଂ ମୃଷାଵାଦଂ ନିଦ୍ରାଲସ୍ଯେ ଚ ଵର୍ଜଯେତ୍ । ଏକାଗ୍ନିରନିକେତଃ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରୋକ୍ଷିତାଂ ଭୂମିମାଶ୍ରଯେତ୍
ପରିବାଦ, ମିଥ୍ୟା କଥା, ଘୁମ ଓ ଆଳସ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ; ଏକ ଅଗ୍ନି ରଖିବା, ନିଜ ଘର ନ ରଖିବା, ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ ରହିବା ଉଚିତ।
ମୃଗୈଃ ସହ ଚରେଦ୍ଦାଂତସ୍ତୈଃ ସହୈଵ ଚ ସଂଵସେତ୍ । ଶିଲାଯାଂ ଶର୍କରାଯାଂ ଵା ଶଯୀତ ସୁସମାହିତଃ
ଓହିଁ ଜଣେ ମୁନି ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଚଳିବା ଓ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିବା ଉଚିତ; ପଥର କିମ୍ବା କଣ୍ଟା ଉପରେ ସଚେତନ ଭାବରେ ଶୁଇବା ଉଚିତ।
ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରକ୍ଷାଲକୋ ଵା ସ୍ଯାନ୍ମାସସଂଚଯିକୋପି ଵା । ଷଣ୍ମାସନିଚଯୋ ଵାପି ସମାନିଚଯ ଏଵ ଵା
ସେ ଖାଇବା ପରେ ସତ୍ରେ ସାଫ କରିପାରେ, କିମ୍ବା ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଗ୍ରହ କରିପାରେ, କିମ୍ବା ଛଅ ମାସ କିମ୍ବା ଏକ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଏହିପରି ଚଳାଇପାରେ।