ଯଥାଯୋଗସହସ୍ରେଣ ଯୋଗୋ ଲଭ୍ଯେତ ମାନଵୈଃ । ଯସ୍ତୁ ସର୍ଵାଣି ରତ୍ନାନି ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଯେପରି ହଜାର ଯୋଗ ପରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯୋଗ ପାଏ, ସେପରି ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ—
ତେନ ଦାନେନ ଦତ୍ତେନ ଯୋଗୋ ଲଭ୍ଯେତ ମାନଵୈଃ । ପ୍ରଯାଗେ ତୁ ମୃତସ୍ଯେଦଂ ସର୍ଵଂ ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା
ସେ ଦାନ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଦେଇଥିବା ଦ୍ୱାରା, ମନୁଷ୍ୟ ଯୋଗ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ଯଦି କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ, ଅନ୍ୟଠାରେ ନୁହେଁ।
ପ୍ରଧାନହେତୁଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରଦ୍ଦଧତ୍ସୁ ଚ ଭାରତ । ଯଥା ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ
ମୁଁ ଏହାର ପ୍ରଧାନ କାରଣ ବିଶ୍ୱାସୀମାନେ ପାଇଁ କହିବି, ହେ ଭାରତ; ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସବୁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ—
ବ୍ରହ୍ମ ନୈଵାସ୍ତି ଵୈ କିଂଚିଦ୍ଯଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ତ୍ଵିଦମୁଚ୍ଯତେ । ଯଥା ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵତ୍ର ପୂଜ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ତଥାପି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ; ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ରହ୍ମା ସବୁଠାରେ ପୂଜିତ।
ଏଵଂ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ ପ୍ରଯାଗଃ ପୂଜ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ପୂଜ୍ଯତେ ତୀର୍ଥରାଜସ୍ଯ ସତ୍ଯମେତଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରୟାଗକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମହାନ୍ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏହା ତିର୍ଥମାନଙ୍କର ରାଜା ବୋଲି ସତ୍ୟ, ଏହି କଥା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ନିଶ୍ଚିତ ।
ବ୍ରହ୍ମାପି ସ୍ମରତେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଯାଗଂ ତୀର୍ଥମୁତ୍ତମମ୍ । ତୀର୍ଥରାଜମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ନୈଵାନ୍ଯତ୍କିଂଚିଦିଚ୍ଛତି
ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରୟାଗ ତିର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି । ତିର୍ଥମାନଙ୍କର ରାଜାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ, ଆଉ କିଛି ଚାହିଁବା ରହେ ନାହିଁ ।
କୋ ହି ଦେଵତ୍ଵମାସାଦ୍ଯ ମାନୁଷତ୍ଵଂ ଚିକୀର୍ଷତି । ଅନେନୈଵାନୁମାନେନ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଦେବତ୍ୱ ପାଇଲା ପରେ କିଏ ଆଉ ମାନବ ହେବାକୁ ଚାହେ ? ଏହି ଭାବରେ ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ।
ଯଥା ପୁଣ୍ଯମପୁଣ୍ଯଂ ଵା ତଥୈଵ କଥିତଂ ମଯା । ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଶ୍ରୁତଂ ତଦ୍ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିସ୍ମିତୋଽହଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଯେପରି ନ୍ୟାୟ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିଛି, ସେହିପରି ଅଟୁଟ । ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ପୁନିପୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ।
କଥଂ ଯୋଗେନ ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତିଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକସ୍ତୁ କର୍ମଣା । ତଦା ଚ ଲଭତେ ଭୋଗାନ୍ଗାଂ ଚ ତତ୍କର୍ମଣାଂ ଫଲମ୍
ଏହି ଲାଭ କିପରି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଏବଂ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ କିପରି ମିଳେ ? ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କି ଭୋଗ ଓ କର୍ମର ଫଳ ମିଳେ ?
ତାନି କର୍ମାଣି ପୃଚ୍ଛାମି ପୁନର୍ଯୈଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମହୀମ୍ । ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁରାଜନ୍ମହାବାହୋ ଯଥୋକ୍ତକର୍ମ୍ମଣା ମହୀ
ମୁଁ ପୁନି ପଚାରୁଛି, କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ମିଳେ ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ରାଜା, ବଳଶାଳୀ, ଯେପରି କଥାହୋଇଛି, ସେପରି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କିପରି ପୃଥିବୀ ମିଳେ, ଶୁଣ ।
ଗାମଗ୍ନିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ କାଂଚନଂ ସଲିଲଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ମାତରଂ ପିତରଂ ଚୈଵ ଯୋ ନିଂଦତି ନରାଧିପ
ଯେ ଲୋକ ଗାଈ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସୁନା, ପାଣି, ଜନନୀ, ପିତା ଓ ଜନନୀକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ହେ ନରପତି—
ନୈତେଷାମୂର୍ଧ୍ଵଗମନମେଵମାହ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଏଵଂ ଯୋଗସ୍ଯ ସଂପ୍ରାପ୍ତିଃ ସ୍ଥାନଂ ପରମଦୁର୍ଲଭମ୍
ସେମାନେ କେବେଁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯିବେ ନାହିଁ— ପ୍ରଜାପତି ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି । ଏହିପରି ଯୋଗର ସାଧନା, ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ସ୍ଥାନ ।
ଗଚ୍ଛଂତି ନରକଂ ଘୋରଂ ଯେ ନରାଃ ପାପକାରିଣଃ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଂ ଗାମନଡ୍ଵାହଂ ମଣିମୁକ୍ତାଦି କାଂଚନମ୍
ଯେମାନେ ପାପ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଯେମାନେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ଗଡ଼ି, ମଣି, ମୁକ୍ତା ବା ସୁନା ଚୋରି କରନ୍ତି—
ପରୋକ୍ଷଂ ହରତେ ଯସ୍ତୁ ପଶ୍ଚାଦ୍ଦାନଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ନ ତେ ଗଚ୍ଛଂତି ଵୈ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦାତାରୋ ଯତ୍ର ଭୋଗିନଃ
ଯେ କିଏ ଚୁପଚାପ ଚୋରି କରି, ପରେ ଦାନ ଦେଇଥାଏ— ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଦାତାମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି ।
ଅନେନ କର୍ମ୍ମଣା ଯୁକ୍ତାଃ ପଚ୍ଯଂତେ ନରକେଽଧମାଃ । ଏଵଂ ଯୋଗଂ ଚ ଧର୍ମ୍ମଂ ଚ ଦାତାରଂ ଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଏପରି କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ନିଚ ଲୋକମାନେ ନରକରେ ପଚାଯାନ୍ତି । ଏଭଳି ଯୋଗ, ଧର୍ମ ଓ ଦାତା ଉପରେ କଥା ହେଲା, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ।
ଯଥା ସତ୍ଯମସତ୍ଯଂ ଵା ଅସ୍ତି ନାସ୍ତୀତି ଯତ୍ଫଲମ୍ । ନିରୁକ୍ତଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଯଂ ସ୍ଵଯମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯେପରି ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ, ଅଛି ବା ନାହିଁ, ତାହାର ଫଳ ଯେପରି, ସେପରି ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିବି, କିପରି ଏହା ନିଜେ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନାର ଛଉଁଚାଳିସ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୁନରେଵ ତୁ । ନୈମିଷଂ ପୁଷ୍କରଂ ଚୈଵ ଗୋତୀର୍ଥଂ ସିଂଧୁସାଗରମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ରାଜା, ପୁନିଥରେ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର, ଗୋତୀର୍ଥ ଓ ସିନ୍ଧୁ ସାଗର ସଙ୍ଗମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଗଯା ଚୈଵ ଗଂଗାସାଗରମେଵ ଚ । ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଯେ ଚ ପୁଣ୍ଯାଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯାଃ
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗୟା ଓ ଗଙ୍ଗା ସାଗର ସଙ୍ଗମ ମଧ୍ୟ— ଏମିତି ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଅଛି ।
ଦଶତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରେ । ପ୍ରଯାଗେ ସଂସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯମେଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଦଶ ହଜାର ତିର୍ଥ ଓ ତିରିଶି କୋଟି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତିର୍ଥ ସଦା ପ୍ରୟାଗରେ ବସିଛନ୍ତି— ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ।
ତ୍ରୀଣି ଚାପ୍ଯଗ୍ନିକୁଂଡାନି ଯେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଜାହ୍ନଵୀ । ପ୍ରଯାଗାଦଭିନିଷ୍କ୍ରାଂତା ସର୍ଵତୀର୍ଥପୁରସ୍କୃତା
ତିନିଟି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହାର ମଧ୍ୟରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ବହୁଛି । ପ୍ରୟାଗରୁ ବାହାରି, ସେ ସମସ୍ତ ତିର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନାଯାଏ ।
ତପନସ୍ଯ ସୁତା ଦେଵୀ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା । ଗଂଗାଯମୁନଯା ସାର୍ଧଂ ସଂସ୍ଥିତା ଲୋକଭାଵିନୀ
ତାପନ୍ୟର କନ୍ୟା ଦେବୀ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପ୍ରୟାଗରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସହିତ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି ।
ଗଂଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜଘନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ପ୍ରଯାଗଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍
ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭୂମିକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଳଂଶ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ସମାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯୋଽର୍ଦ୍ଧକୋଟୀ ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ଵାଯୁରବ୍ରଵୀତ୍ । ଦିଵ୍ଯଂ ଭୁଵ୍ଯଂତରିକ୍ଷେ ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଜାହ୍ନଵି ସ୍ମୃତା
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ, ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଏବଂ ଆକାଶରେ ମିଶି ତିରିସି କୋଟି ଏବଂ ଅର୍ଧ କୋଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଗଙ୍ଗାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଟେ।
ପ୍ରଯାଗଂ ସମଧିଷ୍ଠାନଂ କଂବଲାଶ୍ଵତରାଵୁଭୌ । ଭୋଗଵତ୍ଯଥ ଯା ଚୈଵ ଵେଦିରେଷା ପ୍ରଜାପତେଃ
ପ୍ରୟାଗ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତରାଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ଆସନ। ଏଠି ଭୋଗବତୀ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବେଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ତତ୍ର ଦେଵାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ମୂର୍ତିମଂତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ପୂଜଯଂତି ପ୍ରଯାଗଂ ତେ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ଏଠାରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଦେବତାମାନେ ଓ ଯଜ୍ଞମାନେ ଦେହଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାହାଙ୍କ ସହିତ ତପସ୍ଵୀ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାଗକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଯଜଂତେ କ୍ରତୁଭିର୍ଦେଵାଂସ୍ତଥା ବହୁଧନା ନୃପାଃ । ତତଃ ପୁଣ୍ଯତମୋ ନାସ୍ତି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭାରତ
ଦେବତାମାନେ ଓ ଧନୀ ରାଜାମାନେ ଏଠି ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ଭାରତ, ତିନି ଲୋକରେ ଏଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ।
ପ୍ରଭାଵାତ୍ସର୍ଵତୀର୍ଥେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଭଵତ୍ଯଧିକଂ ଵିଭୋ । ଦଶତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରେ
ଏହାର ଶକ୍ତିରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଏହା ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏଠି ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ତିରିସି କୋଟି ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଯତ୍ର ଗଂଗା ମହାଭାଗା ସ ଦେଶସ୍ତତ୍ତପୋଵନମ୍ । ସିଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରଂ ତୁ ତଜ୍ଜ୍ଞେଯଂ ଗଂଗାତୀରସମାଶ୍ରିତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ ଗଙ୍ଗା ବହୁଛି, ସେଇ ଦେଶ ତପସ୍ଵୀମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଥିବା ସେଠିକୁ ସିଦ୍ଧିର କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜାଣ।
ଇତି ସତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ସାଧୂନାମାତ୍ମଜସ୍ଯ ଵା । ସୁହୃଦାଂ ଚ ଜପେତ୍କର୍ଣେ ଶିଷ୍ଯସ୍ଯାନୁଗତସ୍ଯ ଵା
ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଦ୍ୱିଜ, ସାଧୁ, ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କାନରେ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।