ନାନାଵର୍ଣା ଵିଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଚାଂଡାଲାଦ୍ଯା ଜୁଗୁପ୍ସିତାଃ । କିଲ୍ବିଷୈଃ ପୂର୍ଣଦେହାଶ୍ଚ ଵିଶିଷ୍ଟୈଃ ପାତକୈସ୍ତଥା
ନାନା ଜାତି, ଅଜାତି, ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ଅପମାନିତ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଦେହ ଭୟଙ୍କର ପାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—
ଭେଷଜଂ ପରମଂ ତେଷାମଵିମୁକ୍ତଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଜ୍ଞାନମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ପଦମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପ୍ରବୁଦ୍ଧମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ, ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ପରମ ପଦ।
ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଶିଵମ୍ । କୃତ୍ଵା ଵୈ ନୈଷ୍ଠିକୀଂ ଦୀକ୍ଷାମଵିମୁକ୍ତେ ଵସଂତି ଯେ
ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ପରମ ଶିବ; ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ଅବିମୁକ୍ତରେ ବସନ୍ତି—
ତେଷାଂ ତତ୍ପରମଂ ଜ୍ଞାନଂ ଦଦାମ୍ଯଂତେ ପରଂ ପଦମ୍ । ପ୍ରଯାଗଂ ନୈମିଷାରଣ୍ଯଂ ଶ୍ରୀଶୈଲୋଽଥ ମହାବଲମ୍
ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସେଇ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଛି, ଶେଷରେ ପରମ ପଦ ଦେଉଛି; ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ଶ୍ରୀଶୈଳ ଓ ମହାବଳ—
କେଦାରଂ ଭଦ୍ରକର୍ଣଂ ତୁ ଗଯା ପୁଷ୍କରମେଵ ଚ । କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଭଦ୍ରକୋଟିର୍ନର୍ମଦାମ୍ରାତକେଶ୍ଵରୀ
କେଦାର, ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ, ଗୟା, ପୁଷ୍କର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଭଦ୍ରକୋଟି, ନର୍ମଦା, ଅମୃତକେଶ୍ୱରୀ—
ଶାଲଗ୍ରାମଂ ଚ କୁବ୍ଜାମ୍ରଂ କୋକାମୁଖମନୁତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରଭାସଂ ଵିଜଯେଶାନଂ ଗୋକର୍ଣଂ ଭଦ୍ରକର୍ଣକମ୍
ଶାଳଗ୍ରାମ, କୁବ୍ଜାମ୍ର, କୋକାମୁଖ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ପ୍ରଭାସ, ବିଜୟେଶ୍ୱର, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣକ—
ଏତାନି ପୁଣ୍ଯସ୍ଥାନାନି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଵିଶ୍ରୁତାନି ହ । ନ ଯାସ୍ଯଂତି ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଯଥା ମୃତାଃ
ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେପରି ବାରାଣସୀରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏମିତି ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵିଶେଷେଣ ଗଂଗା ତ୍ରିପଥଗାମିନୀ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ନାଶଯେତ୍ପାପଂ ଜନ୍ମାଂତରଶତୈଃ କୃତମ୍
ବିଶେଷକରି ବାରାଣସୀରେ, ତିନି ମାର୍ଗରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ସେଠାରେ ଶତଶଃ ଜନ୍ମର ଅପରାଧକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ।
ଅନ୍ଯତ୍ର ସୁଲଭା ଗଂଗା ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଦାନଂ ତପୋ ଜପଃ । ଵ୍ରତାନି ସର୍ଵମେଵୈତଦ୍ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ସୁଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍
ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଗଙ୍ଗା, ପିତୃତର୍ପଣ, ଦାନ, ତପ, ଜପ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ସହଜରେ ମିଳିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବାରାଣସୀରେ ଏହି ସବୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଜପେଚ୍ଚ ଜୁହୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ଦଦାତ୍ଯର୍ଚଯତେଽମରାନ୍ । ଵାଯୁଭକ୍ଷଶ୍ଚ ସତତଂ ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ସ୍ଥିତୋ ନରଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ବାରାଣସୀରେ ରହି ସଦା ଜପ କରେ, ହୋମ କରେ, ଦାନ ଦିଏ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ଏବଂ ସଦା ବାୟୁ ଭକ୍ଷଣ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ—
ଯଦି ପାପୋ ଯଦି ଶଠୋ ଯଦି ଵା ଧାର୍ମିକୋ ନରଃ । ଵାରାଣସୀଂ ସମାସାଦ୍ଯ ପୁନାତି ସକଲଂ କୁଲମ୍
ସେ ଲୋକ ପାପୀ ହେଉ, ଚତୁର ହେଉ କିମ୍ବା ଧର୍ମିକ ହେଉ, ବାରାଣସୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ସେ ସମସ୍ତ କୁଳକୁ ପବିତ୍ର କରିଦିଏ।
ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଯେଽର୍ଚଯଂତି ମହାଦେଵଂ ସ୍ତୁଵଂତି ଵୈ । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତାସ୍ତେ ଵିଜ୍ଞେଯା ଗଣେଶ୍ଵରାଃ
ବାରାଣସୀରେ ଯେଉଁମାନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କ ଗଣମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଣାଯାଆନ୍ତି।
ଅନ୍ଯତ୍ର ଯୋଗଜ୍ଞାନାଭ୍ଯାଂ ସଂନ୍ଯାସାଦଥଵାନ୍ଯତଃ । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ତତ୍ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ସହସ୍ରେଣୈଵ ଜନ୍ମନାମ୍
ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଯୋଗ, ଜ୍ଞାନ, ସନ୍ନ୍ୟାସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ଏହି ପରମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।
ଯେ ଭକ୍ତା ଦେଵଦେଵେଶି ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵସଂତି ଵୈ । ତେ ଵିଂଦଂତି ପରଂ ମୋକ୍ଷମେକେନୈଵ ତୁ ଜନ୍ମନା
ହେ ଦେବୀ, ବାରାଣସୀରେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତମାନେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକମାତ୍ର ଜନ୍ମରେ ପରମ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଯତ୍ର ଯୋଗସ୍ତଥା ଜ୍ଞାନଂ ମୁକ୍ତିରେକେନ ଜନ୍ମନା । ଅଵିମୁକ୍ତଂ ତଦାସାଦ୍ଯ ନାନ୍ଯଦିଚ୍ଛେତ୍ତପୋଵନମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଜନ୍ମରେ ଯୋଗ, ଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଏ—ସେଠାରେ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତପୋବନକୁ ଆଶା କରାଯାଏ ନାହିଁ।
ଯତୋ ମଯାଽଵିମୁକ୍ତଂ ତଦଵିମୁକ୍ତଂ ତତଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ତଦେଵ ଗୁହ୍ଯଂ ଗୁହ୍ଯାନାମେତଦ୍ଵିଜ୍ଞାନମୁଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ଏହାକୁ ଅବିମୁକ୍ତ ବୋଲି କହିଥିଲି, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅବିମୁକ୍ତ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ଗୁପ୍ତ।
ଜ୍ଞାନାଜ୍ଞାନାଭିନିଷ୍ଠାନାଂ ପରମାନଂଦମିଚ୍ଛତାମ୍ । ଯାଗତିର୍ଵିଦିତା ସୁଭ୍ରୂଃ ସାଵିମୁକ୍ତେ ମୃତସ୍ଯ ତୁ
ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଟୁଟ ରହି, ପରମ ଆନନ୍ଦ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବିମୁକ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ଏହି ପଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅଟୁଟ।
ଯାନି ଚୈଵାଵିମୁକ୍ତସ୍ଯ ଦେହେ ଦୃଷ୍ଟାନି କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ପୁରୀ ଵାରାଣସୀ ତେଭ୍ଯଃ ସ୍ଥାନେଭ୍ଯୋଽପ୍ଯଧିକା ଶୁଭା
ଅବିମୁକ୍ତରେ ଯେଉଁ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେହରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ବାରାଣସୀ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନଠାରୁ ଅଧିକ ଶୁଭ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯତ୍ର ସାକ୍ଷାନ୍ମହାଦେଵୋ ଦେହାଂତେ ସ୍ଵଯମୀଶ୍ଵରଃ । ଵ୍ଯାଚଷ୍ଟେ ତାରକଂ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ରୈଵ ହ୍ଯଵିମୁକ୍ତଯେ
ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ବେଳେ ମହାଦେବ ନିଜେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅବିମୁକ୍ତ ପାଇଁ ଏହା ହୁଏ।
ଯତ୍ତତ୍ପରତରଂ ତତ୍ତ୍ଵମଵିମୁକ୍ତମିତି ଶ୍ରୁତମ୍ । ଏକେନ ଜନ୍ମନା ଦେଵି ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ତଦାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯାହା ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ, ତାକୁ ଅବିମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ହେ ଦେବୀ, ବାରାଣସୀରେ ଏହା ଏକ ଜନ୍ମରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଭ୍ରୂମଧ୍ଯେ ନାଭିମଧ୍ଯେ ଚ ହୃଦଯେ ଚୈଵ ମୂର୍ଧନି । ଯଥାଵିମୁକ୍ତମାଦିତ୍ଯେ ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟ, ନାଭି ମଧ୍ୟ, ହୃଦୟ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଯେପରି ଅବିମୁକ୍ତ ବିଦ୍ୟମାନ, ବାରାଣସୀର ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥିତ।
ଵରଣାଯାସ୍ତଥା ଚାସ୍ଯା ମଧ୍ଯେ ଵାରାଣସୀପୁରୀ । ତତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ନିତ୍ଯମେଵଂଵିମୁକ୍ତକମ୍
ବରଣା ଓ ଆସି ନଦୀର ମଧ୍ୟରେ ବାରାଣସୀ ସହର ଅବସ୍ଥିତ; ସେଠାରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସଦା ଅବିମୁକ୍ତ ଭାବେ ବସିଛି।
ଵାରାଣସ୍ଯାଃ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଯତ୍ର ନାରାଯଣୋ ଦେଵୋ ମହାଦେଵୋ ଦିଵୀଶ୍ଵରଃ
ବାରାଣସୀଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା ନାହିଁ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ନାରାୟଣ, ମହାଦେବ ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବତା ନିବାସ କରନ୍ତି।
ତତ୍ର ଦେଵାଃ ସଗଂଧର୍ଵାଃ ସଯକ୍ଷୋରଗରାକ୍ଷସାଃ । ଉପାସତେ ଯଂ ସତତଂ ଦେଵଦେଵଃ ପିତାମହଃ
ସେଠାରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସମେତ ସଦା ଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା, ପିତାମହଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
ମହାପାତକିନୋ ଦେଵି ଯେ ତେଭ୍ଯଃ ପାପକୃତ୍ତମାଃ । ଵାରାଣସୀଂ ସମାସାଦ୍ଯ ତେ ଯାଂତି ପରମାଂ ଗତିମ୍
ହେ ଦେବୀ, ବଡ଼ ଅପରାଧୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅପରାଧୀଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଷ୍ଟ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବାରାଣସୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମାନ୍ମୁମୁକ୍ଷୁର୍ନିଯତୋ ଵସେଦ୍ଵୈ ମରଣାଂତକମ୍ । ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ମହାଦେଵାଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଏହିଯୋଗୁଁ ଯିଏ ମୁକ୍ତି ଚାହେ, ସେ ନିୟମରେ ବାରାଣସୀରେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଲଭି, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
କିଂତୁ ଵିଘ୍ନା ଭଵିଷ୍ଯଂତି ପାପୋପହତଚେତସଃ । ତତୋ ନୈଵାଚରେତ୍ପାପଂ କାଯେନ ମନସା ଗିରା
ତଥାପି ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ପାପରେ ଦୁଷିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଦ ଆସିପାରେ। ଏହିଯୋଗୁଁ ଶରୀର, ମନ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା କେବେ ପାପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏତଦ୍ରହସ୍ଯଂ ଦେଵାନାଂ ପୁରାଣାନାଂ ଚ ସୁଵ୍ରତେ । ଅଵିମୁକ୍ତାଶ୍ରଯଂ ଜ୍ଞାନଂ ନ କଶ୍ଚିଦ୍ଵେତ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ହେ ସୁବ୍ରତେ, ଏହା ଦେବତାମାନେ ଓ ପୁରାଣମାନଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ। ଅବିମୁକ୍ତରେ ଥିବା ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ କେହି ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।
ନାରଦ ଉଵାଚ-। ଦେଵତାନାମୃଷୀଣାଂ ଚ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ପରମେଷ୍ଠିନାମ୍ । ଦେଵଦେଵେନ କଥିତଂ ସର୍ଵପାପଵିନାଶନମ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ଏହି କଥା ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନ କହିଥିଲେ।
ଯଥାନାରାଯଣଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଦେଵାନାଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଯଥେଶ୍ଵରାଣାଂ ଗିରିଶଃ ସ୍ଥାନାନାମେତଦୁତ୍ତମମ୍
ଯେପରି ନାରାୟଣ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଏହିପରି ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତି ଉତ୍ତମ, ଯେପରି ଗିରିଶ ଭଗବାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।