ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଅଥାତଃ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦାନଧର୍ମ୍ମମନୁତ୍ତମମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଣାଭିହିତଂ ପୂର୍ଵମୃଷୀଣାଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନାମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ଦାନ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଋଷିମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ଅର୍ଥାନାମୁଚିତଂ ପାତ୍ରେ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପ୍ରତିପାଦନମ୍ । ଦାନମିତ୍ଯଭିନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଫଲପ୍ରଦମ୍
ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଉଚିତ ଭାବେ ଧନ ଦେବାକୁ 'ଦାନ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଯୋ ଦଦାତି ଵିଶିଷ୍ଟେଭ୍ଯଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଯୁତଃ । ତଦ୍ଵୈ ଦତ୍ତମହଂ ମନ୍ଯେ ଶେଷଂ କସ୍ଯାପି ରକ୍ଷତି
ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାତ୍ରକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦାନ କରେ, ମୁଁ ସେହି ଦାନକୁ ଏକାଉଁ ସତ୍ୟ ଦାନ; ଅନ୍ୟ ଦାନ କେହି ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ରଖିଥାଏ।
ନିତ୍ଯଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ କାମ୍ଯଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଦାନମୁଚ୍ଯତେ । ଚତୁର୍ଥଂ ଵିମଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଦାନୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍
ଦାନ ତିନି ପ୍ରକାରର କୁହାଯାଏ—ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ, କାମ୍ୟ; ଚଉଠା, ନିର୍ମଳ ଦାନ, ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅହନ୍ଯହନି ଯତ୍କିଂଚିଦ୍ଦୀଯତେ ନୁପକାରିଣେ । ଅନୁଦ୍ଦିଶ୍ଯଫଲଂ ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ତୁ ନିତ୍ଯକମ୍
ଯାହା ଦିନେ ଦିନେ କୌଣସି ଫଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନ ରଖି, ଉପକାର ଆଶା ନ କରି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ 'ନିତ୍ୟ ଦାନ' କୁହାଯାଏ।
ଯତ୍ତୁ ପାପୋପଶାଂତ୍ଯର୍ଥଂ ଦୀଯତେ ଵିଦୁଷାଂ କରେ । ନୈମିତ୍ତିକଂ ତଦୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଦାନଂ ସଦ୍ଭିରନୁତ୍ତମମ୍
ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ହାତରେ ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ 'ନୈମିତ୍ତିକ ଦାନ' କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ଅପତ୍ଯଵିଜଯୈଶ୍ଵର୍ଯ ସୁଖାର୍ଥଂ ଯତ୍ପ୍ରଦୀଯତେ । ଦାନଂ ତତ୍କାମ୍ଯମାଖ୍ଯାତମୃଷିଭିର୍ଧର୍ମଚିଂତକୈଃ
ସନ୍ତାନ, ବିଜୟ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ସୁଖ ପାଇଁ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ 'କାମ୍ୟ ଦାନ' ବୋଲି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଯଦୀଶ୍ଵରସ୍ଯ ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ସୁ ପ୍ରଦୀଯତେ । ଚେତସା ଧର୍ମଯୁକ୍ତେନ ଦାନଂ ତଦ୍ଵିମଲଂ ଶିଵମ୍
ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ମନରେ ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ 'ନିର୍ମଳ ଓ ଶିବ ଦାନ' କୁହାଯାଏ।
ଦାନଧର୍ମଂ ନିଷେଵେତ ପାତ୍ରମାସାଦ୍ଯ ଶକ୍ତିତଃ । ଉପାସ୍ଯତେ ତୁ ତତ୍ପାତ୍ରଂ ଯତ୍ତାରଯତି ସର୍ଵତଃ
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ମିଳେ, ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ପାତ୍ରକୁ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
କୁଟୁଂବଭୁକ୍ତିଵସନାଦ୍ଦେଯଂ ଯଦତିରିଚ୍ଯତେ । ଅନ୍ଯଥା ଦୀଯତେ ଯଦ୍ଵୈ ନ ତଦ୍ଦାନଂ ଫଲପ୍ରଦମ୍
ନିଜ ପରିବାର ପାଇଁ ଆହାର ଓ ପୋଷାକ ଆବଶ୍ୟକତା ଠାରୁ ଅଧିକ ଯାହା ଅଛି, ତାହା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଭଳି ଦାନ ନହେଲେ, ଦାନର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।
ଶ୍ରୋତ୍ରିଯାଯ କୁଲୀନାଯ ଵିନୀତାଯ ତପସ୍ଵିନେ । ଵ୍ରତସ୍ଥାଯ ଦରିଦ୍ରାଯ ପ୍ରଦେଯଂ ଭକ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍
ଏକ ଶିକ୍ଷିତ, ଉତ୍ତମ କୁଳର, ନମ୍ର, ତପସ୍ୱୀ, ବ୍ରତ ରଖୁଥିବା କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଯସ୍ତୁ ଦଦ୍ଯାନ୍ମହୀଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣାଯାହିତାଗ୍ନଯେ । ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଗତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି
ଯେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଅଗ୍ନି ରଖୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଜମି ଦାନ କରେ, ସେ ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଦୁଃଖ ନଥାଏ।
ଇକ୍ଷୁଭିଃ ସଂଯୁତାଂ ଭୂମିଂ ଯଵଗୋଧୂମଶାଲିନୀମ୍ । ଦଦାତି ଵେଦଵିଦୁଷେ ଯଃ ସ ଭୂଯୋ ନ ଜାଯତେ
ଯେ ଚିନିକାନ୍ଦ, ଯବ, ଗହମ, ଚାଉଳ ଭରିତ ଜମି ବେଦ ଜଣା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।
ଗୋଚର୍ମମାତ୍ରାମପି ଵା ଯୋ ଭୂମିଂ ସଂପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ଦରିଦ୍ରାଯ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯେ କୃଷ୍ଣ ଚାମ ମାତ୍ର ଜମି ଦରିଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଭୂମିଦାନାତ୍ପରଂ ଦାନଂ ଵିଦ୍ଯତେ ନେହ କିଂଚନ । ଅନ୍ନଦାନଂ ତେନ ତୁଲ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯାଦାନଂ ତତୋଧିକମ୍
ଏହି ଜଗତରେ ଜମି ଦାନ ଠାରୁ ବଡ଼ ଦାନ କିଛି ନାହିଁ। ଅନ୍ନ ଦାନ ଏହା ସମାନ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଦାନ ତାହାଠାରୁ ଉତ୍ତମ।
ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ଶାଂତାଯ ଶୁଚଯେ ଧର୍ମଶୀଲିନେ । ଦଦାତି ଵିଦ୍ଯାଂ ଵିଧିନା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଯେ ଶାନ୍ତ, ପବିତ୍ର ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
ଦଦ୍ଯାଦହରହଃ ସ୍ଵର୍ଣଂ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣେ । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ଥାନମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯେ ପ୍ରତିଦିନ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳି ବ୍ରହ୍ମାର ସ୍ଥାନ ପାଏ।
ଗୃହସ୍ଥାଯାନ୍ନଦାନେନ ଫଲମାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ । ଅନ୍ନମେଵାସ୍ଯ ଦାତଵ୍ଯଂ ଦତ୍ଵାପ୍ନୋତି ପରାଂ ଗତିମ୍
ଏକ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଦାନ କରିଲେ ମଣିଷ ଫଳ ପାଏ। ଏଠାରେ କେବଳ ଅନ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ, ଏହା ଦେଇ ଉଚ୍ଚତମ ଗତି ପାଏ।
ଵୈଶାଖ୍ଯାଂ ପୂର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ସପ୍ତ ପଂଚ ଵା । ଉପୋଷ୍ଯ ଵିଧିନା ଶାଂତଃ ଶୁଚିଃ ପ୍ରଯତମାନସଃ
ବୈଶାଖ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଉପବାସ କରି, ଶାନ୍ତ, ପବିତ୍ର ଓ ଏକାଗ୍ର ମନ ରଖି, ସାତ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜଯିତ୍ଵା ତିଲୈଃ କୃଷ୍ଣୈର୍ମଧୁନା ଚ ଵିଶେଷତଃ । ପ୍ରୀଯତାଂ ଧର୍ମରାଜେତି ଯଦା ମନସି ଵର୍ତ୍ତତେ
କୃଷ୍ଣ ତିଳ ଓ ମଧୁ ସହିତ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପୂଜା କରି, ଯେତେବେଳେ ମନରେ ଆସେ — 'ଧର୍ମରାଜ ଖୁସି ହେଉନ୍ତୁ',
ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ତୁ ଯତ୍ପାପଂ ତତ୍କ୍ଷଣାଦେଵ ନଶ୍ଯତି । କୃଷ୍ଣାଜିନେ ତିଲାନ୍କୃତ୍ଵା ହିରଣ୍ଯଂ ମଧୁସର୍ପିଷୀ
ଜୀବନରେ ଯେତେ ପାପ ହୋଇଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି; କୃଷ୍ଣାଜିନ, ତିଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ମଧୁ ଓ ଘିଅ ଦାନ କରି,
ଦଦାତି ଯସ୍ତୁ ଵିପ୍ରାଯ ସର୍ଵଂ ତରତି ଦୁଷ୍କୃତମ୍ । ଘୃତାନ୍ନମୁଦକୁଂଭଂ ଚ ଵୈଶାଖ୍ଯାଂ ତୁ ଵିଶେଷତଃ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ବୈଶାଖରେ ଘିଅ ଭାତ ଓ ଜଳ ଦେବା ଭିତରେ ବିଶେଷ ଫଳ ମିଳେ।
ନିର୍ଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଧର୍ମରାଜାଯ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ଭଯାତ୍ । ସୁଵର୍ଣତିଲଯୁକ୍ତୈସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ସପ୍ତ ପଂଚ ଵା
ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ତିଳ ସହିତ ସାତ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି,
ତର୍ପଯେଦୁଦପାତ୍ରୈସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଂ ଵ୍ଯପୋହତି । ମାଘମାସେ ତମିସ୍ରେ ତୁ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ସମୁପୋଷିତଃ
ଜଳ ପାତ୍ର ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର ହୁଏ; ମାଘ ମାସର କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି,
ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରଃ କୃଷ୍ଣୈସ୍ତିଲୈର୍ହୁତ୍ଵା ହୁତାଶନମ୍ । ପ୍ରଦଦ୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯସ୍ତୁ ତିଲାନେଵ ସମାହିତଃ
ଧଳା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, କୃଷ୍ଣ ତିଳ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରି, ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତିଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତି ଯତ୍ପାପଂ ସର୍ଵଂ ତରତି ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ । ଅମାଵାସ୍ଯାମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ତପସ୍ଵିନେ
ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଏଭଳି କରେ, ସେ ଜନ୍ମ ଠାରୁ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିପାରେ; ଅମାବାସ୍ୟାରେ ତପସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଇ,
ଯତ୍କିଂଚିଦ୍ଦେଵଦେଵେଶଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚୋଦ୍ଦିଶ୍ଯ କେଶଵମ୍ । ପ୍ରୀଯତାମୀଶ୍ଵରୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ହୃଷୀକେଶଃ ସନାତନଃ
ଯେ କିଏ ଦେବଦେବଙ୍କୁ କେଶବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ କିଛି ଦେଇଥାଏ, ସେ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଚିରଯୁଗୀ ବିଷ୍ଣୁ, ହୃଷୀକେଶ ଖୁସି ହେଉନ୍ତୁ।
ସପ୍ତଜନ୍ମକୃତଂ ପାପଂ ତତ୍କ୍ଷଣାଦେଵ ନଶ୍ଯତି । ଯସ୍ତୁ କୃଷ୍ଣଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ଦେଵଂ ପିନାକିନମ୍
କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନେ ସ୍ନାନ କରି ପିନାକୀନ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିବା ଲୋକର ସାତ ଜନ୍ମର ଜମା ହୋଇଥିବା ପାପ ତୁରନ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଆରାଧଯେଦ୍ଦ୍ଵିଜମୁଖେନ ତସ୍ଯାସ୍ତି ପୁନର୍ଭଵଃ । କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମ୍ଯାଂ ଵିଶେଷେଣ ଧାର୍ମିକାଯ ଦ୍ଵିଜାତଯେ
ଯେ କିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ପୂଜା କରେ, ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ବିଶେଷ କରି କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ଦିନେ ଧର୍ମିକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ନାତ୍ଵାଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନାଦିଭିଃ । ପ୍ରୀଯତାଂ ମେ ମହାଦେଵୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ଵକୀଯକମ୍
ସ୍ନାନ କରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରି, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୀତିରେ, ନିଜର ସମ୍ପତି ଦେଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ଉଚିତ।