ସୂତ ଉଵାଚ- ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟଂ ମହାଭାଗାଃ ପ୍ରଯାଗଂ ପ୍ରତି ସୁଵ୍ରତାଃ । ହଂତାହଂ ତତ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରଯାଗସ୍ଯୋପଵର୍ଣନମ୍
ସୂତ କହିଲେ— ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଓ ସୁବ୍ରତମାନେ, ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରୟାଗର ବିବରଣୀ କହିବି।
ମାର୍କଂଡେଯେନ କଥିତଂ ଯତ୍ପୁରା ପାଂଡୁସୂନଵେ । ଭାରତେ ତୁ ଯଦା ଵୃତ୍ତେ ପ୍ରାପ୍ତରାଜ୍ଯେ ପୃଥାସୁତେ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯେଉଁ କଥା ପୂର୍ବରୁ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଭାରତର ଘଟଣା ପରେ ପୃଥାପୁତ୍ର ରାଜ୍ୟ ପାଇଥିଲେ—
ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ରାଜା କୁଂତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ଭ୍ରାତୃଶୋକେନ ସଂତପ୍ତଃ ଚିଂତଯଂସ୍ତୁ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜା, ଭାଇମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ପୀଡିତ, ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ଆସୀଦ୍ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ଏକାଦଶଚମୂପତିଃ । ଅସ୍ମାନ୍ସଂତପ୍ଯ ବହୁଶଃ ସର୍ଵେ ତେ ନିଧନଂ ଗତାଃ
ଦୁର୍ୟୋଧନ ରାଜା ଥିଲେ, ଏକାଦଶ ସେନାର ନାୟକ; ସେ ଆମକୁ ବହୁ ଭାବରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପାଇଛନ୍ତି।
ଵାସୁଦେଵଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ପଂଚଶେଷାସ୍ତୁ ପାଂଡଵାଃ । କଥଂ ଦ୍ରୋଣଂ ଚ ଭୀଷ୍ମଂ ଚ କର୍ଣଂ ଚୈଵ ମହାବଲମ୍
ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛନ୍ତି; ଡ୍ରୋଣ, ଭୀଷ୍ମ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ କିପରି ମାରିପାରିଲୁ?
ଦୁର୍ଯୋଧନଂ ଚ ରାଜାନଂ ଭ୍ରାତୃପୁତ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍ । ରାଜାନୋ ନିହତାଃ ସର୍ଵେ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଶୂରମାନିନଃ
ଦୁର୍ୟୋଧନ ରାଜା, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଏବଂ ପୁଅମାନଙ୍କ ସହିତ; ସମସ୍ତ ରାଜା ମୃତ୍ୟୁକୁ ପାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଶୂର ବୋଲି ଭାବିଥିଲେ।
ଵିନା ରାଜ୍ଯେନ କର୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ଭୋଗୈର୍ଜୀଵିତେନଵା । ଧିକ୍କଷ୍ଟମିତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ରାଜା ଵିହ୍ଵଲତାଂ ଗତଃ
ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଭୋଗ ବା ଜୀବନ କଣ କାମର? ଏହିପରି ଭାବି, 'ହାୟ! କେତେ ଦୁଃଖ!' ବୋଲି ରାଜା ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୋଽଥ ନିରୁତ୍ସାହଃ କିଂ ଚିତ୍ତିଷ୍ଠତ୍ଯଧୋମୁଖଃ । ଲବ୍ଧସଂଜ୍ଞୋ ଯଦା ରାଜା ଚିଂତଯାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ତାପରେ ସେ ନିର୍ଜୀବ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବସି ରହିଲେ। ଯେତେବେଳେ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା, ସେ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କଂ ଚରେ ଵିଧିନା ଯୋଗଂ ନିଯମଂ ତୀର୍ଥମେଵ ଵା । ଯେନାହଂ ଶୀଘ୍ରମାମୁଚ୍ଯେ ମହାପାତକକିଲ୍ବିଷାତ୍
କେଉଁ ଉପାୟରେ—ଯୋଗ, ନିୟମ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା—ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ପାପରୁ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି?
ଯତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ନରୋ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୁଲୋକମନୁତ୍ତମମ୍ । କଥଂ ପୃଚ୍ଛାମି ଵୈ କୃଷ୍ଣଂ ଯେନେଦଂ କାରିତଂ ମହତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମଣିଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ପାଇଁଥାଏ, ସେଠି କେମିତି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରିବି, ଯିଏ ଏହି ବଡ଼ କାମ କରିଛନ୍ତି?
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଂ କଥଂ ପୃଚ୍ଛେ ଯସ୍ଯ ପୁତ୍ରଶତଂ ହତମ୍ । ଵ୍ଯାସଂ କଥମହଂ ପୃଚ୍ଛେ ଯସ୍ଯ ଗୋତ୍ରକ୍ଷଯଃ କୃତଃ
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କେମିତି ପଚାରିବି, ଯାଙ୍କର ଶତପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଛି? ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କେମିତି ପଚାରିବି, ଯାଙ୍କର ବଂଶ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି?
ଏଵଂ ଵୈକ୍ଲଵ୍ଯମାପନ୍ନୋ ଧର୍ମପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ରୁଦଂତଃ ପାଂଡଵାଃ ସର୍ଵେ ଭ୍ରାତୃଶୋକପରିପ୍ଲୁତାଃ
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ, ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଭାଇଙ୍କର ଶୋକରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ।
ଯେ ଚ ତତ୍ର ମହାତ୍ମାନଃ ସମେତାଃ ପାଂଡଵାଶ୍ରିତାଃ । କୁଂତୀ ଚ ଦ୍ରୌପଦୀ ଚୈଵ ଯେ ଚ ତତ୍ର ସମାଗତାଃ
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ଥିଲେ, କୁନ୍ତୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଯେଉଁମାନେ ଏକାଠି ହୋଇଥିଲେ,
ଭୂମୌ ନିପତିତାଃ ସର୍ଵେ ରୋଦମାନାଃ ସମଂତତଃ । ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ତୁ ମାର୍କଂଡସ୍ତେନ ଜ୍ଞାତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠରଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ଚାରିପାଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବାରାଣସୀରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ବୁଝିବାକୁ ମିଳିଲା।
ଯଥାଵିକ୍ଲଵମାପନ୍ନୋ ରୋଦମାନଃ ସୁଦୁଃଖିତଃ । ଅଚିରେଣୈଵ କାଲେନ ମାର୍କଂଡସ୍ତୁ ମହାତପାଃ
ଯେପରି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ି, କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ, ମହାତପସ୍ବୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏହା ଦେଖି ଶୀଘ୍ର ଯିବାକୁ ଠାନିଲେ।
ହସ୍ତିନାପୁର ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ରାଜଦ୍ଵାରେ ସ ତିଷ୍ଠତି । ଦ୍ଵାରପାଲୋଽପି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜ୍ଞଃ କଥିତଵାନ୍ଦ୍ରୁତମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ପହଞ୍ଚି, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ।
ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମୋ ମାର୍କଂଡୋ ଦ୍ଵାରେ ତିଷ୍ଠତ୍ଯସୌ ମୁନିଃ । ତ୍ଵରିତୋ ଧର୍ମପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଦ୍ଵାରମେତ୍ଯାହ ତତ୍ପରଃ
"ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ସେ ଦ୍ୱାରରେ ଦଢ଼ି ଅଛନ୍ତି।" ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏହା ଶୁଣି, ତୁରନ୍ତ ଦ୍ୱାରକୁ ଗଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ମହାମୁନେ । ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଅଦ୍ଯ ମେ ପାଵିତଂ କୁଲମ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ: “ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ। ମହାମୁନି, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ। ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ଆଜି ମୋର କୁଳ ପବିତ୍ର ହେଲା।”
ଅଦ୍ଯ ମେ ପିତରସ୍ତୃପ୍ତାସ୍ତ୍ଵଯି ଦୃଷ୍ଟେ ମହାମୁନେ । ସିଂହାସନ ଉପସ୍ଥାପ୍ଯ ପାଦଶୌଚାର୍ଚନାଦିଭିଃ
“ଆଜି ମୋର ପିତୃଗଣ ତୃପ୍ତି ପାଇଲେ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ, ହେ ମହାମୁନି।” ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ, ପାଦଧୋଇ ଓ ପୂଜା ଆଦି କରିଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ମହାତ୍ମା ଵୈ ପୂଜଯାମାସ ତଂ ମୁନିମ୍ । ତତସ୍ତମୂଚେ ମାର୍କଣ୍ଡଃ ପୂଜିତୋଽହଂ ତ୍ଵଯା ଵିଭୋ
ମହାତ୍ମା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମାନ କଲେ। ତାପରେ, ପୂଜିତ ହୋଇ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ:
ଆଖ୍ଯାହି ତ୍ଵରିତୋ ରାଜନ୍କିମର୍ଥଂ ତ୍ଵରିତଂ ତ୍ଵଯା । କେନ ଵା ଵିକ୍ଲଵୀଭୂତଃ କଥଯସ୍ଵ ମମାଗ୍ରତଃ
“ରାଜା, ତୁମେ ଏତେ ତ୍ୱରିତ କାହିଁକି ମୋତେ ଡାକିଛ? କେଉଁ କାରଣରେ ଏମିତି ଅଶାନ୍ତ ହେଇଛ? ସମ୍ମୁଖରେ ସଠିକ୍ କଥା କହ।”
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଅସ୍ମାକଂ ଚୈଵ ଯଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ରାଜ୍ଯସ୍ଯାର୍ଥେ ମହାମୁନେ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଦିତ୍ଵା ତୁ ଭଗଵାନିହ ଚାଗତଃ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ: “ହେ ମହାମୁନି, ଆମେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଅନୁଭବ କରିଛୁ, ଆପଣ ସେସବୁ ଜାଣିଛନ୍ତି। ଏହା ସବୁ ଜାଣି, ଆପଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ହେ ପ୍ରଭୁ।”
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ମହାବାହୋ ଯତ୍ର ଧର୍ମୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ନୈଵ ଦୃଷ୍ଟଂ ରଣେ ପାପଂ ଯୁଧ୍ଯମାନସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: “ହେ ରାଜା, ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୁଁ କହୁଛି, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ଅଛି, ସେଠି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ପାପ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
କିଂ ପୁନା ରାଜଧର୍ମେଣ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ । ତଦେଵଂ ହୃଦଯେ କୃତ୍ଵା ତସ୍ମାତ୍ପାପଂ ନ ଚିଂତଯେତ୍
ତାହା ଛାଡ଼ି ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ତ ଏହା ଅଧିକ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହି କଥା ହୃଦୟରେ ରଖ, ଏବଂ ପାପ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରନି।
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ମୁନିମ୍ । ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଦା ତ୍ରୈକାଲ୍ଯଦର୍ଶନମ୍ । କଥଯସ୍ଵ ସମାସେନ ମୁଚ୍ଯେଽହଂ ଯେନ କିଲ୍ବିଷାତ୍
ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜା ମୁନିଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଭକ୍ତି ସହିତ ପଚାରିଲେ, 'ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ତିନି କାଳର ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି—ମୋତେ କିପରି ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ, ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଦିଅ।'
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ମହାଭାଗ ଯନ୍ମାଂ ପୃଚ୍ଛସି ଭାରତ । ଏଵଂ ସାଂଖ୍ଯଂ ଚ ଯୋଗଂ ଚ ତୀର୍ଥଂ ଚୈଵ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—'ରାଜା, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭାରତବଂଶୀ, ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଛ, ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ ଓ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର।'
କିଂ ପୁନର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ପୁଣ୍ଯୈଃ କୀର୍ତିତଂ ଵୈ ପୁରା ଵିଭୋ । ପ୍ରଯାଗଗମନଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ନରାଣାଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍
ପୁରାଣ ଦିନର ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଣ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି? ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଭଗଵଞ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ପୁରାକଲ୍ପେ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ । କଥଂ ପ୍ରଯାଗଗମନଂ ନରାଣାଂ ତତ୍ର କୀଦୃଶମ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—'ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ପୁରାଣ କାଳରେ ଯେପରି ଥିଲା, ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରା କିପରି ହୁଏ ଏବଂ ସେଠି କଣ ଅନୁଭବ ମିଳେ, ତାହା ଶୁଣିବାକୁ।'
ମୃତାନାଂ କା ଗତିସ୍ତତ୍ର ସ୍ନାତାନାଂ ଚୈଵ କିଂ ଫଲମ୍ । ଯେ ଵସଂତି ପ୍ରଯାଗେ ତୁ ବ୍ରୂହି ତେଷାଂ ଚ କିଂ ଫଲମ୍ । ଏତନ୍ମେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ
ସେଠି ମରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର କଣ ଗତି? ସେଠି ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ କଣ ଫଳ ପାନ୍ତି? ପ୍ରୟାଗରେ ରହିଥିବା ଲୋକମାନେ କଣ ଫଳ ପାନ୍ତି? ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ମୋତେ କହିଦିଅ, କାରଣ ମୋର ଏଥିରେ ବହୁତ ଉତ୍ସୁକତା ଅଛି।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- କଥଯିଷ୍ଯାମି ତେ ଵତ୍ସ ନାଥେଷ୍ଟଂ ଯଚ୍ଚ ଯତ୍ଫଲମ୍ । ପୁରା ଋଷୀଣାଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ କଥ୍ଯମାନଂ ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—'ବତ୍ସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସବୁଠୁ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଜିନିଷ ଓ ତାହାର ଫଳ କହିଦେବି; ଏହା ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଣିଥିଲି।'