ତ୍ରୀଣି ଚାପ୍ଯଗ୍ନିକୁଂଡାନି ଯେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଜାହ୍ନଵୀ । ପ୍ରଯାଗାଦଭିନିଷ୍କ୍ରାଂତା ସର୍ଵତୀର୍ଥପୁରସ୍କୃତା
ତିନିଟି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହାର ମଧ୍ୟରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ବହୁଛି । ପ୍ରୟାଗରୁ ବାହାରି, ସେ ସମସ୍ତ ତିର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନାଯାଏ ।
ତପନସ୍ଯ ସୁତା ଦେଵୀ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା । ଗଂଗାଯମୁନଯା ସାର୍ଧଂ ସଂସ୍ଥିତା ଲୋକଭାଵିନୀ
ତାପନ୍ୟର କନ୍ୟା ଦେବୀ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପ୍ରୟାଗରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସହିତ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି ।
ଗଂଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜଘନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ପ୍ରଯାଗଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍
ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭୂମିକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଳଂଶ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯୋଽର୍ଦ୍ଧକୋଟୀ ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ଵାଯୁରବ୍ରଵୀତ୍ । ଦିଵ୍ଯଂ ଭୁଵ୍ଯଂତରିକ୍ଷେ ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଜାହ୍ନଵି ସ୍ମୃତା
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ, ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଏବଂ ଆକାଶରେ ମିଶି ତିରିସି କୋଟି ଏବଂ ଅର୍ଧ କୋଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଗଙ୍ଗାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଟେ।
ପ୍ରଯାଗଂ ସମଧିଷ୍ଠାନଂ କଂବଲାଶ୍ଵତରାଵୁଭୌ । ଭୋଗଵତ୍ଯଥ ଯା ଚୈଵ ଵେଦିରେଷା ପ୍ରଜାପତେଃ
ପ୍ରୟାଗ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତରାଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ଆସନ। ଏଠି ଭୋଗବତୀ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବେଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ତତ୍ର ଦେଵାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ମୂର୍ତିମଂତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ପୂଜଯଂତି ପ୍ରଯାଗଂ ତେ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ଏଠାରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଦେବତାମାନେ ଓ ଯଜ୍ଞମାନେ ଦେହଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାହାଙ୍କ ସହିତ ତପସ୍ଵୀ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାଗକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଯଜଂତେ କ୍ରତୁଭିର୍ଦେଵାଂସ୍ତଥା ବହୁଧନା ନୃପାଃ । ତତଃ ପୁଣ୍ଯତମୋ ନାସ୍ତି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭାରତ
ଦେବତାମାନେ ଓ ଧନୀ ରାଜାମାନେ ଏଠି ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ଭାରତ, ତିନି ଲୋକରେ ଏଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ।
ପ୍ରଭାଵାତ୍ସର୍ଵତୀର୍ଥେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଭଵତ୍ଯଧିକଂ ଵିଭୋ । ଦଶତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରେ
ଏହାର ଶକ୍ତିରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଏହା ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏଠି ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ତିରିସି କୋଟି ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଯତ୍ର ଗଂଗା ମହାଭାଗା ସ ଦେଶସ୍ତତ୍ତପୋଵନମ୍ । ସିଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରଂ ତୁ ତଜ୍ଜ୍ଞେଯଂ ଗଂଗାତୀରସମାଶ୍ରିତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ ଗଙ୍ଗା ବହୁଛି, ସେଇ ଦେଶ ତପସ୍ଵୀମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଥିବା ସେଠିକୁ ସିଦ୍ଧିର କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜାଣ।
ଇତି ସତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ସାଧୂନାମାତ୍ମଜସ୍ଯ ଵା । ସୁହୃଦାଂ ଚ ଜପେତ୍କର୍ଣେ ଶିଷ୍ଯସ୍ଯାନୁଗତସ୍ଯ ଵା
ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଦ୍ୱିଜ, ସାଧୁ, ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କାନରେ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ଇଦଂ ଧନ୍ଯମିଦଂ ସ୍ଵର୍ଗ୍ଯମିଦଂ ସେଵ୍ଯମିଦଂ ଶୁଭମ୍ । ଇଦଂ ପୁଣ୍ଯମିଦଂ ରମ୍ଯଂ ପାଵନଂ ଧର୍ମମୁତ୍ତମମ୍
ଏହା ଧନ୍ୟ, ଏହା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ, ଏହା ସେବନୀୟ, ଏହା ଶୁଭ। ଏହା ପବିତ୍ର, ରମ୍ୟ, ପାବନ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ।
ମହର୍ଷୀଣାମିଦଂ ଗୁହ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍ । ଅଧୀତ୍ଯ ଚ ଦ୍ଵିଜୋ ଧ୍ଯାଯନ୍ନିର୍ମଲତ୍ଵମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏହା ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ଏହାକୁ ପଢ଼ି ଧ୍ୟାନ କଲେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିର୍ମଳତା ପାଆନ୍ତି।
ଯଶ୍ଚେଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ତୀର୍ଥଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସଦା ଶୁଚିଃ । ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵଂ ଲଭତେ ନାକପୃଷ୍ଠେ ଚ ମୋଦତେ
ଯେଉଁଠି ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ନିତ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ସଦା ପବିତ୍ର ରହି ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ଶିଖରରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ପ୍ରାପ୍ଯଂତେ ତାନି ତୀର୍ଥାନି ସଦ୍ଭିଃ ଶିଷ୍ଟାର୍ଥଦର୍ଶିଭିଃ । ସ୍ନାହି ତୀର୍ଥେଷୁ କୌରଵ୍ଯ ନ ଚ ଵକ୍ରମତିର୍ଭଵ
ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ହେ କୌରବ, ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କର ଓ ମନରେ କୁଟିଳତା ରଖନିଅ।
ତ୍ଵଯା ତୁ ସମ୍ଯକ୍ପୃଷ୍ଟେନ କଥିତଂ ତୁ ମଯା ଵିଭୋ । ପିତରସ୍ତାରିତାଃ ସର୍ଵେ ତାରିତାଶ୍ଚ ପିତାମହାଃ
ତୁମେ ଠିକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିବାରୁ ମୁଁ ଏହା କହିଲି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ସମସ୍ତ ପିତୃପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହେଲେ।
ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ତୁ ସର୍ଵେ ତେ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ଏଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଯୋଗଂ ଚ ତୀର୍ଥଂ ଚୈଵ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଳଂଶ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଓ ତୀର୍ଥ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ବହୁକ୍ଲେଶେନ ଯୁଜ୍ଯଂତେ ତତୋ ଯାଂତି ପରାଂ ଗତିମ୍ । ପ୍ରଯାଗସ୍ମରଣାଲ୍ଲୋକଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି
ଏମାନେ ବହୁ କଷ୍ଟରେ ଲାଭ ହୁଏ ଓ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପ୍ରୟାଗ ସ୍ମରଣ କଲେ ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଏ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯେ ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନାର ସତଚାଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- କଥା ସର୍ଵାତ୍ଵିଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତାପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ମହାମୁନେ । ଏଵଂ ମେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ଯଥା ଚ ମମ ତାରଯେତ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ମହାମୁନି, ପ୍ରୟାଗର କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିଲି। ଏବେ ମୋତେ ସେଇପରି ସମସ୍ତ କଥା କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ହେଇପାରିବି।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥେଶାନୋ ଦେଵତା ପ୍ରଭୁରଵ୍ଯଯଃ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ରାଜା, ଶୁଣ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ଯେପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ହୋଇଛି, ସେପରି କହିବି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଈଶାନ, ଅବିନାଶୀ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ।
ବ୍ରହ୍ମା ସୃଜତି ଭୂତାନି ସ୍ଥାଵରଂ ଜଂଗମଂ ଚ ଯତ୍ । ତାନ୍ଯେତାନି ପରୋ ଲୋକେ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାଲଯତି ପ୍ରଜାଃ
ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଯେଉଁମାନେ ଅଚଳ ଓ ଚଳିତ, ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ଉପର ଲୋକରେ ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ।
କଲ୍ପାଂତେ ତତ୍ସମଗ୍ରଂ ହି ରୁଦ୍ରଃ ସଂହରତେ ଜଗତ୍ । ନ ଦଦାତି ଚ ନାଧ୍ଯେତି ନ କଦାଚିଦ୍ଵିନଶ୍ଯତି
କଳ୍ପର ଶେଷରେ ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି । ସେ ଦେବା ନାହିଁ, ନେବା ନାହିଁ, କେବେ ନାଶ ହେବେ ନାହିଁ ।
ଈଶ୍ଵରଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି । ଉତ୍ତରେଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାଦିଦାନୀଂ ବ୍ରହ୍ମ ତିଷ୍ଠତି
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଠାରେ ଥିବା ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେଠିକ୍ ଦେଖେ । ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ବସିଛନ୍ତି ।
ମହେଶ୍ଵରୋ ଵଟେ ଭୂତ୍ଵା ତିଷ୍ଠତେ ପରମେଶ୍ଵରଃ । ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗଂଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ
ପରମେଶ୍ୱର ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ମହେଶ୍ୱର ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି । ତାପରେ ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ସହିତ ଆସନ୍ତି ।
ରକ୍ଷଂତି ପରମଂ ନିତ୍ଯଂ ପାପକର୍ମପରାଯଣାନ୍ । ଯେ ତୁ ଚାନ୍ଯେ ଚ ତିଷ୍ଠଂତି ନ ଯାଂତି ପରମାଂ ଗତିମ୍
ଯେମାନେ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ, ସେମାନେ ସର୍ବଦା ପରମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି । ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ଗତିକୁ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଅପ୍ଯାହ ମେ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଥୈଷାଂ ତିଷ୍ଠତେ ଶ୍ରୁତମ୍ । କେନ ଵା କାରଣେନୈଵ ତିଷ୍ଠଂତି ଲୋକସଂମତାଃ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ — ଏହିମାନେ କିପରି ଏମିତି ରହନ୍ତି, ଯଥା ଶୁଣିଛି, ଏହା ସଠିକ୍ କହନ୍ତୁ । କିଏ କି କାରଣରେ, ଯେଉଁମାନେ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି ?
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ପ୍ରଯାଗେ ନିଵସଂତ୍ଯେତେ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ । କାରଣଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ — ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରୟାଗରେ ବସନ୍ତି । କାରଣ କହିବି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମେ ଏହା ଠିକ୍ ଭାବେ ଶୁଣ ।
ପଂଚଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ତୁ ମଂଡଲମ୍ । ତିଷ୍ଠଂତି ରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ପାପକର୍ମନିଵାରଣାଃ
ପ୍ରୟାଗର ମଣ୍ଡଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା । ସେଠି ସେମାନେ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୂର କରିବା ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବସିଛନ୍ତି ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ସ୍ଵଲ୍ପକଂ ପାପଂ ନରକେ ପାତଯିଷ୍ଯତି । ଏଵଂ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ପ୍ରଯାଗେ ସମହେଶ୍ଵରଃ
ସେଠି ଅତି ଅଳ୍ପ ପାପ ମଧ୍ୟ ନରକକୁ ଢେଲିଦେଇପାରିବ । ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରୟାଗରେ ଏକାଠି ଅଛନ୍ତି ।
ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାଃ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ପର୍ଵତାଶ୍ଚ ମହୀତଲେ । ତିଷ୍ଠଂତି ଧ୍ରିଯମାଣାଶ୍ଚ ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍
ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଲୟ ହେଉନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି ।