ପାପାନି ତସ୍ଯ ନଶ୍ଯଂତି ତୀର୍ଥାଲାପନମାତ୍ରତଃ । ତୀର୍ଥାନି ଖଲୁ ଧନ୍ଯାନି ଧନ୍ଯସେଵ୍ଯାନି ସୁଵ୍ରତାଃ
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ନାମ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ତାଙ୍କର ପାପ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ନିଶ୍ଚୟ ଭଲ ଏବଂ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହେବାଯୋଗ୍ୟ।
ତୀର୍ଥାନାଂ ସେଵନାଦେଵ ସେଵିତୋ ଭଵତି ପ୍ରଭୁଃ । ନାରାଯଣୋ ଜଗତ୍କର୍ତା ନାସ୍ତି ତୀର୍ଥାତ୍ପରଂ ପଦମ୍
ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ସେବା କରିଲେ, ସେ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସେବା କରିଥାଏ; ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ପଦ ନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତୁଲସୀ ଚୈଵ ଅଶ୍ଵତ୍ଥସ୍ତୀର୍ଥସଂଚଯଃ । ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ପରମେଶାନଃ ସେଵ୍ଯ ଏଵ ସଦା ନୃଭିଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁଳସୀ ଗଛ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଈଶ୍ୱର — ଏମାନେ ସଦା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହେବାଯୋଗ୍ୟ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଵିଶେଷେଣ ସେଵନଂ ମୁନିପୁଂଗଵାଃ । ସର୍ଵତୀର୍ଥାଵଗାହାଦେରଧିକଂ ଵିଦୁରଗ୍ରଜାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ସେବା କରିବା, ମୁନିମାନଙ୍କ, ବଡ଼ମାନେ ଜଣାନ୍ତି — ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରିବାଠାରୁ ଏହା ଅଧିକ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵିଜପଦଂ ସାକ୍ଷାତ୍ସର୍ଵତୀର୍ଥମଯଂ ଶୁଭମ୍ । ଭଜେତାନୁଦିନଂ ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତତ୍ର ତୀର୍ଥାଧିକଂ ଭଵେତ୍
ସେହିପାଇଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦକୁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଫଳ ଅଧିକ ମିଳେ।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥସ୍ଯ ତୁଲସ୍ଯାଶ୍ଚ ଗଵାଂ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ସର୍ଵତୀର୍ଥଫଲଂପ୍ରାପ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛ, ତୁଳସୀ ଗଛ ଏବଂ ଗାଁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଫଳ ପାଇ ମିଳେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦୁଷ୍କୃତକର୍ମାଣି ନାଶଯେତ୍ତୀର୍ଥସେଵନାତ୍ । ଅନ୍ଯଥା ନରକଂ ଯାତି କର୍ମ୍ମଭୋଗାଦ୍ଧି ଶାମ୍ଯତି
ଏହିପାଇଁ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ସେବା କରି ଦୁଷ୍କର୍ମ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ; ନାହିଁ ହେଲେ, ଲୋକ ନରକକୁ ଯାଏ, କାରଣ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିଲେ ହିଁ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତି ହୁଏ।
ପାପିନାଂ ନରକେ ଵାସଃ ସୁକୃତୀ ସ୍ଵର୍ଗମଶ୍ନୁତେ । ତସ୍ମାତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ନିଷେଵେତ ତୀର୍ଥଂ ଖଲୁ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ପାପୀମାନେ ନରକରେ ବସନ୍ତି, ଭଲ କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗର ଆନନ୍ଦ ଭୋଗନ୍ତି; ଏହିପାଇଁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିଶ୍ଚୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ- ଶ୍ରୁତାନି କିଲ ତୀର୍ଥାନି ସମାହାତ୍ମ୍ଯାନି ସୁଵ୍ରତ । ଇଦାନୀଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମଃ ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ଵିଶେଷକମ୍
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ମୁଁମାନେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଏବଂ ତାହାର ମହିମା ଶୁଣିଛୁ, ଓ ସୁବ୍ରତ; ଏବେ ମୁଁମାନେ ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
ପ୍ରଯାଗଂ ତୁ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସଂକ୍ଷେପାତ୍ସୂତ ଯତ୍ତ୍ଵଯା । ଵିଶେଷାଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମଃ ସୂତ ନଃ କଥ୍ଯତାମିତି
ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କହିଥିଲା, ଓ ସୂତ; ଏବେ ମୁଁମାନେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ — ଦୟାକରି କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟଂ ମହାଭାଗାଃ ପ୍ରଯାଗଂ ପ୍ରତି ସୁଵ୍ରତାଃ । ହଂତାହଂ ତତ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରଯାଗସ୍ଯୋପଵର୍ଣନମ୍
ସୂତ କହିଲେ— ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଓ ସୁବ୍ରତମାନେ, ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରୟାଗର ବିବରଣୀ କହିବି।
ମାର୍କଂଡେଯେନ କଥିତଂ ଯତ୍ପୁରା ପାଂଡୁସୂନଵେ । ଭାରତେ ତୁ ଯଦା ଵୃତ୍ତେ ପ୍ରାପ୍ତରାଜ୍ଯେ ପୃଥାସୁତେ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯେଉଁ କଥା ପୂର୍ବରୁ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଭାରତର ଘଟଣା ପରେ ପୃଥାପୁତ୍ର ରାଜ୍ୟ ପାଇଥିଲେ—
ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ରାଜା କୁଂତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ଭ୍ରାତୃଶୋକେନ ସଂତପ୍ତଃ ଚିଂତଯଂସ୍ତୁ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜା, ଭାଇମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୋକରେ ପୀଡିତ, ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ଆସୀଦ୍ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ଏକାଦଶଚମୂପତିଃ । ଅସ୍ମାନ୍ସଂତପ୍ଯ ବହୁଶଃ ସର୍ଵେ ତେ ନିଧନଂ ଗତାଃ
ଦୁର୍ୟୋଧନ ରାଜା ଥିଲେ, ଏକାଦଶ ସେନାର ନାୟକ; ସେ ଆମକୁ ବହୁ ଭାବରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପାଇଛନ୍ତି।
ଵାସୁଦେଵଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ପଂଚଶେଷାସ୍ତୁ ପାଂଡଵାଃ । କଥଂ ଦ୍ରୋଣଂ ଚ ଭୀଷ୍ମଂ ଚ କର୍ଣଂ ଚୈଵ ମହାବଲମ୍
ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛନ୍ତି; ଡ୍ରୋଣ, ଭୀଷ୍ମ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ କିପରି ମାରିପାରିଲୁ?
ଦୁର୍ଯୋଧନଂ ଚ ରାଜାନଂ ଭ୍ରାତୃପୁତ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍ । ରାଜାନୋ ନିହତାଃ ସର୍ଵେ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଶୂରମାନିନଃ
ଦୁର୍ୟୋଧନ ରାଜା, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଏବଂ ପୁଅମାନଙ୍କ ସହିତ; ସମସ୍ତ ରାଜା ମୃତ୍ୟୁକୁ ପାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଶୂର ବୋଲି ଭାବିଥିଲେ।
ଵିନା ରାଜ୍ଯେନ କର୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ଭୋଗୈର୍ଜୀଵିତେନଵା । ଧିକ୍କଷ୍ଟମିତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ରାଜା ଵିହ୍ଵଲତାଂ ଗତଃ
ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଭୋଗ ବା ଜୀବନ କଣ କାମର? ଏହିପରି ଭାବି, 'ହାୟ! କେତେ ଦୁଃଖ!' ବୋଲି ରାଜା ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୋଽଥ ନିରୁତ୍ସାହଃ କିଂ ଚିତ୍ତିଷ୍ଠତ୍ଯଧୋମୁଖଃ । ଲବ୍ଧସଂଜ୍ଞୋ ଯଦା ରାଜା ଚିଂତଯାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ତାପରେ ସେ ନିର୍ଜୀବ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବସି ରହିଲେ। ଯେତେବେଳେ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା, ସେ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କଂ ଚରେ ଵିଧିନା ଯୋଗଂ ନିଯମଂ ତୀର୍ଥମେଵ ଵା । ଯେନାହଂ ଶୀଘ୍ରମାମୁଚ୍ଯେ ମହାପାତକକିଲ୍ବିଷାତ୍
କେଉଁ ଉପାୟରେ—ଯୋଗ, ନିୟମ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା—ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ପାପରୁ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି?
ଯତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ନରୋ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୁଲୋକମନୁତ୍ତମମ୍ । କଥଂ ପୃଚ୍ଛାମି ଵୈ କୃଷ୍ଣଂ ଯେନେଦଂ କାରିତଂ ମହତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମଣିଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ପାଇଁଥାଏ, ସେଠି କେମିତି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରିବି, ଯିଏ ଏହି ବଡ଼ କାମ କରିଛନ୍ତି?
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଂ କଥଂ ପୃଚ୍ଛେ ଯସ୍ଯ ପୁତ୍ରଶତଂ ହତମ୍ । ଵ୍ଯାସଂ କଥମହଂ ପୃଚ୍ଛେ ଯସ୍ଯ ଗୋତ୍ରକ୍ଷଯଃ କୃତଃ
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କେମିତି ପଚାରିବି, ଯାଙ୍କର ଶତପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଛି? ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କେମିତି ପଚାରିବି, ଯାଙ୍କର ବଂଶ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି?
ଏଵଂ ଵୈକ୍ଲଵ୍ଯମାପନ୍ନୋ ଧର୍ମପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ରୁଦଂତଃ ପାଂଡଵାଃ ସର୍ଵେ ଭ୍ରାତୃଶୋକପରିପ୍ଲୁତାଃ
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ, ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଭାଇଙ୍କର ଶୋକରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ।
ଯେ ଚ ତତ୍ର ମହାତ୍ମାନଃ ସମେତାଃ ପାଂଡଵାଶ୍ରିତାଃ । କୁଂତୀ ଚ ଦ୍ରୌପଦୀ ଚୈଵ ଯେ ଚ ତତ୍ର ସମାଗତାଃ
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ଥିଲେ, କୁନ୍ତୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଯେଉଁମାନେ ଏକାଠି ହୋଇଥିଲେ,
ଭୂମୌ ନିପତିତାଃ ସର୍ଵେ ରୋଦମାନାଃ ସମଂତତଃ । ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ତୁ ମାର୍କଂଡସ୍ତେନ ଜ୍ଞାତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠରଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ଚାରିପାଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବାରାଣସୀରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ବୁଝିବାକୁ ମିଳିଲା।
ଯଥାଵିକ୍ଲଵମାପନ୍ନୋ ରୋଦମାନଃ ସୁଦୁଃଖିତଃ । ଅଚିରେଣୈଵ କାଲେନ ମାର୍କଂଡସ୍ତୁ ମହାତପାଃ
ଯେପରି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ି, କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ, ମହାତପସ୍ବୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏହା ଦେଖି ଶୀଘ୍ର ଯିବାକୁ ଠାନିଲେ।
ହସ୍ତିନାପୁର ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ରାଜଦ୍ଵାରେ ସ ତିଷ୍ଠତି । ଦ୍ଵାରପାଲୋଽପି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜ୍ଞଃ କଥିତଵାନ୍ଦ୍ରୁତମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ପହଞ୍ଚି, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ।
ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମୋ ମାର୍କଂଡୋ ଦ୍ଵାରେ ତିଷ୍ଠତ୍ଯସୌ ମୁନିଃ । ତ୍ଵରିତୋ ଧର୍ମପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଦ୍ଵାରମେତ୍ଯାହ ତତ୍ପରଃ
"ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ସେ ଦ୍ୱାରରେ ଦଢ଼ି ଅଛନ୍ତି।" ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏହା ଶୁଣି, ତୁରନ୍ତ ଦ୍ୱାରକୁ ଗଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ମହାମୁନେ । ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଅଦ୍ଯ ମେ ପାଵିତଂ କୁଲମ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ: “ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ। ମହାମୁନି, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ। ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ଆଜି ମୋର କୁଳ ପବିତ୍ର ହେଲା।”
ଅଦ୍ଯ ମେ ପିତରସ୍ତୃପ୍ତାସ୍ତ୍ଵଯି ଦୃଷ୍ଟେ ମହାମୁନେ । ସିଂହାସନ ଉପସ୍ଥାପ୍ଯ ପାଦଶୌଚାର୍ଚନାଦିଭିଃ
“ଆଜି ମୋର ପିତୃଗଣ ତୃପ୍ତି ପାଇଲେ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ, ହେ ମହାମୁନି।” ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ, ପାଦଧୋଇ ଓ ପୂଜା ଆଦି କରିଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ମହାତ୍ମା ଵୈ ପୂଜଯାମାସ ତଂ ମୁନିମ୍ । ତତସ୍ତମୂଚେ ମାର୍କଣ୍ଡଃ ପୂଜିତୋଽହଂ ତ୍ଵଯା ଵିଭୋ
ମହାତ୍ମା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମାନ କଲେ। ତାପରେ, ପୂଜିତ ହୋଇ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: