ଗାମଗ୍ନିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ କାଂଚନଂ ସଲିଲଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ମାତରଂ ପିତରଂ ଚୈଵ ଯୋ ନିଂଦତି ନରାଧିପ
ଯେ ଲୋକ ଗାଈ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସୁନା, ପାଣି, ଜନନୀ, ପିତା ଓ ଜନନୀକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ହେ ନରପତି—
ନୈତେଷାମୂର୍ଧ୍ଵଗମନମେଵମାହ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଏଵଂ ଯୋଗସ୍ଯ ସଂପ୍ରାପ୍ତିଃ ସ୍ଥାନଂ ପରମଦୁର୍ଲଭମ୍
ସେମାନେ କେବେଁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯିବେ ନାହିଁ— ପ୍ରଜାପତି ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି । ଏହିପରି ଯୋଗର ସାଧନା, ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ସ୍ଥାନ ।
ଗଚ୍ଛଂତି ନରକଂ ଘୋରଂ ଯେ ନରାଃ ପାପକାରିଣଃ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଂ ଗାମନଡ୍ଵାହଂ ମଣିମୁକ୍ତାଦି କାଂଚନମ୍
ଯେମାନେ ପାପ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଯେମାନେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ଗଡ଼ି, ମଣି, ମୁକ୍ତା ବା ସୁନା ଚୋରି କରନ୍ତି—
ପରୋକ୍ଷଂ ହରତେ ଯସ୍ତୁ ପଶ୍ଚାଦ୍ଦାନଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ନ ତେ ଗଚ୍ଛଂତି ଵୈ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦାତାରୋ ଯତ୍ର ଭୋଗିନଃ
ଯେ କିଏ ଚୁପଚାପ ଚୋରି କରି, ପରେ ଦାନ ଦେଇଥାଏ— ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଦାତାମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି ।
ଅନେନ କର୍ମ୍ମଣା ଯୁକ୍ତାଃ ପଚ୍ଯଂତେ ନରକେଽଧମାଃ । ଏଵଂ ଯୋଗଂ ଚ ଧର୍ମ୍ମଂ ଚ ଦାତାରଂ ଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଏପରି କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ନିଚ ଲୋକମାନେ ନରକରେ ପଚାଯାନ୍ତି । ଏଭଳି ଯୋଗ, ଧର୍ମ ଓ ଦାତା ଉପରେ କଥା ହେଲା, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ।
ଯଥା ସତ୍ଯମସତ୍ଯଂ ଵା ଅସ୍ତି ନାସ୍ତୀତି ଯତ୍ଫଲମ୍ । ନିରୁକ୍ତଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଯଂ ସ୍ଵଯମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯେପରି ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ, ଅଛି ବା ନାହିଁ, ତାହାର ଫଳ ଯେପରି, ସେପରି ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିବି, କିପରି ଏହା ନିଜେ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନାର ଛଉଁଚାଳିସ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୁନରେଵ ତୁ । ନୈମିଷଂ ପୁଷ୍କରଂ ଚୈଵ ଗୋତୀର୍ଥଂ ସିଂଧୁସାଗରମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ରାଜା, ପୁନିଥରେ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର, ଗୋତୀର୍ଥ ଓ ସିନ୍ଧୁ ସାଗର ସଙ୍ଗମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଗଯା ଚୈଵ ଗଂଗାସାଗରମେଵ ଚ । ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଯେ ଚ ପୁଣ୍ଯାଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯାଃ
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗୟା ଓ ଗଙ୍ଗା ସାଗର ସଙ୍ଗମ ମଧ୍ୟ— ଏମିତି ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଅଛି ।
ଦଶତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରେ । ପ୍ରଯାଗେ ସଂସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯମେଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଦଶ ହଜାର ତିର୍ଥ ଓ ତିରିଶି କୋଟି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତିର୍ଥ ସଦା ପ୍ରୟାଗରେ ବସିଛନ୍ତି— ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ।
ତ୍ରୀଣି ଚାପ୍ଯଗ୍ନିକୁଂଡାନି ଯେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଜାହ୍ନଵୀ । ପ୍ରଯାଗାଦଭିନିଷ୍କ୍ରାଂତା ସର୍ଵତୀର୍ଥପୁରସ୍କୃତା
ତିନିଟି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହାର ମଧ୍ୟରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ବହୁଛି । ପ୍ରୟାଗରୁ ବାହାରି, ସେ ସମସ୍ତ ତିର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନାଯାଏ ।
ତପନସ୍ଯ ସୁତା ଦେଵୀ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା । ଗଂଗାଯମୁନଯା ସାର୍ଧଂ ସଂସ୍ଥିତା ଲୋକଭାଵିନୀ
ତାପନ୍ୟର କନ୍ୟା ଦେବୀ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପ୍ରୟାଗରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସହିତ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି ।
ଗଂଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜଘନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ପ୍ରଯାଗଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍
ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭୂମିକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଳଂଶ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯୋଽର୍ଦ୍ଧକୋଟୀ ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ଵାଯୁରବ୍ରଵୀତ୍ । ଦିଵ୍ଯଂ ଭୁଵ୍ଯଂତରିକ୍ଷେ ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଜାହ୍ନଵି ସ୍ମୃତା
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ, ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଏବଂ ଆକାଶରେ ମିଶି ତିରିସି କୋଟି ଏବଂ ଅର୍ଧ କୋଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଗଙ୍ଗାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଟେ।
ପ୍ରଯାଗଂ ସମଧିଷ୍ଠାନଂ କଂବଲାଶ୍ଵତରାଵୁଭୌ । ଭୋଗଵତ୍ଯଥ ଯା ଚୈଵ ଵେଦିରେଷା ପ୍ରଜାପତେଃ
ପ୍ରୟାଗ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତରାଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ଆସନ। ଏଠି ଭୋଗବତୀ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବେଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ତତ୍ର ଦେଵାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ମୂର୍ତିମଂତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ପୂଜଯଂତି ପ୍ରଯାଗଂ ତେ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ଏଠାରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଦେବତାମାନେ ଓ ଯଜ୍ଞମାନେ ଦେହଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାହାଙ୍କ ସହିତ ତପସ୍ଵୀ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାଗକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଯଜଂତେ କ୍ରତୁଭିର୍ଦେଵାଂସ୍ତଥା ବହୁଧନା ନୃପାଃ । ତତଃ ପୁଣ୍ଯତମୋ ନାସ୍ତି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭାରତ
ଦେବତାମାନେ ଓ ଧନୀ ରାଜାମାନେ ଏଠି ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ଭାରତ, ତିନି ଲୋକରେ ଏଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ।
ପ୍ରଭାଵାତ୍ସର୍ଵତୀର୍ଥେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଭଵତ୍ଯଧିକଂ ଵିଭୋ । ଦଶତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରେ
ଏହାର ଶକ୍ତିରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଏହା ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏଠି ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ତିରିସି କୋଟି ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଯତ୍ର ଗଂଗା ମହାଭାଗା ସ ଦେଶସ୍ତତ୍ତପୋଵନମ୍ । ସିଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରଂ ତୁ ତଜ୍ଜ୍ଞେଯଂ ଗଂଗାତୀରସମାଶ୍ରିତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ ଗଙ୍ଗା ବହୁଛି, ସେଇ ଦେଶ ତପସ୍ଵୀମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଥିବା ସେଠିକୁ ସିଦ୍ଧିର କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜାଣ।
ଇତି ସତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ସାଧୂନାମାତ୍ମଜସ୍ଯ ଵା । ସୁହୃଦାଂ ଚ ଜପେତ୍କର୍ଣେ ଶିଷ୍ଯସ୍ଯାନୁଗତସ୍ଯ ଵା
ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଦ୍ୱିଜ, ସାଧୁ, ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କାନରେ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ଇଦଂ ଧନ୍ଯମିଦଂ ସ୍ଵର୍ଗ୍ଯମିଦଂ ସେଵ୍ଯମିଦଂ ଶୁଭମ୍ । ଇଦଂ ପୁଣ୍ଯମିଦଂ ରମ୍ଯଂ ପାଵନଂ ଧର୍ମମୁତ୍ତମମ୍
ଏହା ଧନ୍ୟ, ଏହା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ, ଏହା ସେବନୀୟ, ଏହା ଶୁଭ। ଏହା ପବିତ୍ର, ରମ୍ୟ, ପାବନ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ।
ମହର୍ଷୀଣାମିଦଂ ଗୁହ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍ । ଅଧୀତ୍ଯ ଚ ଦ୍ଵିଜୋ ଧ୍ଯାଯନ୍ନିର୍ମଲତ୍ଵମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏହା ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ଏହାକୁ ପଢ଼ି ଧ୍ୟାନ କଲେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିର୍ମଳତା ପାଆନ୍ତି।
ଯଶ୍ଚେଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ତୀର୍ଥଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସଦା ଶୁଚିଃ । ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵଂ ଲଭତେ ନାକପୃଷ୍ଠେ ଚ ମୋଦତେ
ଯେଉଁଠି ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ନିତ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ସଦା ପବିତ୍ର ରହି ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ଶିଖରରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ପ୍ରାପ୍ଯଂତେ ତାନି ତୀର୍ଥାନି ସଦ୍ଭିଃ ଶିଷ୍ଟାର୍ଥଦର୍ଶିଭିଃ । ସ୍ନାହି ତୀର୍ଥେଷୁ କୌରଵ୍ଯ ନ ଚ ଵକ୍ରମତିର୍ଭଵ
ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ହେ କୌରବ, ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କର ଓ ମନରେ କୁଟିଳତା ରଖନିଅ।
ତ୍ଵଯା ତୁ ସମ୍ଯକ୍ପୃଷ୍ଟେନ କଥିତଂ ତୁ ମଯା ଵିଭୋ । ପିତରସ୍ତାରିତାଃ ସର୍ଵେ ତାରିତାଶ୍ଚ ପିତାମହାଃ
ତୁମେ ଠିକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିବାରୁ ମୁଁ ଏହା କହିଲି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ସମସ୍ତ ପିତୃପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହେଲେ।
ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ତୁ ସର୍ଵେ ତେ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ଏଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଯୋଗଂ ଚ ତୀର୍ଥଂ ଚୈଵ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଳଂଶ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଓ ତୀର୍ଥ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ବହୁକ୍ଲେଶେନ ଯୁଜ୍ଯଂତେ ତତୋ ଯାଂତି ପରାଂ ଗତିମ୍ । ପ୍ରଯାଗସ୍ମରଣାଲ୍ଲୋକଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି
ଏମାନେ ବହୁ କଷ୍ଟରେ ଲାଭ ହୁଏ ଓ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପ୍ରୟାଗ ସ୍ମରଣ କଲେ ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଏ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯେ ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନାର ସତଚାଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- କଥା ସର୍ଵାତ୍ଵିଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତାପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ମହାମୁନେ । ଏଵଂ ମେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ଯଥା ଚ ମମ ତାରଯେତ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ମହାମୁନି, ପ୍ରୟାଗର କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିଲି। ଏବେ ମୋତେ ସେଇପରି ସମସ୍ତ କଥା କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ହେଇପାରିବି।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥେଶାନୋ ଦେଵତା ପ୍ରଭୁରଵ୍ଯଯଃ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ରାଜା, ଶୁଣ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ଯେପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ହୋଇଛି, ସେପରି କହିବି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଈଶାନ, ଅବିନାଶୀ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ।