ଦମଃ ଶରୀରୋପରତିଃ ଶମଃ ପ୍ରଜ୍ଞାପ୍ରସାଦତଃ । ଅଧ୍ଯାତ୍ମମକ୍ଷରଂ ଵିଦ୍ଯା ଯତ୍ର ଗତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି
ଦମ ହେଉଛି ଦେହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା; ଜ୍ଞାନର ସ୍ପଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଆସେ । ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ ଆଉ କେବେ ଶୋକ ନାହିଁ ।
ଯଯା ସ ଦେଵୋଭଗଵାନ୍ଵିଦ୍ଯଯା ଵିଦ୍ଯତେ ପରଃ । ସାକ୍ଷାଦେଵ ହୃଷୀକେଶସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାନମିତି କୀର୍ତିତମ୍
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ଭଗବାନ୍ ବିଦ୍ୟମାନ, ସେଇ ହୃଷୀକେଶ ନିଜେ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ତନ୍ନିଷ୍ଠସ୍ତତ୍ପରୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ନିତ୍ଯମକ୍ରୋଧନଃ ଶୁଚିଃ । ମହାଯଜ୍ଞପରୋ ଵିପ୍ରୋ ଲଭତେ ତଦନୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ଉପରେ ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠା ଓ ଭକ୍ତି ରଖି, ଜ୍ଞାନୀ, କ୍ରୋଧ ରହିତ, ପବିତ୍ର ଓ ମହାଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଇ ଅପୂର୍ବ ଦଶାକୁ ପାଏ ।
ଧର୍ମସ୍ଯାଯତନଂ ଯତ୍ନାଚ୍ଛରୀରଂ ପରିପାଲଯେତ୍ । ନହି ଦେହଂ ଵିନା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୁରୁଷୈର୍ଵିଦ୍ଯତେପରଃ
ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ ଯେଉଁ ଦେହ, ତାହାକୁ ଯତ୍ନରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ, ଦେହ ବିନା ଲୋକେ ପରମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ ।
ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମାର୍ଥକାମେଷୁ ଯୁଜ୍ଯେତ ନିଯତୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ନ ଧର୍ମଵର୍ଜିତଂ କାମମର୍ଥଂ ଵା ମନସା ସ୍ମରେତ୍
ଦ୍ୱିଜ ମାନେ ସଦା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମରେ ଲିପ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ୍; ଧର୍ମ ଛାଡି ମାନସିକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କାମ କିମ୍ବା ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ସୀଦନ୍ନପି ହି ଧର୍ମେଣ ନ ତ୍ଵଧର୍ମଂ ସମାଚରେତ୍ । ଧର୍ମୋ ହି ଭଗଵାନ୍ଦେଵୋ ଗତିଃ ସର୍ଵେଷୁ ଜଂତୁଷୁ
କଷ୍ଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅଧର୍ମ କେବେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ, ଧର୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ଭଗବାନ୍, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ।
ଭୂତାନାଂପ୍ରିଯକାରୀସ୍ଯାନ୍ନପରଦ୍ରୋ ହକର୍ମଧୀଃ । ନ ଵେଦଦେଵତାନିଂଦାଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତୈଶ୍ଚ ନ ସଂଵସେତ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅନ୍ୟର କାମ କିମ୍ବା ସମ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଲୋଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବେଦ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଓ ଏମିତି କରୁଥିବାଙ୍କ ସହିତ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଯସ୍ତ୍ଵିମଂ ନିଯତୋ ମର୍ତ୍ଯୋ ଧର୍ମାଧ୍ଯାଯଂ ପଠେଚ୍ଛୁଚିଃ । ଅଧ୍ଯାପଯେଚ୍ଛ୍ରାଵଯେଦ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିୟମ ମାନି ଏହି ଧର୍ମ ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼େ, ଶିଖାଏ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟକୁ ପଢ଼ାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ଚତୁଃପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡର ଚଉଵନ୍ତିସ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ନ ହିଂସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଭୂତାନି ନାନୃତଂ ଵାଵଦେତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । ନାହିତଂ ନାପ୍ରିଂଯଂ ଵାଚ୍ଯଂ ନ ସ୍ତେନଃ ସ୍ଯାତ୍କଦାଚନ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—କେବେ ବି କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ କ୍ଷତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାହାକୁ ଅପକାର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କେବେ ବି ଚୋରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ତୃଣଂ ଵା ଯଦି ଵା ଶାକଂ ମୃଦଂ ଵା ଜଲମେଵ ଚ । ପରସ୍ଯାପହରଞ୍ଜଂତୁର୍ନରକଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଘାସ, ଶାକ, ମାଟି କିମ୍ବା ପାଣି—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀରୁ ନେଲେ, ସେ ନରକକୁ ପାଏ ।
ନ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଯାନ୍ନ ଶୂଦ୍ରାତ୍ପତିତାଦପି । ନ ଚାନ୍ଯସ୍ମାଦଶକ୍ତଶ୍ଚେନ୍ନିଂଦିତାନ୍ଵର୍ଜଯେଦ୍ବୁଧଃ
ରାଜା, ଶୂଦ୍ର କିମ୍ବା ପତିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦାନ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟଠାରୁ ନେଇପାରିଲେ ନୁହେଁ, ତେବେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କୁ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ।
ନିତ୍ଯଂ ଯାଚନକୋ ନ ସ୍ଯାତ୍ପୁନସ୍ତଂ ନୈଵ ଯାଚଯେତ୍ । ପ୍ରାଣାନପହରତ୍ଯେଵଂ ଯାଚକସ୍ତସ୍ଯ ଦୁର୍ମତେଃ
ସଦା ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଏକେ ଲୋକଠାରୁ ପୁଣିଥରେ ମାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏପରି କଲେ ଭିକ୍ଷୁ ସେ ଲୋକଙ୍କର ଜୀବନ ନେଇ ନଏ ।
ନ ଦେଵଦ୍ରଵ୍ଯହାରୀ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଶେଷେଣ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵଂ ଵା ନାପହରେଦାପତ୍ସ୍ଵପି କଦାଚନ
ଦେବତାଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବିଶେଷ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ; ଆପତ୍କାଳରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଧନ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ନ ଵିଷଂ ଵିଷମିତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵଂ ଵିଷମୁଚ୍ଯତେ । ଦେଵସ୍ଵଂ ଚାପି ଯତ୍ନେନ ସଦା ପରିହରେତ୍ତତଃ
ବିଷକୁ ବିଷ ବୋଲି କହାଯାଏ ନାହିଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଧନକୁ ବିଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ, ଦେବତାଙ୍କର ଧନକୁ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ସାବଧାନରେ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ପୁଷ୍ପଂ ଶାକୋଦକଂ କାଷ୍ଠଂ ତଥା ମୂଲଂ ଫଲଂ ତୃଣମ୍ । ଅଦତ୍ତାନି ଚ ନ ସ୍ତେଯଂ ମନୁଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଫୁଲ, ଶାକ, ପାଣି, କାଠ, ମୂଳ, ଫଳ ଏବଂ ଘାସ—ଏହାମାନେ ଯଦି ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ତେବେ ଏଗୁଡିକୁ ଚୋରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ନିୟମକୁ ପ୍ରଜାପତି ମନୁ କହିଛନ୍ତି।
ଗୃହୀତଵ୍ଯାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଦେଵାର୍ଚନଵିଧୌ ଦ୍ଵିଜଃ । ନୈକସ୍ମାଦେଵ ନିଯତମନନୁଜ୍ଞାଯ କେଵଲମ୍
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଫୁଲ ନେଇପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେହିଠାରୁ ସବୁବେଳେ, କିମ୍ବା ଅନୁମତି ଛାଡ଼ି, କିମ୍ବା ଏକଠିରୁ ମାତ୍ର ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତୃଣଂ କାଷ୍ଠଂ ଫଲଂ ପୁଷ୍ପଂ ପ୍ରକାଶଂ ଵୈ ହରେଦ୍ବୁଧଃ । ଧର୍ମାର୍ଥଂ କେଵଲଂ ପ୍ରାହୁରନ୍ଯଥା ପତିତୋ ଭଵେତ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଧର୍ମ କାମରେ ମାତ୍ର ଘାସ, କାଠ, ଫଳ, ଫୁଲ ଖୋଲାମେଳା ନେଇପାରନ୍ତି; ଅନ୍ୟଥା କଲେ ଧର୍ମରୁ ଅପତିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତିଲମୁଦ୍ଗଯଵାଦୀନାଂ ମୁଷ୍ଟିର୍ଗ୍ରାହ୍ଯା ପଥିସ୍ଥିତୈଃ । କ୍ଷୁଧିତୈର୍ନାନ୍ଯଥା ଵିପ୍ରା ଧର୍ମାଦିଭିରିତି ସ୍ଥିତିଃ
ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଭୁଖା ଲୋକେ ତିଳ, ମୁଗ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଦାଳର ଏକମୁଠି ନେଇପାରନ୍ତି, ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ନେଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ନିୟମ ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକାରୀ କାମ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ନ ଧର୍ମସ୍ଯାପଦେଶେନ ପାପଂ କୃତ୍ଵା ଵ୍ରତଂ ଚରେତ୍ । ଵ୍ରତେନ ପାପଂ ଵ୍ଯାଗୁହ୍ଯ କୁର୍ଵନ୍ସ୍ତ୍ରୀଶୂଦ୍ର ଦଂଭନମ୍
ଧର୍ମର ନାମରେ ପାପ କରି, ପରେ ବ୍ରତ ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ପାପ ଲୁଚାଇ, ଏଭଳି କରିଲେ ମହିଳା ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ଠକାଯାଏ।
ପ୍ରେତ୍ଯେହ ଚେଦୃଶୋ ଵିପ୍ରୋ ଗର୍ହ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ । ଛଦ୍ମନାଚରିତଂ ଯଚ୍ଚ ଵ୍ରତଂ ରକ୍ଷାଂସି ଗଚ୍ଛତି
ଏଭଳି କାମ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି; ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଭାବେ କରାଯିଥିବା ବ୍ରତ ଦାନବମାନେ ପାଇଯାନ୍ତି।
ଅଲିଂଗୀ ଲିଂଗିଵେଷେଣ ଯୋ ଵୃତ୍ତିମୁପତିଷ୍ଠତି । ସଲିଗିଂନୋ ହରେଦେନସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନୌ ଚ ଜାଯତେ
ଯିଏ ଚିହ୍ନ ବିନା ଲିଙ୍ଗଧାରୀ ଭାବରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଏ, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗଧାରୀଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ନେଇଥାଏ, ସେ ପଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଯାଚନଂ ଯୋନିସଂବଂଧଂ ସହଵାସଂ ଚ ଭାଷଣମ୍ । କୁର୍ଵାଣଃ ପତତେ ନିତ୍ଯଂ ତସ୍ମାଦ୍ଯତ୍ନେନ ଵର୍ଜଯେତ୍
ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ମାଗିବା, ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ କରିବା, ସଙ୍ଗେ ରହିବା କିମ୍ବା କଥାହେବା—ଏହା କରିଲେ ସଦାପି ଅପତିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସାବଧାନରେ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ।
ଦେଵଦ୍ରୋହଂ ନ କୁର୍ଵୀତ ଗୁରୁଦ୍ରୋହଂ ତଥୈଵ ଚ । ଦେଵଦ୍ରୋହାଦ୍ଗୁରୁଦ୍ରୋହଃ କୋଟିକୋଟିଗୁଣାଧିକଃ
ଦେବତାଙ୍କୁ ବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦେବତାଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରିବା ଠାରୁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରିବା ପାପ ଅନେକ ଗୁଣା ଅଧିକ।
ଜନାପଵାଦୋ ନାସ୍ତିକ୍ଯଂ ତସ୍ମାତ୍କୋଟିଗୁଣାଧିକମ୍ । ଗୋଭିଶ୍ଚ ଦୈଵତୈର୍ଵିପ୍ରୈଃ କୃଷ୍ଯା ରାଜୋପସେଵଯା
ଲୋକଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଓ ନାସ୍ତିକତା କରିବା ଏହାଠାରୁ କୋଟିଗୁଣା ଅଧିକ ପାପ; ଗାଈ, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କୃଷି କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କ ସେବା ଦ୍ୱାରା—
କୁଲାନ୍ଯକୁଲତାଂ ଯାଂତି ଯାନି ହୀନାନି ଧର୍ମ୍ମତଃ । କୁଵିଚାରୈଃ କ୍ରିଯାଲୋପୈର୍ଵେଦାନଧ୍ଯଯନେନ ଚ
ଯେଉଁ ପରିବାର ଧର୍ମରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ଖରାପ ଆଚରଣ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଲସତା ଓ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନର ଅଭାବ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ନିଜ ଗୋତ୍ରରୁ ଅପମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
କୁଲାନ୍ଯକୁଲତାଂ ଯାଂତି ବ୍ରାହ୍ମଣାଽତିକ୍ରମେଣ ଚ । ଅନୃତାତ୍ପାରଦାର୍ଯାଚ୍ଚ ତଥାଽଭକ୍ଷ୍ଯସ୍ଯ ଭକ୍ଷଣାତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅପରାଧ, ମିଥ୍ୟା କଥା, ପରସ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ପର୍କ ଓ ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପରିବାର ଗୋତ୍ରରୁ ଅପମାନିତ ହୁଏ।
ଅଗୋତ୍ରଧର୍ମ୍ମାଚରଣାତ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ ନଶ୍ଯତି ଵୈ କୁଲମ୍ । ଅଶ୍ରୋତ୍ରିଯେଷୁ ଦାନାଚ୍ଚା ଵୃଷଲେଷୁ ତଥୈଵ ଚ
ନିଜ ଗୋତ୍ର ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ପରିବାର ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଶାସ୍ତ୍ର ଅଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାୟୀଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁର୍ଗତି ହୁଏ।
ଵିହିତାଚାରହୀନେଷୁ କ୍ଷିପ୍ରଂ ନଶ୍ଯତି ଵୈ କୁଲମ୍ । ଅଧାର୍ମିକୈର୍ଵୃତେ ଗ୍ରାମେ ନ ଵ୍ଯାଧିବହୁଲେ ଵସେତ୍
ଯେଉଁଠି ନିୟମିତ ଆଚରଣ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ପରିବାର ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଅଧର୍ମିକ ଲୋକ ଓ ରୋଗରେ ଭରିଥିବା ଗାଁରେ ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଶୂଦ୍ରରାଜ୍ଯେ ଚ ନ ଵସେନ୍ନ ପାଖଂଡଜନୈର୍ଵୃତେ । ହିମଵଦ୍ଵିଂଧ୍ଯଯୋର୍ମଧ୍ଯଂ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମଯୋଃ ଶୁଭମ୍
ଶୂଦ୍ର ଶାସନ କିମ୍ବା ପାଖଣ୍ଡୀ ଲୋକ ଥିବା ଦେଶରେ ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ହିମାଳୟ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ, ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଶୁଭ।