ପରଂ ଗୁହ୍ଯତମଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ମମ ଵାରାଣସୀ ପୁରୀ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଭୂତାନାଂ ସଂସାରାର୍ଣଵତାରିଣୀ
ମୋର ବାରାଣସୀ ପୁରୀ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରାଏ, ଏହା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଓ ଗୁପ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ।
ତତ୍ର ଭକ୍ତ୍ଯା ମହାଦେଵି ମଦୀଯଂ ଵ୍ରତମାସ୍ଥିତାଃ । ନିଵସଂତି ମହାତ୍ମାନଃ ପରଂ ନିଯମମାସ୍ଥିତାଃ
ହେ ମହାଦେବୀ, ସେଠାରେ ମୋର ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ମହାତ୍ମାମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରି ରହନ୍ତି ।
ଉତ୍ତମଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥାନାଂ ସ୍ଥାନାନାମୁତ୍ତମଂ ଚ ଯତ୍ । ଜ୍ଞାନାନାମୁତ୍ତମଂ ଜ୍ଞାନମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ମମ
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ଅବିମୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ।
ସ୍ଥାନାଂତର ପଵିତ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ । ଶ୍ମଶାନସଂସ୍ଥିତାନ୍ଯେଵ ଦିଵ୍ଯଭୂମିଗତାନି ଚ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ତୀର୍ଥ, ଦେବସ୍ଥାନ, ଶ୍ମଶାନ ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂମିରେ ଥିବା ସ୍ଥାନମାନେ ମଧ୍ୟ —
ଭୂର୍ଲୋକେ ନୈଵ ସଂଲଗ୍ନମଂତରିକ୍ଷେ ମମାଲଯମ୍ । ଅମୁକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ପଶ୍ଯଂତି ମୁକ୍ତାଃ ପଶ୍ଯଂତି ଚେତସା
ମୋର ନିବାସ ଏହି ଭୂଲୋକରେ ମାଟି କିମ୍ବା ଆକାଶ ସହିତ ଜଡିତ ନୁହେଁ । ଅମୁକ୍ତ ଲୋକମାନେ ସେଠାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ମୁକ୍ତମାନେ ମନରେ ଏହାକୁ ଦେଖନ୍ତି ।
ଶ୍ମଶାନମେତଦ୍ଵିଖ୍ଯାତମଵିମୁକ୍ତମିତି ଶ୍ରୁତମ୍ । କାଲୋ ଭୂତ୍ଵା ଜଗଦିଦଂ ସଂହରାମ୍ଯତ୍ର ସୁଂଦରି
ଏହି ଶ୍ମଶାନକୁ 'ଅବିମୁକ୍ତ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରୁତିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ । ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ କାଳ ରୂପେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନଶ୍ୱର କରେ ।
ଦେଵୀଦଂ ସର୍ଵଗୁହ୍ଯାନାଂ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରିଯତରଂ ମମ । ମଦ୍ଭକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ମାମେଵ ପ୍ରଵିଶଂତି ଚ
ହେ ଦେବୀ, ଏହା ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନ । ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି ଓ ମୋତେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ।
ଦତ୍ତଂ ଜପ୍ତଂ ହୁତଂ ଚେଷ୍ଟଂ ତପସ୍ତପ୍ତଂ କୃତଂ ଚ ଯତ୍ । ଧ୍ଯାନମଧ୍ଯଯନଂ ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍ରାକ୍ଷଯଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, କ୍ରିୟା, ତପସ୍ୟା, ଧ୍ୟାନ, ପାଠ, ଜ୍ଞାନ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ସେଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ।
ଜନ୍ମାଂତରସହସ୍ରେଷୁ ଯତ୍ପାପଂ ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ରଜତି କ୍ଷଯମ୍
ହଜାର ହଜାର ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେତେ ଅପରାଧ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଥାଏ, ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ସେ ସମସ୍ତ ଅପରାଧ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ଵର୍ଣସଂକରାଃ । ସ୍ତ୍ରିଯୋ ମ୍ଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ସଂକୀର୍ଣାଃ ପାପଯୋନଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ମିଶ୍ର ଜାତି, ଜନନୀମାନେ, ବିଦେଶୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଅଶୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମର—
