ଅସଂଗତଂ ପର୍ଯ୍ଯୁଷିତଂ ପର୍ଯସ୍ତାନ୍ନଂ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ । କାକକୁକ୍କୁଟସଂସ୍ପୃଷ୍ଟଂ କୃମିଭିଶ୍ଚୈଵ ସଂଗତମ୍
ଯଥାଯଥି ମିଶିନଥିବା, ପୁରୁଣା, ବିକ୍ରିତ ଭୋଜନ, କାଉ କିମ୍ବା କୁକୁଡି ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଁଥିବା, କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ଖାଦ୍ୟ ସଦା ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ।
ମନୁଷ୍ଯୈରପ୍ଯଵଘ୍ରାତଂ କୁଷ୍ଠିନା ସ୍ପୃଷ୍ଟମେଵ ଚ । ନ ରଜସ୍ଵଲଯା ଦତ୍ତଂ ନ ପୁଂଶ୍ଚଲ୍ଯା ସରୋଗଯା
ମଣିଷ ଦ୍ୱାରା ଘ୍ରାଣ କରିଥିବା, କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଁଥିବା, ରଜସ୍ୱଳା ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା, ଅସଦ୍ ମହିଳା କିମ୍ବା ରୋଗୀ ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ମଲଵଦ୍ଵାସସା ଵାପି ପରଵାସୋଥ ଵର୍ଜଯେତ୍ । ଵିଵତ୍ସାଯାଶ୍ଚ ଗୋକ୍ଷୀରଂ ମେଷସ୍ଯାନିର୍ଦଶସ୍ଯ ଚ
ମଳିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ମୃତ ମଞ୍ଚି ଗାଈର ଦୁଧ, ଅପରିପକ୍ୱ ମେଷ ଓ ଛାଗର ଦୁଧ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ।
ଆଵିକଂ ସଂଧିନୀକ୍ଷୀରମପେଯଂ ମନୁରବ୍ରଵୀତ୍ । ବଲାକଂ ହଂସଦାତ୍ଯୂହଂ କଲଵିଂକଂ ଶୁକଂ ତଥା
ମନୁ କହିଛନ୍ତି ଯେ ମେଷ ଦୁଧ କିମ୍ବା ଛାଗ ଦୁଧ ଯୋଗ ଦିନେ ପିବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବଳାକ, ହଂସ, ଦାତ୍ୟୁହ, କଳବିଙ୍କ, ଶୁକା ମାଂସ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
କୁରୁରଂ ଚ ଚକୋରଂ ଚ ଜାଲପାଦଂ ଚ କୋକିଲମ୍ । ଵାଯସାନ୍ଖଂଜରୀଟାଂଶ୍ଚ ଶ୍ଯେନଂ ଗୃଧ୍ରଂ ତଥୈଵ ଚ
କୁରୁର, ଚକୋର, ଜାଲପଦ, କୋକିଳ, କାଉ, ଖଞ୍ଜରୀଟ, ଶ୍ୟେନ, ଗୃଧ୍ର ଭଲି ପକ୍ଷୀ ମାଂସ ଖାଇବାକୁ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ।
ଉଲୂକଂ ଚକ୍ରଵାକଂ ଚ ଭାସଂ ପାରାଵତଂ ତଥା । କପୋତଂ ଟିଟ୍ଟିଭଂ ଚୈଵ ଗ୍ରାମକୁକ୍କୁଟମେଵ ଚ
ଉଲୁକ, ଚକ୍ରବାକ, ଭାସ, ପାରାବତ, କପୋତ, ଟିଟିଭ, ଗ୍ରାମ କୁକୁଡି ମାଂସ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ସିଂହଂ ଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ଚ ମାର୍ଜାରଂ ଶ୍ଵାନଂ ସୂକରମେଵ ଚ । ଶୃଗାଲଂ ମର୍କଟଂ ଚୈଵ ଗର୍ଦ୍ଦଭଂ ନ ଚ ଭକ୍ଷଯେତ୍
ସିଂହ, ବାଘ, ବିଲେଇ, କୁକୁର, ଶୁଆ, ଶୃଗାଳ, ମର୍କଟ, ଗର୍ଦ୍ଧଭ ମାଂସ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ଭକ୍ଷଯେତ୍ସର୍ପମୃଗାଞ୍ଛିଖିନୋନ୍ଯାନ୍ଵନେଚରାନ୍ । ଜଲେଚରାନ୍ସ୍ଥଲଚରାନ୍ପ୍ରାଣିନଶ୍ଚେତି ଧାରଣା
ସାପ, ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁ, ମୟୂର ଓ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ, ଜଳରେ ବା ଭୂମିରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ମାଂସ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହି ନିୟମ।
