ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ଚ ସୁପ୍ତ୍ଵା ଚ ସ୍ନାତ୍ଵା ରଥ୍ଯୋପସର୍ପଣେ । ଓଷ୍ଠାଵଲୋମକୌ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାସୋ ଵିପରିଧାଯ ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଭୋଜନ, ପାନ, ଶୋଇବା, ସ୍ନାନ, ରାସ୍ତାକୁ ଯିବା, ଠୋଠ କିମ୍ବା ଲୋମ ଛୁଇଁବା, କିମ୍ବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ପରେ—
ରେତୋମୂତ୍ରପୁରୀଷାଣାମୁତ୍ସର୍ଗେଽନୃତଭାଷଣେ । ଷ୍ଠୀଵିତ୍ଵାଽଧ୍ଯଯନାରଂଭେ କାସଶ୍ଵାସାଗମେ ତଥା
ବୀର୍ୟ, ପେଶାବ କିମ୍ବା ପାଖାନି ତ୍ୟାଗ କରିବା, ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା, ଥୁ ଫେଙ୍କିବା, ପାଠ ଆରମ୍ଭ କରିବା, କିମ୍ବା କାଶି କିମ୍ବା ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେବା ପରେ—
ଚତ୍ଵରଂ ଵା ଶ୍ମଶାନଂ ଵା ସମାକ୍ରମ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ସଂଧ୍ଯଯୋରୁଭଯୋସ୍ତଦ୍ଵଦାଚାଂତୋଽପ୍ଯାଚମେତ୍ପୁନଃ
ଚଉକ କିମ୍ବା ଶ୍ମଶାନ ଉପରେ ପାଉଁ ଦେଇଥିଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଏହିପରି ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ମଧ୍ୟ, ଯଦିପି ପୂର୍ବରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, ପୁନି ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ।
ଚଂଡାଲମ୍ଲେଚ୍ଛସଂଭାଷେ ସ୍ତ୍ରୀଶୂଦ୍ରୋଚ୍ଛିଷ୍ଟଭାଷଣେ । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ ପୁରୁଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୋଜ୍ଯଂ ଚାପି ତଥାଵିଧମ୍
ଚଣ୍ଡାଳ କିମ୍ବା ବିଦେଶୀ ସହ କଥା ହେବା, ଅପବିତ୍ର ନାରୀ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ସହ କଥା ହେବା, କିମ୍ବା ଏମିତି ଅପବିତ୍ର ଲୋକ କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ଦେଖିଲେ—
ଆଚାମେଦଶ୍ରୁପାତେ ଵା ଲୋହିତସ୍ଯ ତଥୈଵ ଚ । ଭୋଜନେ ସଂଧ୍ଯଯୋଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ମୂତ୍ରପୁରୀଷଯୋଃ
କେବେ ଅଶ୍ରୁ ବା ରକ୍ତ ପଡ଼ିଲେ, ଖାଇବା ପରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ, ମୁତ୍ର କିମ୍ବା ମଳ ପାଖାପାଖି କରିବା ପରେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ।
ଆଗତୋ ଵାଚମେତ୍ସୁପ୍ତ୍ଵା ସକୃତ୍ସକୃଦଥାନ୍ଯତଃ । ଅଗ୍ନେର୍ଗଵାମଥାଲଂଭେ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଯତମେଵ ଵା
ଘୁମୁଠି ଉଠିଲେ, କଥା କହିଲେ, ଛିଙ୍ଗା ଦେଲେ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଗାଈ କୁ ଛୁଇଁଲେ, କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ କିଛି କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ କିଛି ଛୁଇଁଲେ ମଧ୍ୟ ଆଚମନ କରିବା ଦରକାର।
ସ୍ତ୍ରୀଣାମଥାତ୍ମନଃ ସ୍ପର୍ଶେ ନୀଲଦ୍ଯଂ ଵା ପରିଧାଯ ଚ । ଉପସ୍ପର୍ଶେଜ୍ଜଲଂ ଵାର୍ତଂ ତୃଣଂ ଵା ଭୂମିମେଵ ଚ
ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀ କିମ୍ବା ନିଜକୁ ଛୁଇଁଲେ, ନୀଳ କିମ୍ବା ଭିଜା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଲେ, ପାଣି, କାଦ, ଘାସ କିମ୍ବା ଭୂମି ଛୁଇଁଲେ ମଧ୍ୟ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ।
କେଶାନାଂ ଚାତ୍ମନଃ ସ୍ପର୍ଶେ ଵାସସଃ ସ୍ଖଲିତସ୍ଯ ଚ । ଅନୁଷ୍ଣାଭିରକେଶାଭିରଦୁଷ୍ଟାଭିଶ୍ଚ ଧର୍ମତଃ
ନିଜର କେଶ କିମ୍ବା ପୋଶାକ ଛୁଇଁଲେ, କିମ୍ବା ଠୋକି ଯିବା ପରେ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଅତି ତାତି ନୁହେଁ, କେଶ ମିଶିନଥିବା ଏବଂ ଅଶୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ ଏମିତି ପାଣିରେ ଆଚମନ କରିବା ଦରକାର।
ଶୌଚେଽପ୍ସୁ ସର୍ଵଦା ଚାମେଦାସୀନଃ ପ୍ରାଗୁଦଙ୍ମୁଖଃ । ଶିରଃ ପ୍ରାଵୃତ୍ଯ କଂଠଂ ଵା ମୁକ୍ତକେଶଶିଖୋଽପି ଵା
ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସବୁବେଳେ ବସି, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଗଳା ଢାକି, କେଶ ଖୋଲା କିମ୍ବା ଜୁଡ଼ା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅକୃତ୍ଵା ପାଦଯୋଃ ଶୌଚଂ ମାର୍ଗତୋ ନ ଶୁଚିର୍ଭଵେତ୍ । ସୋପାନତ୍କୋପାନସ୍ଥୋ ଵା ନୋଷ୍ଣୀଷୀ ଚାଚମେଦ୍ବୁଧଃ
ପାଦ ଧୋଇନଥିଲେ ପଥରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ; ଚପ୍ପଲ କିମ୍ବା ଜୁତା ପିନ୍ଧି ବସି, କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡରେ ପାଗଡ଼ି ପିନ୍ଧି ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ଚୈଵ ଵର୍ଷଧାରାଭିର୍ନ ତିଷ୍ଠନ୍ନୁଦ୍ଧୃତୋଦକୈଃ । ନୈକହସ୍ତାର୍ପିତଜଲୈର୍ଵିନା ସୂତ୍ରେଣ ଵା ପୁନଃ
ବର୍ଷାର ପାଣିରେ, ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଉଠାଇଥିବା ପାଣିରେ, ଏକ ହାତରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପାଣିରେ, କିମ୍ବା ସୂତ୍ର ବିନା ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ପାଦୁକାସନସ୍ଥୋ ଵା ବହିର୍ଜାନୁରଥାପି ଵା । ନ ଜଲ୍ପନ୍ନ ହସନ୍ପ୍ରେକ୍ଷନ୍ଶଯାନସ୍ତଲ୍ପ ଏଵ ଚ
ପାଦୁକା କିମ୍ବା ଆସନରେ ବସି, ଘୁଉଁ ଚାଲିଥିବା, କଥା କହିବା, ହସିବା, ଚାରିପାଖ ଦେଖିବା, କିମ୍ବା ଶୋଇଥିବା ବେଳେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନାଵିକ୍ଷିତାଭିଃ ଫେନାଦ୍ଯୈରୁପେତାଭିରଥାପି ଵା । ଶୂଦ୍ରାଶୁଚିକରୋନ୍ମୁକ୍ତୈର୍ନକ୍ଷାରାଭିସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଫେନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧି ମିଶିଥିବା ପାଣିରେ, ଶୂଦ୍ର, ଅଶୁଦ୍ଧ, ପାଗଳ ଛୁଇଁଥିବା କିମ୍ବା ଖାର ମିଶିଥିବା ପାଣିରେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ଚୈଵାଂଗୁଲିଭିଃ ଶବ୍ଦଂ ନ କୁର୍ଯାନ୍ନାନ୍ଯମାନସଃ । ନ ଵର୍ଣରସଦୁଷ୍ଟାଭିର୍ନ ଚୈଵ ପ୍ରଦରୋଦକୈଃ
ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ଶବ୍ଦ କରିବା, ମନ ଅନ୍ୟତରେ ରଖିବା, ବର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ, ରସ ନଥିବା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଥିବା କିମ୍ବା ବାହାରୁ ବହୁଥିବା ପାଣିରେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ପାଣିକ୍ଷୁଭିତାଭିର୍ଵା ନ ବହିର୍ଗଂଧ ଏଵ ଵା । ହୃଦ୍ଗାଭିଃ ପୂଯତେ ଵିପ୍ରଃ କଂଠ୍ଯାଭିଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ଶୁଚିଃ
ହାତରେ ହଲାଇଥିବା ପାଣି କିମ୍ବା ବାହାର ଗନ୍ଧ ଥିବା ପାଣି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୃଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚୁଥିବା ପାଣିରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚୁଥିବା ପାଣିରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଉଛନ୍ତି।
ପ୍ରାଶିତାଭିସ୍ତଥା ଵୈଶ୍ଯଃ ସ୍ତ୍ରୀଶୂଦ୍ରୌ ସ୍ପର୍ଶତୋଂଽତତଃ । ଅଂଗୁଷ୍ଠମୂଲାଂତରତୋ ରେଖାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମମୁଚ୍ଯତେ
ଏଭଳି ଭାବେ ବୈଶ୍ୟ ଖାଇଥିବା ପାଣିରେ, ନାରୀ ଓ ଶୂଦ୍ର ଛୁଇଁଥିବା ପାଣିରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାନ୍ତି। ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ତାରଜନୀ ମଧ୍ୟରେ ନିଆଯାଇଥିବା ପାଣିକୁ 'ବ୍ରାହ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଂତରାଂଗୁଷ୍ଠଦେଶିନ୍ଯୈଃ ପିତୄଣାଂ ତୀର୍ଥମୁଚ୍ଯତେ । କନିଷ୍ଠାମୂଲତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ତାରଜନୀ ମଧ୍ୟରେ ନିଆଯାଇଥିବା ପାଣିକୁ ପିତୃତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କନିଷ୍ଠା ଅଙ୍ଗୁଠି ମୂଳରୁ ନିଆଯାଇଥିବା ପାଣିକୁ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ଅଂଗୁଲ୍ଯଗ୍ରଂ ସ୍ମୃତଂ ଦୈଵଂ ତଦେଵାର୍ଷଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ମୂଲେନ ଦୈଵମାର୍ଷଂ ସ୍ଯାଦାଗ୍ନେଯଂ ମଧ୍ଯତଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଅଙ୍ଗୁଳି ଟିପରେ ନିଆଯାଇଥିବା ପାଣିକୁ ଦୈବ ଓ ଆର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୂଳରେ ନିଆଯାଇଥିବା ପାଣି ଦୈବ ଓ ଆର୍ଷ, ମଧ୍ୟରେ ନିଆଯାଇଥିବା ପାଣି ଅଗ୍ନେୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଦେଵ ସୌମିକଂ ତୀର୍ଥମେତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନ ମୁହ୍ଯତି । ବ୍ରାହ୍ମେଣୈଵ ତୁ ତୀର୍ଥେନ ଦ୍ଵିଜୋ ନିତ୍ଯମୁପସ୍ପୃଶେତ୍
ଏହି ପାଣିକୁ ସୌମିକ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଜାଣିଲେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମ ତୀର୍ଥରେ ଦ୍ୱିଜ ସବୁବେଳେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ।
ହୋମଯେଦ୍ଵାଥ ଦୈଵେନ ନ ତୁ ପିତ୍ର୍ଯେଣ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ । ତ୍ରିଃପ୍ରାଶ୍ନୀଯାଦପଃ ପୂର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମେଣ ପ୍ରଯତସ୍ତତଃ
ଦୈବ ତୀର୍ଥରେ ହୋମ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ପିତୃତୀର୍ଥରେ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମ ତୀର୍ଥରେ ତିନିଥର ପାଣି ଚୁଷିବା ଉଚିତ।
ସଂମୃଜ୍ଯାଂଗୁଷ୍ଠମୂଲେନ ମୁଖଂ ଵୈ ସମୁପସ୍ପୃଶେତ୍ । ଅଂଗୁଷ୍ଠାନାମିକାଭ୍ଯାଂ ତୁ ସ୍ପୃଶେନ୍ନେତ୍ରଦ୍ଵଯଂ ତତଃ
ଅଙ୍ଗୁଠି ମୂଳରେ ମୁଁହ ପୁଛି, ମୁଁହକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ଅନାମିକା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଚକୁକୁ ଛୁଇଁବା ଦରକାର।
ତର୍ଜନ୍ଯଂଗୁଷ୍ଠଯୋଗେନ ସ୍ପୃଶେନ୍ନାସାପୁଟଦ୍ଵଯମ୍ । କନିଷ୍ଠାଂଗୁଷ୍ଠଯୋଗେନ ଶ୍ରଵଣେ ସମୁସ୍ପୃଶେତ୍
ତାରଜନୀ ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ଏକସাথে ରଖି ଦୁଇ ନାକକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ। କନିଷ୍ଠା ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ଏକସাথে ରଖି ଦୁଇ କାନକୁ ଛୁଇଁବା ଦରକାର।
ସର୍ଵାସାମଥଯୋଗେନ ହୃଦଯଂ ତୁ ତନଵା । ସ୍ପୃଶେଦ୍ଵୈ ଶିରସସ୍ତଦ୍ଵଦଂଗୁଷ୍ଠେନାଂସକଦ୍ଵଯମ୍
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ଧ୍ୟାନ ସହିତ, ନିଜ ହାତରେ ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି କାନ୍ଧ ଓ ମୁଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ।
ତ୍ରିଃପ୍ରାଶ୍ନୀଯାଦ୍ଯଦଂଭସ୍ତୁ ପ୍ରୀତାସ୍ତେନାସ୍ଯ ଦେଵତାଃ । ବ୍ରହ୍ମାଵିଷ୍ଣୁର୍ମହେଶଶ୍ଚ ଭଵଂତୀତ୍ଯନୁଶୁଶ୍ରୁମ
ସେ ତିନିଥର ପାନୀୟ ଜଳ ଚୁଷିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି କଲେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର, ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
ଗଂଗା ଚ ଯମୁନା ଚୈଵ ପ୍ରୀଯେତେ ପରିମାର୍ଜନାତ୍ । ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟଯୋର୍ଲୋଚନଯୋଃ ପ୍ରୀଯେତେ ଶଶିଭାସ୍କରୌ
ପରିଶୁଧ୍ଧି କରିଲେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଦୁଇ ଚକୁ ଛୁଇଁଲେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ନାସତ୍ଯଦସ୍ରୌ ପ୍ରୀଯେତେ ସ୍ପୃଶେନ୍ନାସାପୁଟଦ୍ଵଯମ୍ । କର୍ଣଯୋଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟଯୋସ୍ତଦ୍ଵତ୍ପ୍ରୀଯେତେ ଚାନିଲାନଲୌ
ଦୁଇ ନାକର ଛିଦ୍ର ଛୁଇଁଲେ ଆଶ୍ୱିନୀ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଦୁଇ କାନ୍ ଛୁଇଁଲେ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟେ ହୃଦଯେ ଚାସ୍ଯ ପ୍ରୀଯଂତେ ସର୍ଵଦେଵତାଃ । ମୂର୍ଧ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶନାଦେକଃ ପ୍ରୀତଃ ସ ପୁରୁଷୋ ଭଵେତ୍
ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ମୁଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁଲେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରିୟ ହୁଏ।
ନୋଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ କୁର୍ଵତେ ଵକ୍ତ୍ରେ ଵିପ୍ରୁଷୋଂଗେ ଲଗଂତି ଯାଃ । ଦଂତଵଦ୍ଦଂତଲଗ୍ନେଷୁ ଜିହ୍ଵାସ୍ପର୍ଶେ ଶୁଚିର୍ଭଵେତ୍
ମୁଁହକୁ ଛୁଇଥିବା ଜଳ ଅପବିତ୍ର କରେନାହିଁ; ଦାନ୍ତ କିମ୍ବା ଜିଭରେ ଲାଗିଲେ, ଜିଭକୁ ଛୁଇଁଲେ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ସ୍ପୃଶଂତି ବିଂଦଵଃ ପାଦୌ ଯ ଆଚାମଯତଃ ପରାନ୍ । ଭୂମିପାଂଶୁସମା ଜ୍ଞେଯା ନ ତୈରସ୍ପୃଶ୍ଯତା ଭଵେତ୍
ଶୁଧ୍ଧି କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଛୁଇଁଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକୁ ମାଟି ଓ ଧୂଳି ସମାନ ଭାବିବା ଉଚିତ; ସେଥିରେ କୌଣସି ଅପବିତ୍ରତା ନାହିଁ।
ମଧୁପର୍କେ ଚ ସୋମେ ଚ ତାଂବୂଲସ୍ଯ ଚ ଭକ୍ଷଣେ । ଫଲମୂଲେ ଚେକ୍ଷୁଦଂଡେନ ଦୋଷଂ ପ୍ରାହ ଵୈ ମନୁଃ
ମଧୁପର୍କ, ସୋମ, ପାନ, ଫଳ, କନ୍ଦମୂଳ କିମ୍ବା ଇଖ କାଠି ଖାଇବାରେ ଦୋଷ ଅଛି ବୋଲି ମନୁ କହିଛନ୍ତି।