କୀଟାଃ ପିପୀଲିକାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ । କାଲେନ ନିଧନଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଅଵିମୁକ୍ତେ ଵରାନନେ
ପୋକ, ପିପିଲିକା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଯେଉଁମାନେ ଅବିମୁକ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ—
ଚଂଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧମୌଲଯସ୍ତ୍ର୍ଯକ୍ଷା ମହାଵୃଷଭଵାହନାଃ । ଶିଵେ ମମ ପୁରେ ଦେଵି ଜାଯଂତେ ତତ୍ର ମାନଵାଃ
ଯାହାଙ୍କ ମାଥାରେ ଚାନ୍ଦ୍ରାର୍ଧ ଅଲଙ୍କୃତ, ତିନି ଟି ଆଖି, ବଡ଼ ବୃଷଭ ଉପରେ ଚଢ଼ିଛନ୍ତି—ହେ ଦେବୀ, ମୋ ସହରରେ ସେମାନେ ମାନବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ନାଵିମୁକ୍ତେ ମୃତଃ କଶ୍ଚିନ୍ନରକଂ ଯାତି କିଲ୍ବିଷୀ । ଈଶ୍ଵରାନୁଗୃହୀତା ହି ସର୍ଵେ ଯାଂତି ପରାଂ ଗତିମ୍
ଅବିମୁକ୍ତରେ ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ କେବେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ମୋକ୍ଷଂ ସୁଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ମତ୍ଵା ସଂସାରଂ ଚାତିଭୀଷଣମ୍ । ଅଶ୍ମନା ଚରଣୌ ଭଂକ୍ତ୍ଵା ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵସେନ୍ନରଃ
ମୋକ୍ଷ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ସଂସାର ଅତି ଭୟଙ୍କର ବୋଲି ଭାବି, ଲୋକେ ପଥରରେ ଚାଲି ଦୁଇଟି ପାଦ ଭାଙ୍ଗି ମଧ୍ୟ ବାରାଣସୀରେ ବସିବା ଉଚିତ।
ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା ତପସା ଚାପି ମୃତସ୍ଯ ପରମେଶ୍ଵରି । ଯତ୍ର ତତ୍ର ଵିପନ୍ନସ୍ଯ ଗତିଃ ସଂସାରମୋକ୍ଷଣୀ
ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ଅନ୍ୟ କୋଉଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଗତି ଦୁର୍ଲଭ; କିନ୍ତୁ ଅବିମୁକ୍ତରେ ସଂସାର ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ।
ପ୍ରସାଦାଜ୍ଜାଯତେ ସମ୍ଯକ୍ମମ ଶୈଲେଂଦ୍ରନଂଦିନି । ଅପ୍ରଵୃଦ୍ଧା ନ ପଶ୍ଯଂତି ମମ ମାଯାଵିମୋହିତାଃ
ମୋର କୃପାରେ ମାତ୍ର, ହେ ପାହାଡ଼ର ଝିଅ, ସେଠାରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଯେମାନେ ପକ୍କ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରରେତସାଂ ମଧ୍ଯେ ତେ ଵସଂତି ପୁନଃ ପୁନଃ । ହନ୍ଯମାନୋଽପି ଯୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଵସେଦ୍ଵିଘ୍ନଶତୈରପି
ମଳ, ପେଶାବ ଓ ଶୁକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ବସନ୍ତି; ଶତ ଶତ ବିଘ୍ନ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ସେଠାରେ ରହିବା ଉଚିତ।
ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଗତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି । ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଯାଂତି ଶିଵାଲଯମ୍
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଆଉ କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଶିବଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଏ।
ଅପୁନର୍ମରଣାନାଂ ହି ସା ଗତିର୍ମୋକ୍ଷକାଂକ୍ଷିଣାମ୍ । ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ କୃତକୃତ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦିତି ମନ୍ଯଂତି ପଂଡିତାଃ
ଏହା ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ଦେଶ, ଯେଉଁମାନେ ପୁନି ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରୁଥିବାମାନେ ଏହାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ସମସ୍ତ କାମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଭାବନ୍ତି।
ନ ଦାନୈର୍ନ ତପୋଭିଶ୍ଚ ନ ଯଜ୍ଞୈର୍ନାପି ଵିଦ୍ଯଯା । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଗତିରୁତ୍କୃଷ୍ଟା ଯାଵିମୁକ୍ତେ ତୁ ଲଭ୍ଯତେ
ଦାନ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତି ମିଳେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅବିମୁକ୍ତରେ ଏହା ଲଭ୍ୟ।
ନାନାଵର୍ଣା ଵିଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଚାଂଡାଲାଦ୍ଯା ଜୁଗୁପ୍ସିତାଃ । କିଲ୍ବିଷୈଃ ପୂର୍ଣଦେହାଶ୍ଚ ଵିଶିଷ୍ଟୈଃ ପାତକୈସ୍ତଥା
ନାନା ଜାତି, ଅଜାତି, ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ଅପମାନିତ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଦେହ ଭୟଙ୍କର ପାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—
ଭେଷଜଂ ପରମଂ ତେଷାମଵିମୁକ୍ତଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଜ୍ଞାନମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ପଦମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପ୍ରବୁଦ୍ଧମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ, ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ପରମ ପଦ।
ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଶିଵମ୍ । କୃତ୍ଵା ଵୈ ନୈଷ୍ଠିକୀଂ ଦୀକ୍ଷାମଵିମୁକ୍ତେ ଵସଂତି ଯେ
ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଅବିମୁକ୍ତ ହେଉଛି ପରମ ଶିବ; ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ଅବିମୁକ୍ତରେ ବସନ୍ତି—
ତେଷାଂ ତତ୍ପରମଂ ଜ୍ଞାନଂ ଦଦାମ୍ଯଂତେ ପରଂ ପଦମ୍ । ପ୍ରଯାଗଂ ନୈମିଷାରଣ୍ଯଂ ଶ୍ରୀଶୈଲୋଽଥ ମହାବଲମ୍
ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସେଇ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଛି, ଶେଷରେ ପରମ ପଦ ଦେଉଛି; ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ଶ୍ରୀଶୈଳ ଓ ମହାବଳ—
କେଦାରଂ ଭଦ୍ରକର୍ଣଂ ତୁ ଗଯା ପୁଷ୍କରମେଵ ଚ । କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଭଦ୍ରକୋଟିର୍ନର୍ମଦାମ୍ରାତକେଶ୍ଵରୀ
କେଦାର, ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ, ଗୟା, ପୁଷ୍କର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଭଦ୍ରକୋଟି, ନର୍ମଦା, ଅମୃତକେଶ୍ୱରୀ—
ଶାଲଗ୍ରାମଂ ଚ କୁବ୍ଜାମ୍ରଂ କୋକାମୁଖମନୁତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରଭାସଂ ଵିଜଯେଶାନଂ ଗୋକର୍ଣଂ ଭଦ୍ରକର୍ଣକମ୍
ଶାଳଗ୍ରାମ, କୁବ୍ଜାମ୍ର, କୋକାମୁଖ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ପ୍ରଭାସ, ବିଜୟେଶ୍ୱର, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣକ—
ଏତାନି ପୁଣ୍ଯସ୍ଥାନାନି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଵିଶ୍ରୁତାନି ହ । ନ ଯାସ୍ଯଂତି ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଯଥା ମୃତାଃ
ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେପରି ବାରାଣସୀରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏମିତି ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵିଶେଷେଣ ଗଂଗା ତ୍ରିପଥଗାମିନୀ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ନାଶଯେତ୍ପାପଂ ଜନ୍ମାଂତରଶତୈଃ କୃତମ୍
ବିଶେଷକରି ବାରାଣସୀରେ, ତିନି ମାର୍ଗରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ସେଠାରେ ଶତଶଃ ଜନ୍ମର ଅପରାଧକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ।
ଅନ୍ଯତ୍ର ସୁଲଭା ଗଂଗା ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଦାନଂ ତପୋ ଜପଃ । ଵ୍ରତାନି ସର୍ଵମେଵୈତଦ୍ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ସୁଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍
ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଗଙ୍ଗା, ପିତୃତର୍ପଣ, ଦାନ, ତପ, ଜପ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ସହଜରେ ମିଳିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବାରାଣସୀରେ ଏହି ସବୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଜପେଚ୍ଚ ଜୁହୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ଦଦାତ୍ଯର୍ଚଯତେଽମରାନ୍ । ଵାଯୁଭକ୍ଷଶ୍ଚ ସତତଂ ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ସ୍ଥିତୋ ନରଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ବାରାଣସୀରେ ରହି ସଦା ଜପ କରେ, ହୋମ କରେ, ଦାନ ଦିଏ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ଏବଂ ସଦା ବାୟୁ ଭକ୍ଷଣ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ—