ଧାରଯେଦ୍ଵୈଣଵପାଲାଶୌ ଦଂଡୌ କେଶାଂତିକୌ ଦ୍ଵିଜଃ । ଯଜ୍ଞାର୍ହଵୃକ୍ଷଜଂ ଵାଥ ସୌମ୍ଯମଵ୍ରଣମେଵ ଚ
ଏକ ଦ୍ୱିଜ ଲୋକ ଚୁଲି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ—ଏକ ଓଉ ଓ ଏକ ପଳାଶ କାଠର—ବା ବଳିଦାନ ଯୋଗ୍ୟ ଗଛର ମୃଦୁ ଓ ଦୋଷରହିତ ଦଣ୍ଡ ଧରିବା ଉଚିତ।
ସାଯଂପ୍ରାତର୍ଦ୍ଵିଜଃ ସଂଧ୍ଯାମୁପାସୀତ ସମାହିତଃ । କାମାଲ୍ଲୋଭାଦ୍ଭଯାନ୍ମୋହାତ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵୈନାଂ ପତିତୋ ଭଵେତ୍
ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଓ ପ୍ରଭାତରେ ଦ୍ୱିଜ ଲୋକ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଧନ କରିବା ଦରକାର। ଯଦି ଆସକ୍ତି, ଲୋଭ, ଭୟ କିମ୍ବା ମୋହରେ ଏହାକୁ ଛାଡିଦିଏ, ସେ ପତିତ ହୁଏ।
ଅଗ୍ନିକାର୍ଯଂ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ସାଯଂପ୍ରାତଃ ପ୍ରସନ୍ନଧୀଃ । ସ୍ନାତ୍ଵା ସଂତର୍ପଯେଦ୍ଦେଵାନୃଷୀନ୍ପିତୃଗଣାଂସ୍ତଥା
ତା’ପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ମନେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଓ ପ୍ରଭାତରେ ଅଗ୍ନି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନ କରି ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବା ଦରକାର।
ଦେଵତାଭ୍ଯର୍ଚନଂ କୁର୍ଯାତ୍ପୁଷ୍ପୈଃ ପତ୍ରୈର୍ଯଵାଂବୁଭିଃ । ଅଭିଵାଦନଶୀଲଃ ସ୍ଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ଵୃଦ୍ଧେଷୁ ଧର୍ମତଃ
ଦେବତାଙ୍କୁ ଫୁଲ, ପତ୍ର, ଯବ ଓ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ନମସ୍କାର କରିବା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଦରକାର।
ଅସାଵହଂ ଭୋ ନାମେତି ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଣତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଆଯୁରାରୋଗ୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ତଂଦ୍ରାଦିପରିଵର୍ଜିତଃ
ଯଥାଯଥ ନମସ୍କାର ସହିତ, 'ମୁଁ ଅମୁକ, ହେ ପ୍ରଭୁ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ। ନିଦ୍ରା ଓ ଏହା ପରି ଅଳସତା ଛାଡି, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଏହା କରିବା ଦରକାର।
ଆଯୁଷ୍ମାନ୍ଭଵ ସୌମ୍ଯେତି ଵଚୋ ଵିପ୍ରୋଽଭିଵାଦନେ । ଆକାରଶ୍ଚାସ୍ଯ ନାମ୍ନୋଂଽତେ ଵାଚ୍ଯଃ ପୂର୍ଵାକ୍ଷରପ୍ଲୁତଃ
ଉତ୍ତର ଦେବାବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିବେ, 'ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ, ମୃଦୁ ମନ୍ତ୍ରୀ'। ନାମର ଶେଷ ଅକ୍ଷରକୁ ଦୀର୍ଘ କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଯୋ ନ ଵେତ୍ତ୍ଯଭିଵାଦସ୍ଯ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯଭିଵାଦନମ୍ । ନାଭିଵାଦ୍ଯଃ ସ ଵିଦୁଷା ଯଥା ଶୂଦ୍ରସ୍ତଥୈଵ ସଃ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନମସ୍କାରର ଉତ୍ତର ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ।
ଵ୍ଯତ୍ଯସ୍ତପାଣିନା କାର୍ଯଂ ପାଦସଂଗ୍ରହଣଂ ଗୁରୋଃ । ସଵ୍ଯେନ ସଵ୍ଯଃ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ଦକ୍ଷିଣଃ
ଗୁରୁଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ବେଳେ, ବାମ ପାଦକୁ ବାମ ହାତରେ ଓ ଡାହାଣ ପାଦକୁ ଡାହାଣ ହାତରେ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ।
ଲୌକିକଂ ଵୈଦିକଂ ଵାପି ତଥାଧ୍ଯାତ୍ମିକମେଵ ଵା । ଅଵାପ୍ଯ ପ୍ରଯତୋ ଜ୍ଞାନଂ ତଂ ପୂର୍ଵମଭିଵାଦଯେତ୍
ଲୋକିକ, ବେଦିକ କିମ୍ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ପ୍ରୟାସ କରି ମିଳିଲେ, ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଦରକାର।
ନୋଦକଂ ଧାରଯେଦ୍ଭୈକ୍ଷ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପାଣି ସମିଧସ୍ତଥା । ଏଵଂଵିଧାନି ଚାନ୍ଯାନି ନ ଦେଵାର୍ଥେଷୁ କର୍ମ୍ମସୁ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳ, ଭିକ୍ଷା, ଫୁଲ, କୁଶ ଆଦି କିଛି ବସ୍ତୁ ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କୁଶଲଂ ପୃଚ୍ଛେତ୍କ୍ଷତ୍ରବଂଧୁମନାମଯମ୍ । ଵୈଶ୍ଯଂ କ୍ଷେମଂ ସମାଗମ୍ଯ ଶୂଦ୍ରମାରୋଗ୍ଯମେଵ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଜିଜ୍ଞାସା କରିବା ଉଚିତ। କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଆରୋଗ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପଚାରିବା ଉଚିତ।
ଉପାଧ୍ଯାଯଃ ପିତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭ୍ରାତା ତ୍ରାତା ଚ ଭୀତିତଃ । ମାତୁଲଃ ଶ୍ଵଶୁରଶ୍ଚୈଵ ମାତାମହ ପିତାମହୌ
ଉପାଧ୍ୟାୟ, ପିତା, ବଡ଼ ଭାଇ, ଭୟରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ମାମୁଅଁ, ଶ୍ୱଶୁର, ମାମାଁଘର ଓ ପିତାମହ—
ଵର୍ଣଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପିତୃଵ୍ଯଶ୍ଚ ପୁଂସୋଽତ୍ର ଗୁରଵଃ ସ୍ମୃତାଃ । ମାତା ମାତାମହୀ ଗୁର୍ଵୀ ପିତୁର୍ମାତୁଶ୍ଚ ସୋଦରାଃ
ଜାତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପିତୃବ୍ୟ—ଏମାନେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ମା, ମାମାଁଘର ମା, ପିତା ଓ ମା'ଙ୍କର ଭଉଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ।
ଶ୍ଵଶ୍ରୂଃ ପିତାମହୀ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଧାତ୍ରୀ ଚ ଗୁରଵଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଜ୍ଞେଯସ୍ତୁ ଗୁରୁଵର୍ଗୋଽଯଂ ମାତୃତଃ ପିତୃତୋ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଶ୍ୱଶ୍ରୁ, ପିତାମହୀ, ବଡ଼ ଧାତ୍ରୀ—ଏମାନେ ମହିଳା ଗୁରୁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁରୁମାନେ, ମା' ଓ ପିତାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଅନୁଵର୍ତନମେତେଷାଂ ମନୋଵାକ୍କାଯକର୍ମଭିଃ । ଗୁରୂନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠେଦଭିଵାଦ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲି
ଏମାନଙ୍କୁ ମନ, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁମାନେ ଦେଖିଲେ, ଉଠି ନମସ୍କାର କରି, ହାତ ଜୋଡି ଦଢ଼ାଇ ରହିବା ଦରକାର।
ନୈତୈରୁପଵିଶେତ୍ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵିଵଦେନ୍ନାତ୍ମକାରଣାତ୍ । ଜୀଵିତାର୍ଥମପି ଦ୍ଵେଷାଦ୍ଗୁରୁଭିର୍ନୈଵ ଭାଷଣମ୍
ଏମାନଙ୍କ ସହିତ ବସିବା, ନିଜ ଲାଗି ତର୍କ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୱେଷ ରେ ଗୁରୁମାନେ ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଉଦ୍ରିକ୍ତୋଽପି ଗୁଣୈରନ୍ଯୈର୍ଗୁରୁଦ୍ଵେଷୀ ପତତ୍ଯଧଃ । ଗୁରୂଣାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ପଂଚ ପୂଜ୍ଯା ଵିଶେଷତଃ
ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ଗୁରୁଦ୍ୱେଷୀ, ସେ ଅଧୋପତିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଗୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପାଞ୍ଚଜନ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜ୍ୟ।
ତେଷାମାଦ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେଷାଂ ମାତା ସୁପୂଜିତା । ଯୋ ଭାଵଯତି ଯା ସୂତେ ଯେନ ଵିଦ୍ଯୋପଦିଶ୍ଯତେ
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ତିନିଜଣ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମା'ଙ୍କୁ ସର୍ବାଧିକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ଯିଏ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଓ ଯିଏ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭ୍ରାତା ଚ ଭର୍ତା ଚ ପଂଚୈତେ ଗୁରଵଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଆତ୍ମନଃ ସର୍ଵଯତ୍ନେନ ପ୍ରାଣତ୍ଯାଗେନ ଵା ପୁନଃ
ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ—ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ; ଏମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, ଆବଶ୍ୟକ ପଡିଲେ ଜୀବନ ଦେଇକି ମଧ୍ୟ।
ପୂଜନୀଯା ଵିଶେଷେଣ ପଂଚୈତେ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା । ଯାଵତ୍ପିତା ଚ ମାତା ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ ନିର୍ଵିକାରିଣୌ
ଯେଉଁମାନେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତା ଓ ମାଆ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଅଛନ୍ତି।
ତାଵତ୍ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପୁତ୍ରଃ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ପରାଯଣଃ । ପିତା ମାତା ଚ ସୁପ୍ରୀତୌ ସ୍ଯାତାଂ ପୁତ୍ରଗୁଣୈର୍ଯଦି
ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଅ ସମସ୍ତ କଥା ଛାଡି ମାଆ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷ୍ଠାବାନ ରହିବା ଉଚିତ; ଯଦି ପିତା ଓ ମାଆ ପୁଅଙ୍କ ଗୁଣରେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।
ସ ପୁତ୍ରଃ ସକଲଂ ଧର୍ମଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ତେନ କର୍ମଣା । ନାସ୍ତି ମାତୃସମଂ ଦୈଵଂ ନାସ୍ତି ପିତୃସମୋ ଗୁରୁଃ
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁଅ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଲାଭ କରେ; ମାଆ ସମାନ ଦେବତା କେହି ନାହାଁତି, ପିତା ସମାନ ଗୁରୁ କେହି ନାହାଁତି।
ତଯୋଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରୋଽପି ନ କଥଂଚନ ଵିଦ୍ଯତେ । ତଯୋର୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ କୁର୍ଯାତ୍କର୍ମଣା ମନସା ଗିରା
ତାଙ୍କୁ କେବେ ବି ଫେରା ଦେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ମନ, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ତାଭ୍ଯାମନନୁଜ୍ଞାତୋ ଧର୍ମମନ୍ଯଂ ସମାଚରେତ୍ । ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ମୁକ୍ତିଫଲଂ ନିତ୍ଯଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ ତଥା
ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ବିନା କୌଣସି ଅନ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରତିଦିନ ଓ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡି।
ଧର୍ମସାରଃ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଃ ପ୍ରେତ୍ଯାନଂତଫଲପ୍ରଦଃ । ସମ୍ଯଗାରାଧ୍ଯ ଵକ୍ତାରଂ ଵିସୃଷ୍ଟସ୍ତଦନୁଜ୍ଞଯା
ଏହି ହେଉଛି ଧର୍ମର ସାର, ଯାହା ପରଲୋକରେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ସମ୍ମାନ କରି, ତାଙ୍କର ଅନୁମତିରେ ଶିଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।
ଶିଷ୍ଯୋ ଵିଦ୍ଯାଫଲଂ ଭୁଂକ୍ତେ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚାପଦ୍ଯତେ ଦିଵି । ଯୋ ଭ୍ରାତରଂ ପିତୃସମଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ମୂଢୋଽଵମନ୍ଯତେ
ଶିଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଫଳ ଭୋଗ କରେ ଏବଂ ପରଲୋକରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇକୁ ପିତା ସମାନ ଭାବି ଆଦର କରେନାହିଁ, ସେ ମୂର୍ଖ।
ତେନ ଦୋଷେଣ ସଂପ୍ରେତ୍ଯ ନିରଯଂ ଘୋରମୃଚ୍ଛତି । ପୁଂସାଂ ଵର୍ତ୍ମନି ସୃଷ୍ଟେନ ପୂଜ୍ଯୋ ଭର୍ତା ତୁ ସର୍ଵଦା
ଏହି ଦୋଷରେ, ସେ ପରଲୋକରେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପହଞ୍ଚେ; ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସ୍ୱାମୀ ସଦା ପୂଜ୍ୟ, ଏହିପରି ନିୟମ ଅଛି।
ଅପି ମାତରି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ନୁପକାରାଦ୍ଧି ଗୌରଵମ୍ । ମାତୁଲାଂଶ୍ଚ ପିତୃଵ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଶ୍ଵଶୁରାନୃତ୍ଵିଜୋ ଗୁରୂନ୍
ଏହି ଜଗତରେ ମାଆ ତାଙ୍କର ସେବା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି; ମାମା, ଠାକୁରା, ଶ୍ୱଶୁର, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତ ଓ ଗୁରୁମାନେ—
ଅସାଵହମିତି ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାଯାଭିଵାଦଯେତ୍ । ଅଵାଚ୍ଯୋ ଦୀକ୍ଷିତୋ ନାମ୍ନା ଯଵୀଯାନପି ଯୋ ଭଵେତ୍
ଏମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଉଠିବା, ନମସ୍କାର କରିବା ଏବଂ 'ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ; ଯଦିଓ ସେ ଛୋଟ, ଦୀକ୍ଷିତ ଅଛି କି ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ନାମରେ ଡାକିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଭୋ ଭଵତ୍ପୂର୍ଵକଂ ତ୍ଵେନମଭିଭାଷେତ ଧର୍ମଵିତ୍ । ଅଭିଵାଦ୍ଯଶ୍ଚ ପୂଜ୍ଯଶ୍ଚ ଶିରସାନମ୍ଯ ଏଵ ଚ
ଧର୍ମ ଜଣା ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ 'ମହୋଦୟ' ବା 'ମହାଶୟ' ବୋଲି ସମ୍ମାନ କରି କଥାହେବା ଉଚିତ; ନମସ୍କାର କରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।