ଗୋଧା କୂର୍ମଃ ଶଶଃ ଖଡ୍ଗଃ ସଲ୍ଲକଶ୍ଚେତି ସତ୍ତମାଃ । ଭକ୍ଷ୍ଯାନ୍ପଂଚନଖାନ୍ନିତ୍ଯଂ ମନୁରାହ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଗୋଧା, କୁର୍ମ, ଶଶ, ଖଡ୍ଗ, ସଲ୍ଲକ — ଏହି ପଞ୍ଚନଖୀ ପଶୁ ମାଂସ ସଦା ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଏହିପରି ମନୁ ପ୍ରଜାପତି କହିଛନ୍ତି।
ମତ୍ସ୍ଯାନ୍ସଶଲ୍କାନ୍ଭୁଂଜୀତ ମାଂସଂ ରୌରଵମେଵ ଚ । ନିଵେଦ୍ଯ ଦେଵତାଭ୍ଯସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଶ୍ଚ ନାନ୍ଯଥା
ଉପରେ ଚିତ୍ରିତ ମାଛ ଓ ରୌରବ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ପରେ ମାତ୍ର; ତା'ଠାରୁ ଅନ୍ୟଥା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ମଯୂରଂ ତିତ୍ତିରଂ ଚୈଵ କପୋତଂ ଚ କପିଂଜଲମ୍ । ଵାର୍ଧ୍ରୀଣସଂ ବକଂ ଭକ୍ଷ୍ଯଂ ମୀନଂ ହଂସଂ ପରାଜିତମ୍
ମୟୂର, ଟିଟିର, କପୋତ, କପିଞ୍ଜଳ, ବାର୍ଦ୍ରୀଣ, ବକ, ମାଛ, ହଂସ ଏବଂ ପରାଜିତ ପକ୍ଷୀ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଇଛି।
ଶଫରୀ ସିଂହତୁଂଡଂ ଚ ତଥା ପାଠୀନରୋହିତୌ । ମତ୍ସ୍ଯାଶ୍ଚୈତେ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ଭକ୍ଷଣୀଯା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଶଫରୀ ମାଛ, ସିଂହତୁଣ୍ଡ, ପାଠୀନ ଓ ରୋହିତ ମାଛ ଏହି ମାଛଗୁଡିକୁ ଦ୍ୱିଜ ମାନେ ଭୋଜନ କରିପାରିବେ।
ପ୍ରୋକ୍ଷିତଂ ଭକ୍ଷଯେଦେଷାଂ ମାଂସଂ ଚ ଦ୍ଵିଜକାମ୍ଯଯା । ଯଥାଵିଧି ପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ଚ ପ୍ରାଣାନାମପି ଚାତ୍ଯଯେ
ଏହି ପଶୁମାନଙ୍କର ମାଂସ ପବିତ୍ର କରି ଦ୍ୱିଜ ଚାହିଁଲେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଭୋଜନ କରିପାରିବେ, ଏବଂ ଜୀବନ ଉପରେ ଆପଦ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ।
ଭକ୍ଷଯେନ୍ନୈଵ ମାଂସାନି ଶେଷଭୋଜୀ ନ ଲିପ୍ଯତେ । ଔଷଧାର୍ଥମଶକ୍ତୋ ଵା ନିଯୋଗାଦ୍ଯଜ୍ଞକାରଣାତ୍
ଅନ୍ୟ ମାଂସ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରେ ସେ ଦୂଷିତ ହୁଏନି, ଔଷଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଅସମର୍ଥତାରେ, ଆଜ୍ଞାରେ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ।
ଆମଂତ୍ରିତଶ୍ଚ ଯଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଦୈଵେ ଵା ମାଂସମୁତ୍ସୃଜେତ୍ । ଯାଵଂତି ପଶୁରୋମାଣି ତାଵନ୍ନରକମୃଚ୍ଛତି
ଯଦି କେହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଦୈବ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତେବେ ପଶୁର ଲୋମ ଗଣନାରେ ସେ ଏତିକି ବର୍ଷ ନରକକୁ ଯାଏ।
ଅଦେଯଂ ଵାପ୍ଯପେଯଂ ଵା ତଥୈଵାସ୍ପୃଶ୍ଯମେଵ ଵା । ଦ୍ଵିଜାତୀନାମନାଲୋକ୍ଯଂ ନିତ୍ଯଂ ମଦ୍ଯମିତି ସ୍ଥିତିଃ
ଯାହା ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ପିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ବିରତ; ଏହା ମଦ୍ୟ ପ୍ରତି ନିୟମ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ମଦ୍ଯଂ ନିତ୍ଯଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ପୀତ୍ଵା ପତତି କର୍ମ୍ମଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵସଂଭାଷ୍ଯୋ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ
ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ମଦ୍ୟକୁ ସଦା ବିରତ କରିବା ଉଚିତ; ପିଇଲେ ଦ୍ୱିଜ କର୍ମରୁ ପତିତ ହୁଏ ଏବଂ ସାଙ୍ଗତିଯୋଗ୍ୟ ରହେନି।
ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵାପ୍ଯଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ପୀତ୍ଵାଽପେଯାନ୍ଯପି ଦ୍ଵିଜଃ । ନାଧିକାରୀ ଭଵେତ୍ତାଵଦ୍ଯାଵତ୍ତନ୍ନ ଜହାତ୍ଯଧଃ
ଅଭକ୍ଷ୍ୟ ଖାଇଲେ କିମ୍ବା ଅପେୟ ପିଇଲେ ଦ୍ୱିଜ ଯାଏଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଛାଡିନାହିଁ, ଅଧିକାରୀ ହୁଏନି।
ତସ୍ମାତ୍ପରିହରେନ୍ନିତ୍ଯମଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଅପେଯାନି ଚ ଵିପ୍ରୋ ଵୈ ତଥା ଚେଦ୍ଯାତି ରୌରଵମ୍
ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ସାବଧାନରେ ଅଭକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଅପେୟକୁ ବିରତ କରିବା ଉଚିତ; ନ କଲେ ସେ ରୌରବ ନରକକୁ ଯାଏ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ଭକ୍ଷ୍ଯାଭକ୍ଷ୍ଯନିଯମୋ ନାମ ଷଟ୍ପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ ଭକ୍ଷ୍ୟ ଅଭକ୍ଷ୍ୟ ନିୟମ ନାମକ ଛଉଅଞ୍ଚାଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଅଥାତଃ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦାନଧର୍ମ୍ମମନୁତ୍ତମମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଣାଭିହିତଂ ପୂର୍ଵମୃଷୀଣାଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନାମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ଦାନ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଋଷିମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ଅର୍ଥାନାମୁଚିତଂ ପାତ୍ରେ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପ୍ରତିପାଦନମ୍ । ଦାନମିତ୍ଯଭିନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଫଲପ୍ରଦମ୍
ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଉଚିତ ଭାବେ ଧନ ଦେବାକୁ 'ଦାନ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଯୋ ଦଦାତି ଵିଶିଷ୍ଟେଭ୍ଯଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଯୁତଃ । ତଦ୍ଵୈ ଦତ୍ତମହଂ ମନ୍ଯେ ଶେଷଂ କସ୍ଯାପି ରକ୍ଷତି
ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାତ୍ରକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦାନ କରେ, ମୁଁ ସେହି ଦାନକୁ ଏକାଉଁ ସତ୍ୟ ଦାନ; ଅନ୍ୟ ଦାନ କେହି ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ରଖିଥାଏ।
ନିତ୍ଯଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ କାମ୍ଯଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଦାନମୁଚ୍ଯତେ । ଚତୁର୍ଥଂ ଵିମଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଦାନୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍
ଦାନ ତିନି ପ୍ରକାରର କୁହାଯାଏ—ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ, କାମ୍ୟ; ଚଉଠା, ନିର୍ମଳ ଦାନ, ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅହନ୍ଯହନି ଯତ୍କିଂଚିଦ୍ଦୀଯତେ ନୁପକାରିଣେ । ଅନୁଦ୍ଦିଶ୍ଯଫଲଂ ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ତୁ ନିତ୍ଯକମ୍
ଯାହା ଦିନେ ଦିନେ କୌଣସି ଫଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନ ରଖି, ଉପକାର ଆଶା ନ କରି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ 'ନିତ୍ୟ ଦାନ' କୁହାଯାଏ।
ଯତ୍ତୁ ପାପୋପଶାଂତ୍ଯର୍ଥଂ ଦୀଯତେ ଵିଦୁଷାଂ କରେ । ନୈମିତ୍ତିକଂ ତଦୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଦାନଂ ସଦ୍ଭିରନୁତ୍ତମମ୍
ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ହାତରେ ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ 'ନୈମିତ୍ତିକ ଦାନ' କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ଅପତ୍ଯଵିଜଯୈଶ୍ଵର୍ଯ ସୁଖାର୍ଥଂ ଯତ୍ପ୍ରଦୀଯତେ । ଦାନଂ ତତ୍କାମ୍ଯମାଖ୍ଯାତମୃଷିଭିର୍ଧର୍ମଚିଂତକୈଃ
ସନ୍ତାନ, ବିଜୟ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ସୁଖ ପାଇଁ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ 'କାମ୍ୟ ଦାନ' ବୋଲି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଯଦୀଶ୍ଵରସ୍ଯ ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ସୁ ପ୍ରଦୀଯତେ । ଚେତସା ଧର୍ମଯୁକ୍ତେନ ଦାନଂ ତଦ୍ଵିମଲଂ ଶିଵମ୍
ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ମନରେ ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ 'ନିର୍ମଳ ଓ ଶିବ ଦାନ' କୁହାଯାଏ।
ଦାନଧର୍ମଂ ନିଷେଵେତ ପାତ୍ରମାସାଦ୍ଯ ଶକ୍ତିତଃ । ଉପାସ୍ଯତେ ତୁ ତତ୍ପାତ୍ରଂ ଯତ୍ତାରଯତି ସର୍ଵତଃ
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ମିଳେ, ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ପାତ୍ରକୁ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
କୁଟୁଂବଭୁକ୍ତିଵସନାଦ୍ଦେଯଂ ଯଦତିରିଚ୍ଯତେ । ଅନ୍ଯଥା ଦୀଯତେ ଯଦ୍ଵୈ ନ ତଦ୍ଦାନଂ ଫଲପ୍ରଦମ୍
ନିଜ ପରିବାର ପାଇଁ ଆହାର ଓ ପୋଷାକ ଆବଶ୍ୟକତା ଠାରୁ ଅଧିକ ଯାହା ଅଛି, ତାହା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଭଳି ଦାନ ନହେଲେ, ଦାନର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।