ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ- ମମ ଵାକ୍ଯଂ ତୁ କର୍ତଵ୍ଯଂ ତଵ ସ୍ନେହାଦ୍ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ । ନିତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞରତୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଯାଗେ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ମୋର କଥା ଅବଶ୍ୟ କରିବାକୁ; ତୁମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରୁ ମୁଁ କହୁଛି। ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ଲାଗିଥିବା, ପ୍ରୟାଗରେ ରୁହିବା, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ହେବା।
ପ୍ରଯାଗଂ ସଂସ୍ମରନ୍ନିତ୍ଯଂ ସହାସ୍ମାଭିର୍ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ରାଜେଂଦ୍ର ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ତୁ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଆମ ସହିତ ସଦା ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କର, ତୁମେ ନିଜେ ରାଜା, ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
ପ୍ରଯାଗମନୁଗଚ୍ଛେଦ୍ଵା ଵସତେ ଵାପି ଯୋ ନରଃ । ସର୍ଵପାପଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଆନ୍ତି କିମ୍ବା ସେଠାରେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ପବିତ୍ର ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ପ୍ରତିଗ୍ରହାଦୁପାଵୃତ୍ତଃ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ନିଯତଃ ଶୁଚିଃ
ଯିଏ ଦାନ ଗ୍ରହଣରୁ ଦୂରେ ରହେ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିୟମିତ ଓ ପବିତ୍ର ରହେ—
ଅହଂକାରନିଵୃତ୍ତଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ । ଅକୋପନଶ୍ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ସତ୍ଯଵାଦୀ ଦୃଢଵ୍ରତଃ । ଆତ୍ମୋପମଶ୍ଚ ଭୂତେଷୁ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଛି, ରାଜା, ସେ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ; ଯିଏ କ୍ରୋଧ କରେନାହିଁ, ସତ୍ୟ କହେ, ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଭାବେ, ସେ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ।
ଋଷିଭିଃ କ୍ରତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵୈଶ୍ଚାପି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ନ ହି ଶକ୍ଯା ଦରିଦ୍ରେଣ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ମହୀପତେ
ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କହିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରାଜା, ଗରିବ ଲୋକ ଯଜ୍ଞ କରିପାରେନାହିଁ।
ବହୂପକରଣୋ ଯଜ୍ଞୋ ନାନାସଂଭାରସଂଭ୍ରମଃ । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଵିଵିଧୈରର୍ଥ୍ଯୈଃ ସମୃଦ୍ଧୈର୍ଵା ନରୈଃ କ୍ଵଚିତ୍
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁ ପଦାର୍ଥ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଦରକାର; ଏହା କେବେ କେବେ ଧନୀ କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ସାଧନ ଥିବା ଲୋକମାନେ କରିପାରନ୍ତି।
ଯୋ ଦରିଦ୍ରୈରପି ବୁଧୈଃ ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ନରେଶ୍ଵର । ତତୋ ଯଜ୍ଞଫଲୈଃ ପୁଣ୍ଯୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧ ଜନେଶ୍ଵର
ହେ ନରେଶ୍ବର, ଯାହା ଗରିବ ଜଣେ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ, ତାହା ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ଏହା ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି।
ଋଷୀଣାଂ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯମିଦଂ ଭରତସତ୍ତମ । ତୀର୍ଥାଭିଗମନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞୈରପି ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ଋଷିମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ—ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ପୁଣ୍ୟ ଯଜ୍ଞରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଦଶକୋଟିସହସ୍ରାଣି ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରେ । ମାଘମାସେ ତୁ ଗଂଗାଯାଂ ଗମିଷ୍ଯଂତି ନରର୍ଷଭ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାଘ ମାସରେ ଦଶ କୋଟି ହଜାର ଓ ତିରିଶି କୋଟି ଲୋକ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯିବେ।
ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ମହାରାଜ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯମକଂଟକମ୍ । ପୁନର୍ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ରାଜେଂଦ୍ର ଯଜମାନୋ ଵିଶେଷତଃ
ହେ ମହାରାଜ, ନିଜେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ରୁହ, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର; ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ପୁନିଥରେ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବେଳେ ଦେଖିବ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯଂ। ନାମ ଊନପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ନାମକ ଉଣପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ- ଭଵତା କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଯତ୍କିଂଚିତ୍ପୃଷ୍ଟମେଵ ଚ । ଇଦାନୀମପି ପୃଚ୍ଛାମ ଏକଂ ଵଦ ମହାମତେ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଆପଣ ଯେଉଁ ସବୁ କଥା କହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ସେସବୁ ଉତ୍ତର ମିଳିଛି; ଏବେ ଆମେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛୁ, ମହାମତି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
ଏତେଷାଂ ଖଲୁ ତୀର୍ଥାନାଂ ସେଵନାଦ୍ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ସର୍ଵେଷାଂ କିଲ କୃତ୍ଵୈକଂ କର୍ମ କେନ ଚ ଲଭ୍ଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସେବା କଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ? ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ କେବଳ ଗୋଟିଏ କାର୍ଯ୍ୟ କରି କିପରି ମିଳିପାରିବ?
ଏତନ୍ନୋ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଜ୍ଞ କର୍ମୈଵଂ ଯଦି ଵର୍ତତେ । ସୂତ ଉଵାଚ- କର୍ମଯୋଗଃ କିଲ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵର୍ଣାନାଂ ଦ୍ଵିଜପୂର୍ଵଶଃ
ଏହି କଥା ଆମକୁ କହନ୍ତୁ, ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଏମିତି କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି କି? ସୂତ କହିଲେ—କର୍ମର ମାର୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ଆଦି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ନାନାଵିଧୋ ମହାଭାଗାସ୍ତତ୍ର ଚୈକଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ହରିଭକ୍ତିଃ କୃତା ଯେନ ମନସା ଵଚସା ଗିରା
ହେ ମହାଭାଗ, ବହୁ ପ୍ରକାର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ତା'ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ସର୍ବୋତ୍ତମ—ମନ, କଥା ଓ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବା।
ଜିତଂ ତେନ ଜିତଂ ତେନ ଜିତମେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ହରିରେଵ ସମାରାଧ୍ଯଃ ସର୍ଵଦେଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରଃ
ସେ ଜିତିଛନ୍ତି, ସେ ଜିତିଛନ୍ତି, ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସେ ଜିତିଛନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା, ହରିଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ପୂଜିଲେ ଏହି ବିଜୟ ମିଳେ।
ହରିନାମମହାମଂତ୍ରୈର୍ନଶ୍ଯେତ୍ପାପପିଶାଚକମ୍ । ହରେଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ସକୃଦପ୍ଯମଲାଶଯାଃ
ହରିଙ୍କ ନାମର ମହାମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ପାପର ଦୁଷ୍ଟ ଭୂତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ହରିଙ୍କୁ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂରିଯାଏ।
ସର୍ଵତୀର୍ଥସମାପ୍ଲାଵଂ ଲଭଂତେ ଯନ୍ନ ସଂଶଯଃ । ପ୍ରତିମାଂ ଚ ହରେର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵତୀର୍ଥଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପରି ଫଳ ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହରିଙ୍କର ପ୍ରତିମା ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ଵିଷ୍ଣୁନାମପରଂ ଜପ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵମଂତ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରସାଦତୁଲସୀମାଘ୍ରାଯ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ଫଳ ମିଳେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ତୁଳସୀ ଘ୍ରାଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ପ୍ରଚଂଡଂ ଵିକରାଲଂ ତଦ୍ଯମସ୍ଯାସ୍ଯଂ ନ ପଶ୍ଯତି । ସକୃତ୍ପ୍ରଣାମୀ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ମାତୁଃ ସ୍ତନ୍ଯଂ ପିବେନ୍ନହି
ଏକଥର ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଯମର ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ କେବେ ଦେଖେନାହିଁ। ସେ ଜଣେ ମାଆର ଦୁଧ ବ୍ୟର୍ଥରେ ପିଏନାହିଁ।
ହରିପାଦେ ମନୋ ଯେଷାଂ ତେଭ୍ଯୋ ନିତ୍ଯଂ ନମୋନମଃ । ପୁଲ୍କସଃ ଶ୍ଵପଚୋ ଵାପି ଯେ ଚାନ୍ଯେ ମ୍ଲେଚ୍ଛଜାତଯଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ହରିଙ୍କ ଚରଣରେ ଲଗିଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ନମସ୍କାର କରେ। ସେମାନେ ପୁଲ୍କସ, ଶ୍ୱପଚ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଦେଶୀ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ତେଽପି ଵଂଦ୍ଯା ମହାଭାଗା ହରିପାଦୈକସେଵକାଃ । କିଂ ପୁନର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପୁଣ୍ଯା ଭକ୍ତା ରାଜର୍ଷଯସ୍ତଥା
ହରିଙ୍କ ଚରଣକୁ ଏକମାତ୍ର ସେବା କରୁଥିବା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରଣାମ ଯୋଗ୍ୟ। ତେବେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭକ୍ତ ଓ ରାଜା ଋଷିମାନେ ତ ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ।
ହରୌ ଭକ୍ତିଂ ଵିଧାଯୈଵ ଗର୍ଭଵାସଂ ନ ପଶ୍ଯତି । ହରେରଗ୍ରେ ସ୍ଵନୈରୁଚ୍ଚୈର୍ନୃତ୍ଯଂସ୍ତନ୍ନାମକୃନ୍ନରଃ
ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପୁଣି ଗର୍ଭବାସ ଦେଖେନାହିଁ। ଯିଏ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ହରିଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଆଗରେ ନୃତ୍ୟ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତି ଲଭେ।
ପୁନାତି ଭୁଵନଂ ଵିପ୍ରା ଗଂଗାଦି ସଲିଲଂ ଯଥା । ଦର୍ଶନାତ୍ସ୍ପର୍ଶନାତ୍ତସ୍ଯ ଆଲାପାଦପି ଭକ୍ତିତଃ
ଯେଉଁଭଳି ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଭକ୍ତିରେ ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ଛୁଇଁବା କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ସହିତ କଥା ହେବା ମାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିଭିଃ ପାପୈର୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ହରେଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୁର୍ଵନ୍ନୁଚ୍ଚୈସ୍ତନ୍ନାମକୃନ୍ନରଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ଭୟଙ୍କର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ସମୟରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତି ଲଭେ।
କରତାଲାଦିସଂଧାନଂ ସୁସ୍ଵରଂ କଲଶବ୍ଦିତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକଂ ପାପଂ ତେନୈଵ କରତାଲିତମ୍
ହାତ ତାଳି ଓ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଏହି ତାଳିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ପାପ ମଧ୍ୟ ଦୂରିଯାଏ।
ହରିଭକ୍ତିକଥାମୁକ୍ତ୍ଵା ଖ୍ଯାଯିକାଂ ଶୃଣୁଯାଚ୍ଚ ଯଃ । ତସ୍ଯ ସଂଦର୍ଶନାଦେଵ ପୂତୋ ଭଵତି ମାନଵଃ
ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତି କଥା ଛାଡ଼ି ଯିଏ ଅନ୍ୟ କଥା କିମ୍ବା ଗଳ୍ପ ଶୁଣେ, ସେ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରରେ ମଣିଷ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
କିଂ ପୁନସ୍ତସ୍ଯ ପାପାନାମାଶଂକା ମୁନିପୁଂଗଵାଃ । ତୀର୍ଥାନାଂ ଚ ପରଂ ତୀର୍ଥଂ କୃଷ୍ଣନାମ ମହର୍ଷଯଃ
ତେବେ, ତାଙ୍କର ପାପ ବିଷୟରେ କଣ ସନ୍ଦେହ ରହିଯାଏ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ? ମହାର୍ଷିମାନେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ତୀର୍ଥୀକୁର୍ଵଂତି ଜଗତୀଂ ଗୃହୀତଂ କୃଷ୍ଣନାମ ଯୈଃ । ତସ୍ମାନ୍ମୁନିଵରାଃ ପୁଣ୍ଯଂ ନାତଃ ପରତରଂ ଵିଦୁଃ
ଯେଉଁମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତୀର୍ଥ କରିଦିଅନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।