ତ୍ରିଵର୍ଗସେଵୀ ସତତଂ ଦେଵାନାଂ ଚ ସମର୍ଚନମ୍ । କୁର୍ଯାଦହରହର୍ନିତ୍ଯଂ ନମସ୍ଯେତ୍ପ୍ରଯତଃ ସୁରାନ୍
ଏହି ତିନି ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ସଦା ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ୍। ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଭକ୍ତିରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର।
ଵିଭାଗଶୀଲଃ ସତତଂ କ୍ଷମାଯୁକ୍ତୋ ଦଯାଲୁକଃ । ଗୃହସ୍ଥସ୍ତୁ ସମାଖ୍ଯାତୋ ନ ଗୃହେଣ ଗୃହୀ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ସଦା ବଣ୍ଟନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, କ୍ଷମାଶୀଳ ଓ ଦୟାଳୁ, ସେଠିକି ଗୃହସ୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମାତ୍ର ଘର ରଖିଲେ ଗୃହସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
କ୍ଷମା ଦଯା ଚ ଵିଜ୍ଞାନଂ ସତ୍ଯଂ ଚୈଵ ଦମଃ ଶମଃ । ଅଧ୍ଯାତ୍ମନିତ୍ଯତା ଜ୍ଞାନମେତଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଲକ୍ଷଣମ୍
କ୍ଷମା, ଦୟା, ଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ଶାନ୍ତି, ଆତ୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଏହିଗୁଡିକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ।
ଏତସ୍ମାନ୍ନ ପ୍ରମାଦ୍ଯେତ ଵିଶେଷେଣ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ଯଥାଶକ୍ତି ଚରନ୍ଧର୍ମ୍ମଂ ନିଂଦିତାନି ଵିଵର୍ଜଯେତ୍
ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ନିୟମରେ କେବେ ଅଲସ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ଚାଲିବା ଓ ନିନ୍ଦିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଡ଼ାଇବା ଦରକାର।
ଵିଧୂଯ ମୋହକଲିଲଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଯୋଗମନୁତ୍ତମମ୍ । ଗୃହସ୍ଥୋ ମୁଚ୍ଯତେ ବଂଧାନ୍ନାତ୍ର କାର୍ଯାଵିଚାରଣା
ମୋହର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗ ଲାଭ କଲେ, ଗୃହସ୍ଥ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିଗର୍ହିତ ଜଯ କ୍ଷେପ ହିଂସା ବଂଧଵଧାତ୍ମନାମ୍ । ଅନ୍ଯମନ୍ଯୁ ସମୁତ୍ଥାନାଂ ଦୋଷାଣାଂ ମର୍ଷଣଂ କ୍ଷମା
ନିନ୍ଦା, ପରାଜୟ, ଅପମାନ, ଆଘାତ, ନିଜ ବା ପରିବାରର କ୍ଷତି ଓ ପରସ୍ପର କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୋଷଗୁଡିକୁ ଯିଏ କ୍ଷମା କରେ, ସେହି କ୍ଷମା।
ସ୍ଵଦୁଃଖେଷ୍ଵେଵ କାରୁଣ୍ଯଂ ପରଦୁଃଖେଷୁ ସୌହୃଦମ୍ । ଦଯେତି ମୁନଯଃ ପ୍ରାହୁଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଧର୍ମସ୍ଯ ସାଧନମ୍
ମନେ ଦୁଃଖ ହେଲେ ଦୟା ଓ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖରେ ସହାନୁଭୂତି ଦେଖାଇବା—ଏହିକୁ ମୁନିମାନେ 'ଦୟା' ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ଯାହା ଧର୍ମ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ ।
ଚତୁର୍ଦଶାନାଂ ଵିଦ୍ଯାନାଂ ଧାରଣା ହି ପରାର୍ଥତଃ । ଵିଜ୍ଞାନମିତି ତଦ୍ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯେନ ଧର୍ମୋ ଵିଵର୍ଧତେ
ଚୌଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ରଖିବା ଉଚିତ୍ । ଯେଉଁ ବୁଝିବାରେ ଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ।
ଅଧୀତ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ଵିଦ୍ଯାମର୍ଥଂ ଚୈଵୋପଲଭ୍ଯତେ । ଧର୍ମକାର୍ଯାଣି କୁର୍ଵୀତ ହ୍ଯେତଦ୍ଵିଜ୍ଞାନମୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ନିୟମ ମାନି ଶିକ୍ଷା ନେଲେ ଏବଂ ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଲେ, ଧର୍ମ କାମ କରିବା—ଏହିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବା କୁହାଯାଏ ।
ସତ୍ଯେନ ଲୋକଂ ଜଯତି ସତ୍ଯଂ ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍ । ଯଥା ଭୂତା ପ୍ରମାଦଂ ତୁ ସତ୍ଯମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକକୁ ଜିତିହେବାଯାଏ; ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦବି । ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଯଥାର୍ଥ, ଭ୍ରମ ରହିତ ।
ଦମଃ ଶରୀରୋପରତିଃ ଶମଃ ପ୍ରଜ୍ଞାପ୍ରସାଦତଃ । ଅଧ୍ଯାତ୍ମମକ୍ଷରଂ ଵିଦ୍ଯା ଯତ୍ର ଗତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି
ଦମ ହେଉଛି ଦେହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା; ଜ୍ଞାନର ସ୍ପଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଆସେ । ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶୀ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ ଆଉ କେବେ ଶୋକ ନାହିଁ ।
ଯଯା ସ ଦେଵୋଭଗଵାନ୍ଵିଦ୍ଯଯା ଵିଦ୍ଯତେ ପରଃ । ସାକ୍ଷାଦେଵ ହୃଷୀକେଶସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାନମିତି କୀର୍ତିତମ୍
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ଭଗବାନ୍ ବିଦ୍ୟମାନ, ସେଇ ହୃଷୀକେଶ ନିଜେ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ତନ୍ନିଷ୍ଠସ୍ତତ୍ପରୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ନିତ୍ଯମକ୍ରୋଧନଃ ଶୁଚିଃ । ମହାଯଜ୍ଞପରୋ ଵିପ୍ରୋ ଲଭତେ ତଦନୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ଉପରେ ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠା ଓ ଭକ୍ତି ରଖି, ଜ୍ଞାନୀ, କ୍ରୋଧ ରହିତ, ପବିତ୍ର ଓ ମହାଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଇ ଅପୂର୍ବ ଦଶାକୁ ପାଏ ।
ଧର୍ମସ୍ଯାଯତନଂ ଯତ୍ନାଚ୍ଛରୀରଂ ପରିପାଲଯେତ୍ । ନହି ଦେହଂ ଵିନା ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୁରୁଷୈର୍ଵିଦ୍ଯତେପରଃ
ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ ଯେଉଁ ଦେହ, ତାହାକୁ ଯତ୍ନରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ, ଦେହ ବିନା ଲୋକେ ପରମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ ।
ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମାର୍ଥକାମେଷୁ ଯୁଜ୍ଯେତ ନିଯତୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ନ ଧର୍ମଵର୍ଜିତଂ କାମମର୍ଥଂ ଵା ମନସା ସ୍ମରେତ୍
ଦ୍ୱିଜ ମାନେ ସଦା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମରେ ଲିପ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ୍; ଧର୍ମ ଛାଡି ମାନସିକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କାମ କିମ୍ବା ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ସୀଦନ୍ନପି ହି ଧର୍ମେଣ ନ ତ୍ଵଧର୍ମଂ ସମାଚରେତ୍ । ଧର୍ମୋ ହି ଭଗଵାନ୍ଦେଵୋ ଗତିଃ ସର୍ଵେଷୁ ଜଂତୁଷୁ
କଷ୍ଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅଧର୍ମ କେବେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ, ଧର୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ଭଗବାନ୍, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ।
ଭୂତାନାଂପ୍ରିଯକାରୀସ୍ଯାନ୍ନପରଦ୍ରୋ ହକର୍ମଧୀଃ । ନ ଵେଦଦେଵତାନିଂଦାଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତୈଶ୍ଚ ନ ସଂଵସେତ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅନ୍ୟର କାମ କିମ୍ବା ସମ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଲୋଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବେଦ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଓ ଏମିତି କରୁଥିବାଙ୍କ ସହିତ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଯସ୍ତ୍ଵିମଂ ନିଯତୋ ମର୍ତ୍ଯୋ ଧର୍ମାଧ୍ଯାଯଂ ପଠେଚ୍ଛୁଚିଃ । ଅଧ୍ଯାପଯେଚ୍ଛ୍ରାଵଯେଦ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିୟମ ମାନି ଏହି ଧର୍ମ ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼େ, ଶିଖାଏ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟକୁ ପଢ଼ାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ଚତୁଃପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡର ଚଉଵନ୍ତିସ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ନ ହିଂସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଭୂତାନି ନାନୃତଂ ଵାଵଦେତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । ନାହିତଂ ନାପ୍ରିଂଯଂ ଵାଚ୍ଯଂ ନ ସ୍ତେନଃ ସ୍ଯାତ୍କଦାଚନ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—କେବେ ବି କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ କ୍ଷତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାହାକୁ ଅପକାର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କେବେ ବି ଚୋରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ତୃଣଂ ଵା ଯଦି ଵା ଶାକଂ ମୃଦଂ ଵା ଜଲମେଵ ଚ । ପରସ୍ଯାପହରଞ୍ଜଂତୁର୍ନରକଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଘାସ, ଶାକ, ମାଟି କିମ୍ବା ପାଣି—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀରୁ ନେଲେ, ସେ ନରକକୁ ପାଏ ।
ନ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଯାନ୍ନ ଶୂଦ୍ରାତ୍ପତିତାଦପି । ନ ଚାନ୍ଯସ୍ମାଦଶକ୍ତଶ୍ଚେନ୍ନିଂଦିତାନ୍ଵର୍ଜଯେଦ୍ବୁଧଃ
ରାଜା, ଶୂଦ୍ର କିମ୍ବା ପତିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦାନ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟଠାରୁ ନେଇପାରିଲେ ନୁହେଁ, ତେବେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କୁ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ।
ନିତ୍ଯଂ ଯାଚନକୋ ନ ସ୍ଯାତ୍ପୁନସ୍ତଂ ନୈଵ ଯାଚଯେତ୍ । ପ୍ରାଣାନପହରତ୍ଯେଵଂ ଯାଚକସ୍ତସ୍ଯ ଦୁର୍ମତେଃ
ସଦା ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଏକେ ଲୋକଠାରୁ ପୁଣିଥରେ ମାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏପରି କଲେ ଭିକ୍ଷୁ ସେ ଲୋକଙ୍କର ଜୀବନ ନେଇ ନଏ ।
ନ ଦେଵଦ୍ରଵ୍ଯହାରୀ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଶେଷେଣ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵଂ ଵା ନାପହରେଦାପତ୍ସ୍ଵପି କଦାଚନ
ଦେବତାଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବିଶେଷ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ; ଆପତ୍କାଳରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଧନ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ନ ଵିଷଂ ଵିଷମିତ୍ଯାହୁର୍ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵଂ ଵିଷମୁଚ୍ଯତେ । ଦେଵସ୍ଵଂ ଚାପି ଯତ୍ନେନ ସଦା ପରିହରେତ୍ତତଃ
ବିଷକୁ ବିଷ ବୋଲି କହାଯାଏ ନାହିଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଧନକୁ ବିଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ, ଦେବତାଙ୍କର ଧନକୁ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ସାବଧାନରେ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ପୁଷ୍ପଂ ଶାକୋଦକଂ କାଷ୍ଠଂ ତଥା ମୂଲଂ ଫଲଂ ତୃଣମ୍ । ଅଦତ୍ତାନି ଚ ନ ସ୍ତେଯଂ ମନୁଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଫୁଲ, ଶାକ, ପାଣି, କାଠ, ମୂଳ, ଫଳ ଏବଂ ଘାସ—ଏହାମାନେ ଯଦି ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ତେବେ ଏଗୁଡିକୁ ଚୋରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ନିୟମକୁ ପ୍ରଜାପତି ମନୁ କହିଛନ୍ତି।
ଗୃହୀତଵ୍ଯାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଦେଵାର୍ଚନଵିଧୌ ଦ୍ଵିଜଃ । ନୈକସ୍ମାଦେଵ ନିଯତମନନୁଜ୍ଞାଯ କେଵଲମ୍
ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଫୁଲ ନେଇପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେହିଠାରୁ ସବୁବେଳେ, କିମ୍ବା ଅନୁମତି ଛାଡ଼ି, କିମ୍ବା ଏକଠିରୁ ମାତ୍ର ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତୃଣଂ କାଷ୍ଠଂ ଫଲଂ ପୁଷ୍ପଂ ପ୍ରକାଶଂ ଵୈ ହରେଦ୍ବୁଧଃ । ଧର୍ମାର୍ଥଂ କେଵଲଂ ପ୍ରାହୁରନ୍ଯଥା ପତିତୋ ଭଵେତ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଧର୍ମ କାମରେ ମାତ୍ର ଘାସ, କାଠ, ଫଳ, ଫୁଲ ଖୋଲାମେଳା ନେଇପାରନ୍ତି; ଅନ୍ୟଥା କଲେ ଧର୍ମରୁ ଅପତିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତିଲମୁଦ୍ଗଯଵାଦୀନାଂ ମୁଷ୍ଟିର୍ଗ୍ରାହ୍ଯା ପଥିସ୍ଥିତୈଃ । କ୍ଷୁଧିତୈର୍ନାନ୍ଯଥା ଵିପ୍ରା ଧର୍ମାଦିଭିରିତି ସ୍ଥିତିଃ
ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଭୁଖା ଲୋକେ ତିଳ, ମୁଗ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଦାଳର ଏକମୁଠି ନେଇପାରନ୍ତି, ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ନେଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ନିୟମ ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକାରୀ କାମ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ନ ଧର୍ମସ୍ଯାପଦେଶେନ ପାପଂ କୃତ୍ଵା ଵ୍ରତଂ ଚରେତ୍ । ଵ୍ରତେନ ପାପଂ ଵ୍ଯାଗୁହ୍ଯ କୁର୍ଵନ୍ସ୍ତ୍ରୀଶୂଦ୍ର ଦଂଭନମ୍
ଧର୍ମର ନାମରେ ପାପ କରି, ପରେ ବ୍ରତ ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ପାପ ଲୁଚାଇ, ଏଭଳି କରିଲେ ମହିଳା ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ଠକାଯାଏ।