ଯଥାତ୍ମନସ୍ତଥା ସର୍ଵାନ୍ଦାନଂ ଵିପ୍ରେଷୁ ଦାପଯେତ୍ । ଐଶ୍ଵର୍ଯଲୋଭାନ୍ମୋହାଦ୍ଵା ଗଚ୍ଛେଦ୍ଯାନେନ ଯୋ ନରଃ
ସେ ନିଜ ପାଇଁ ଯେପରି ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ଧନ ଲୋଭ କିମ୍ବା ମୋହରେ ଯାନ ଚାଲାଇ ଯାଏ—
ନିଷ୍ଫଲଂ ତସ୍ଯ ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ତସ୍ମାଦ୍ଯାନଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । ଗଂଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଯସ୍ତୁ କନ୍ଯାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ତାଙ୍କର ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ଫଳ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଯାନ ଚାଲାଇ ଯିବା ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରାଇଦେଇଥାଏ—
ଆର୍ଷେଣ ତୁ ଵିଧାନେନ ଯଥାଵିଭଵସଂଭଵମ୍ । ନ ପଶ୍ଯତି ଯମଂ ଘୋରଂ ନରକଂ ତେନ କର୍ମଣା
ଋଷିମାନଙ୍କର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ କରିଥିଲେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ଯମ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଦେଖିନାହିଁ।
ଉତ୍ତରାନ୍ସ କୁରୂନ୍ଗତ୍ଵା ମୋଦତେ କାଲମକ୍ଷଯମ୍ । ପୁତ୍ରାଂସ୍ତୁ ଦାରାଁଲ୍ଲଭତେ ଧାର୍ମିକାନ୍ନଯସଂଯୁତାନ୍
ସେ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ଯାଇ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ। ଧର୍ମିକ ଚରିତ୍ର ଥିବା ପୁଅ ଓ ଜୀବନସଙ୍ଗୀନୀ ମିଳେ।
ତତ୍ର ଦାନଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ଯଥାଵିଭଵସଂଭଵମ୍ । ତେନ ତୀର୍ଥଫଲୈନୈଵ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ସେଠାରେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଦାନ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥ ଫଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସ୍ଵର୍ଗେ ତିଷ୍ଠତି ରାଜେଂଦ୍ର ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍ । ଵଟମୂଲଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯସ୍ତୁ ପ୍ରାଣାନ୍ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ରାଜା, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥାଏ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସାର ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ବଟ ଗଛର ମୂଳରେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ—
ସର୍ଵଲୋକାନତିକ୍ରମ୍ଯ ରୁଦ୍ରଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ର ତେ ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯାସ୍ତପଂତେ ରୁଦ୍ରମାଶ୍ରିତାଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଏ। ସେଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି।
ନିର୍ଦହଂତି ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଵଟମୂଲଂ ନ ଦହ୍ଯତେ । ନଷ୍ଟଚଂଦ୍ରାର୍କପଵନଂ ଯଦା ଚୈକାର୍ଣଵଂ ଜଗତ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜଳାଇଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ବଟ ମୂଳ ଜଳିନାହିଁ। ଯେବେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଜଗତ ଏକ ମହାସାଗର ହୋଇଯାଏ—
ସ୍ଵପିତ୍ଯତ୍ରୈଵ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜାଯମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଦେଵଦାନଵଗଂଧର୍ଵ ଋଷଯଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣାଃ
ସେଠି ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ ଶୁଇଥାଏ, ପୁନଃପୁନ ଜନ୍ମ ନେଇ। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ—
ସଦା ସେଵଂତି ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ଗଂଗାଯମୁନସଂଗମେ । ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ରାଜେଂଦ୍ର ପ୍ରଯାଗେ ସଂଯୁତଂ ଚ ଯତ୍
ସେମାନେ ସଦା ଗଙ୍ଗା ଯମୁନା ସଂଗମରେ ଥିବା ତୀର୍ଥକୁ ସେବା କରନ୍ତି। ରାଜା, ସେଠି ସେମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଯାହା ଏହା ସହିତ ଏକତ୍ର।
ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵା ଦିଶଶ୍ଚୈଵ ଦିଗୀଶ୍ଵରାଃ । ଲୋକପାଲାଶ୍ଚ ସାଧ୍ଯାଶ୍ଚ ପିତରୋ ଲୋକସଂମତାଃ
ସେଠି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ, ଦିଗ ଓ ଦିଗପାଳମାନେ, ଲୋକପାଳ, ସାଧ୍ୟ, ଏବଂ ସମ୍ମାନିତ ପିତୃମାନେ—
ସନତ୍କୁମାରପ୍ରମୁଖାସ୍ତଥୈଵ ପରମର୍ଷଯଃ । ଅଂଗିରପ୍ରମୁଖାଶ୍ଚୈଵ ତଥା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯଃ ପରେ
ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ମହାଋଷିମାନେ, ଅଙ୍ଗିରା ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଋଷିମାନେ—
ତଥା ନାଗାଶ୍ଚ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସୁପର୍ଣାଃ ଖେଚରାଶ୍ଚ ଯେ । ସରିତଃ ସାଗରାଃ ଶୈଲା ନାଗା ଵିଦ୍ଯାଧରାସ୍ତଥା
ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବାମାନେ, ନଦୀ, ସାଗର, ପାହାଡ଼, ନାଗ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ—
ହରିଶ୍ଚ ଭଗଵାନାସ୍ତେ ପ୍ରଜାପତିପୁରସ୍କୃତଃ । ଗଂଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜଘନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ହରି ଭଗବାନ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ସହିତ ସେଠି ବସିଥାନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପ୍ରଯାଗଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ତ୍ରିଷୁଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ତତଃ ପୁଣ୍ଯତମଂ ନାସ୍ତି ତ୍ରିଷୁଲୋକେଷୁ ଭାରତ
ରାଜା, ପ୍ରୟାଗ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ, ତିନି ଲୋକରେ, ଭାରତ।
ଶ୍ରଵଣାତ୍ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ନାମସଂକୀର୍ତନାଦପି । ମୃତ୍ତିକା ଲଂଭନାଦ୍ଵାପି ନରଃ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଏହି ତୀର୍ଥର ନାମ ଶୁଣିବା, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା କିମ୍ବା ମାଟିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ତତ୍ରାଭିଷେକଂ ଯଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ସଂଗମେ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ । ତୁଲ୍ଯଂ ଫଲମଵାପ୍ନୋତି ରାଜସୂଯାଶ୍ଵମେଧଯୋଃ
ଯେଉଁଠି ସଂଗମରେ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ବ୍ରତ ରହି ଅଭିଷେକ କରେ, ସେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ନ ଵେଦଵଚନାତ୍ତାତ ନ ଲୋକଵଚନାଦପି । ମତିରୁତ୍କ୍ରମଣୀଯା ତେ ପ୍ରଯାଗଗମନଂ ପ୍ରତି
ହେ ପ୍ରିୟ, ପ୍ରୟାଗ ଯିବା ସଂପର୍କରେ ତୁମର ମନ କେବେ ମଧ୍ୟ ବେଦ ଦେଖାଇଥିବା କିମ୍ବା ଲୋକମାନେ କହିଥିବା କଥାରେ ଭ୍ରମିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଦଶତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ଷଷ୍ଟିକୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରାଃ । ଯେଷାଂ ସାନ୍ନିଧ୍ଯମତ୍ରୈଵ କୀର୍ତନାତ୍କୁରୁନଂଦନ
ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ଏଠାରେ କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାରେ ଦଶ ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଷଷ୍ଟି କୋଟି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନର ସାନିଧ୍ୟ ମିଳିଯାଏ।
ଯା ଗତିର୍ଯୋଗଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସଦୁତ୍ଥସ୍ଯ ମନୀଷିଣଃ । ସା ଗତିସ୍ତ୍ଯଜତଃ ପ୍ରାଣାନ୍ଗଂଗାଯମୁନସଂଗମେ
ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଯୋଗରେ ଲିନ ହୋଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉତ୍ଥାନ ପାଇଥାଏ, ସେହି ଗତି ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଂଗମରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ପାଇଥାଏ।
ତେନ ଜୀଵଂତି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ଯେ ପ୍ରଯାଗଂ ନ ସଂପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହି ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଇନଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି।
ଏଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରଯାଗଂ ପରମଂ ପଦମ୍ । ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯଃ ଶଶାଂକ ଇଵ ରାହୁଣା
ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପବିତ୍ର ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥକୁ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
କଂବଲାଶ୍ଵତରୌ ନାଗୌ ଯମୁନା ଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ପୀତ୍ଵା ଚ ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାତକୈଃ
ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ନାମକ ହାତୀ ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ପାଣି ପିଇବାରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ତୁ ତତ୍ସ୍ଥାନଂ ମହାଦେଵସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ନରସ୍ତାରଯତେ ସର୍ଵାନ୍ଦଶାତୀତାନ୍ଦଶାପରାନ୍
ସେଠାରେ, ଧୀର ମହାଦେବଙ୍କର ନିବାସକୁ ଯିବା ମାନବ, ଦଶ ପୂର୍ବ ପିଢି ଓ ଦଶ ପର ପିଢି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
କୃତ୍ଵାଭିଷେକଂ ତୁ ନରଃ ସୋଽଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ସ୍ଵର୍ଗଲୋକମଵାପ୍ନୋତି ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍
ଏଠାରେ ଅଭିଷେକ କରିଲେ ମାନବ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥାଏ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହିଥାଏ।
ପୂର୍ଵପାର୍ଶ୍ଵେ ତୁ ଗଂଗାଯାଂ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭାରତ । କୂପଂ ଚୈଵ ତୁ ସାମୁଦ୍ରଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଂ ତୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ହେ ଭାରତ, ଗଙ୍ଗାର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତିନି ଲୋକରେ ସାମୁଦ୍ର ନାମକ କୁଆଁ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ ଅଛି।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଜିତକ୍ରୋଧସ୍ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ଯଦି ତିଷ୍ଠତି । ସର୍ଵପାପଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ସୋଽଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଯଦି ଏଠାରେ କ୍ରୋଧ ଜୟ କରିଥିବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ତିନି ରାତି ରହିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ଉତ୍ତରେଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାଦ୍ଭାଗୀରଥ୍ଯାସ୍ତୁ ପୂର୍ଵତଃ । ହଂସପ୍ରପତନଂ ନାମ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍
ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ଉତ୍ତରେ ଓ ଭାଗୀରଥୀର ପୂର୍ବରେ ହଂସପ୍ରପତନ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଅଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ତସ୍ମିନ୍ସ୍ନାତମାତ୍ରସ୍ଯ ଭାରତ । ଯାଵଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ତାଵତ୍ସ୍ଵର୍ଗେ ମହୀଯତେ
ହେ ଭାରତ, ସେଠାରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳିଥାଏ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଉର୍ଵଶୀପୁଲିନେ ରମ୍ଯେ ଵିପୁଲେ ହଂସପାଂଡୁରେ । ସଲିଲୈସ୍ତର୍ପ୍ପଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ପିତୄଂସ୍ତତ୍ର ଵିମତ୍ସରଃ
ଉର୍ବଶୀ ତଟରେ, ହଂସପାଣ୍ଡୁରେ ଏହି ସୁନ୍ଦର ଓ ବିଶାଳ ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡି ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପାଣି ଦେଇ ତର୍ପଣ କରେ—