ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଶ୍ରୁତଂ ମେ ବ୍ରହ୍ମଣା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପୁରାଣେ ପୁଣ୍ଯସମ୍ମିତମ୍ । ତୀର୍ଥାନାଂ ତୁ ସହସ୍ରାଣି ଶତାନି ନିଯୁତାନି ଚ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ମୁଁ ପୁରାଣରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ଶୁଣିଛି ଯେ, ହଜାର ହଜାର ଏବଂ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ସର୍ଵେ ପୁଣ୍ଯାଃ ପଵିତ୍ରାଶ୍ଚ ଗତିଶ୍ଚ ପରମା ସ୍ମୃତା । ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ନୈମିଷଂ ପୁଣ୍ଯମଂତରିକ୍ଷେ ଚ ପୁଷ୍କରମ୍
ସେଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ମାର୍ଗ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ମନାଯାଏ; ପୃଥିବୀରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ପବିତ୍ର, ଆକାଶରେ ପୁଷ୍କର।
ପ୍ରଯାଗମପି ଲୋକାନାଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ସର୍ଵାଣି ସଂପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କଥମେକଂ ପ୍ରଶଂସସି
ପ୍ରୟାଗ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏପରି; ତେବେ ସମସ୍ତକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଗୋଟିଏକୁ କିଏ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି?
ଅପ୍ରମାଣମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତମଶ୍ରଦ୍ଧେଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ଗତିଂ ଚ ପରମାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ଭୋଗାଂଶ୍ଚୈଵ ଯଥେପ୍ସିତାନ୍
ଏହି କଥା ଅପରିମାପ୍ୟ, ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ତଥାପି ଆପଣ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ମାର୍ଗ ଓ ଇଚ୍ଛାମତ ଭୋଗର କଥା କହୁଛନ୍ତି।
କିମର୍ଥମଲ୍ପଯୋଗେନ ବହୁଧର୍ମଂ ପ୍ରଶଂସସି । ଏତଂ ମେ ସଂଶଯଂ ବ୍ରୂହି ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍
କେଉଁ କାରଣରେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ବହୁ ପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି? ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋତେ ଯେପରି ଦେଖିଛନ୍ତି ଓ ଶୁଣିଛନ୍ତି, ସେପରି କହନ୍ତୁ।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଅଶ୍ରଦ୍ଧେଯଂ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମପି ତଦ୍ଭଵେତ୍ । ନରସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନସ୍ଯ ପାପୋପହତଚେତସଃ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଯାହା ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ନାହିଁ, ତାହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ନିଜେ ଦେଖିଥିବେ; କାରଣ, ଯେଉଁ ଲୋକର ମନ ପାପରେ ଆବୃତ, ସେ ଯଦି ବିଶ୍ୱାସୀ ହେଉଥିବେ ମଧ୍ୟ—
ଅଶ୍ରଦ୍ଦଧାନୋ ହ୍ଯଶୁଚିର୍ଦୁର୍ମତିସ୍ତ୍ଯକ୍ତମଂଗଲଃ । ଏତେ ପାତକିନଃ ସର୍ଵେ ତେନେଦଂ ଭାଷିତଂ ମଯା
ଯେଉଁଠି ବିଶ୍ୱାସ ନାହିଁ, ଅଶୁଚି, ଦୁଷ୍ଟମନ, ଓ ଅପଶ୍ରୀତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପାପୀ; ଏହି କଥା ତେଣୁ ମୁଁ କହିଛି।
ଶୃଣୁ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଚ ପରୋକ୍ଷଂ ଚ ଯଥାନ୍ଯତ୍ସଂଭଵିଷ୍ଯତି
ଏବେ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ମୁଁ ଯେପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ସେପରି ସରାସରି ଓ ଅପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ଶୁଣ।
ଯଥୈଵାନ୍ଯନ୍ମଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ପୁରା ରାଜନ୍ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ । ଶାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରମାଣଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ପୂଜ୍ଯତେ ଯୋଗମାତ୍ମନଃ
ମୁଁ ଯେପରି ଆଗରୁ ଅନ୍ୟ କଥା ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ହେ ରାଜା, ସେପରି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନି, ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଯୋଗ ପାଇଥାଏ।
କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ଚାପରସ୍ତତ୍ର ନୈଵ ଯୋଗମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଜନ୍ମାଂତରସହସ୍ରେଭ୍ଯୋ ଯୋଗୋ ଲଭ୍ଯେତ ମାନଵୈଃ
ଅନ୍ୟ ଲୋକ ସେଠାରେ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଯୋଗ ପାଉନଥାଏ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ଯୋଗ ପାଇପାରନ୍ତି।
ଯଥାଯୋଗସହସ୍ରେଣ ଯୋଗୋ ଲଭ୍ଯେତ ମାନଵୈଃ । ଯସ୍ତୁ ସର୍ଵାଣି ରତ୍ନାନି ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଯେପରି ହଜାର ଯୋଗ ପରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯୋଗ ପାଏ, ସେପରି ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ—
ତେନ ଦାନେନ ଦତ୍ତେନ ଯୋଗୋ ଲଭ୍ଯେତ ମାନଵୈଃ । ପ୍ରଯାଗେ ତୁ ମୃତସ୍ଯେଦଂ ସର୍ଵଂ ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା
ସେ ଦାନ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଦେଇଥିବା ଦ୍ୱାରା, ମନୁଷ୍ୟ ଯୋଗ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ଯଦି କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ, ଅନ୍ୟଠାରେ ନୁହେଁ।
ପ୍ରଧାନହେତୁଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରଦ୍ଦଧତ୍ସୁ ଚ ଭାରତ । ଯଥା ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ
ମୁଁ ଏହାର ପ୍ରଧାନ କାରଣ ବିଶ୍ୱାସୀମାନେ ପାଇଁ କହିବି, ହେ ଭାରତ; ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସବୁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ—
ବ୍ରହ୍ମ ନୈଵାସ୍ତି ଵୈ କିଂଚିଦ୍ଯଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ତ୍ଵିଦମୁଚ୍ଯତେ । ଯଥା ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵତ୍ର ପୂଜ୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ତଥାପି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ; ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ରହ୍ମା ସବୁଠାରେ ପୂଜିତ।
ଏଵଂ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ ପ୍ରଯାଗଃ ପୂଜ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ପୂଜ୍ଯତେ ତୀର୍ଥରାଜସ୍ଯ ସତ୍ଯମେତଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରୟାଗକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମହାନ୍ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏହା ତିର୍ଥମାନଙ୍କର ରାଜା ବୋଲି ସତ୍ୟ, ଏହି କଥା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ନିଶ୍ଚିତ ।
ବ୍ରହ୍ମାପି ସ୍ମରତେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଯାଗଂ ତୀର୍ଥମୁତ୍ତମମ୍ । ତୀର୍ଥରାଜମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ନୈଵାନ୍ଯତ୍କିଂଚିଦିଚ୍ଛତି
ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରୟାଗ ତିର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି । ତିର୍ଥମାନଙ୍କର ରାଜାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ, ଆଉ କିଛି ଚାହିଁବା ରହେ ନାହିଁ ।
କୋ ହି ଦେଵତ୍ଵମାସାଦ୍ଯ ମାନୁଷତ୍ଵଂ ଚିକୀର୍ଷତି । ଅନେନୈଵାନୁମାନେନ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଦେବତ୍ୱ ପାଇଲା ପରେ କିଏ ଆଉ ମାନବ ହେବାକୁ ଚାହେ ? ଏହି ଭାବରେ ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ।
ଯଥା ପୁଣ୍ଯମପୁଣ୍ଯଂ ଵା ତଥୈଵ କଥିତଂ ମଯା । ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଶ୍ରୁତଂ ତଦ୍ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିସ୍ମିତୋଽହଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଯେପରି ନ୍ୟାୟ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିଛି, ସେହିପରି ଅଟୁଟ । ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ପୁନିପୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ।
କଥଂ ଯୋଗେନ ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତିଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକସ୍ତୁ କର୍ମଣା । ତଦା ଚ ଲଭତେ ଭୋଗାନ୍ଗାଂ ଚ ତତ୍କର୍ମଣାଂ ଫଲମ୍
ଏହି ଲାଭ କିପରି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଏବଂ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ କିପରି ମିଳେ ? ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କି ଭୋଗ ଓ କର୍ମର ଫଳ ମିଳେ ?
ତାନି କର୍ମାଣି ପୃଚ୍ଛାମି ପୁନର୍ଯୈଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମହୀମ୍ । ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁରାଜନ୍ମହାବାହୋ ଯଥୋକ୍ତକର୍ମ୍ମଣା ମହୀ
ମୁଁ ପୁନି ପଚାରୁଛି, କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ମିଳେ ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ରାଜା, ବଳଶାଳୀ, ଯେପରି କଥାହୋଇଛି, ସେପରି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କିପରି ପୃଥିବୀ ମିଳେ, ଶୁଣ ।
ଗାମଗ୍ନିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ କାଂଚନଂ ସଲିଲଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ମାତରଂ ପିତରଂ ଚୈଵ ଯୋ ନିଂଦତି ନରାଧିପ
ଯେ ଲୋକ ଗାଈ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସୁନା, ପାଣି, ଜନନୀ, ପିତା ଓ ଜନନୀକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ହେ ନରପତି—
ନୈତେଷାମୂର୍ଧ୍ଵଗମନମେଵମାହ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଏଵଂ ଯୋଗସ୍ଯ ସଂପ୍ରାପ୍ତିଃ ସ୍ଥାନଂ ପରମଦୁର୍ଲଭମ୍
ସେମାନେ କେବେଁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯିବେ ନାହିଁ— ପ୍ରଜାପତି ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି । ଏହିପରି ଯୋଗର ସାଧନା, ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ସ୍ଥାନ ।
ଗଚ୍ଛଂତି ନରକଂ ଘୋରଂ ଯେ ନରାଃ ପାପକାରିଣଃ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵଂ ଗାମନଡ୍ଵାହଂ ମଣିମୁକ୍ତାଦି କାଂଚନମ୍
ଯେମାନେ ପାପ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଯେମାନେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ଗଡ଼ି, ମଣି, ମୁକ୍ତା ବା ସୁନା ଚୋରି କରନ୍ତି—
ପରୋକ୍ଷଂ ହରତେ ଯସ୍ତୁ ପଶ୍ଚାଦ୍ଦାନଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ନ ତେ ଗଚ୍ଛଂତି ଵୈ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦାତାରୋ ଯତ୍ର ଭୋଗିନଃ
ଯେ କିଏ ଚୁପଚାପ ଚୋରି କରି, ପରେ ଦାନ ଦେଇଥାଏ— ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଦାତାମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି ।
ଅନେନ କର୍ମ୍ମଣା ଯୁକ୍ତାଃ ପଚ୍ଯଂତେ ନରକେଽଧମାଃ । ଏଵଂ ଯୋଗଂ ଚ ଧର୍ମ୍ମଂ ଚ ଦାତାରଂ ଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଏପରି କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ନିଚ ଲୋକମାନେ ନରକରେ ପଚାଯାନ୍ତି । ଏଭଳି ଯୋଗ, ଧର୍ମ ଓ ଦାତା ଉପରେ କଥା ହେଲା, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ।
ଯଥା ସତ୍ଯମସତ୍ଯଂ ଵା ଅସ୍ତି ନାସ୍ତୀତି ଯତ୍ଫଲମ୍ । ନିରୁକ୍ତଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଯଂ ସ୍ଵଯମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯେପରି ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ, ଅଛି ବା ନାହିଁ, ତାହାର ଫଳ ଯେପରି, ସେପରି ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିବି, କିପରି ଏହା ନିଜେ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନାର ଛଉଁଚାଳିସ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୁନରେଵ ତୁ । ନୈମିଷଂ ପୁଷ୍କରଂ ଚୈଵ ଗୋତୀର୍ଥଂ ସିଂଧୁସାଗରମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ରାଜା, ପୁନିଥରେ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର, ଗୋତୀର୍ଥ ଓ ସିନ୍ଧୁ ସାଗର ସଙ୍ଗମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଗଯା ଚୈଵ ଗଂଗାସାଗରମେଵ ଚ । ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଯେ ଚ ପୁଣ୍ଯାଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯାଃ
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗୟା ଓ ଗଙ୍ଗା ସାଗର ସଙ୍ଗମ ମଧ୍ୟ— ଏମିତି ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଅଛି ।
ଦଶତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରେ । ପ୍ରଯାଗେ ସଂସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯମେଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଦଶ ହଜାର ତିର୍ଥ ଓ ତିରିଶି କୋଟି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତିର୍ଥ ସଦା ପ୍ରୟାଗରେ ବସିଛନ୍ତି— ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ।