ତତଶ୍ଚ ନୈମିଷଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜନିଷେଵିତମ୍ । ତତ୍ର ନିତ୍ଯଂ ନିଵସତି ବ୍ରହ୍ମା ଦେଵଗଣୈଃ ସହ
ତାପରେ ପୁଣି, ଜଣେ ନାଇମିଷ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଏହା ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଯାହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ପୂଜନ କରନ୍ତି । ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ସଦା ବାସ କରନ୍ତି ।
ନୈମିଷଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାନସ୍ଯ ପାପସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ପ୍ରଵିଷ୍ଟମାନସ୍ତୁ ନରଃ ସର୍ଵପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ନାଇମିଷକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଧାଧିକ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଯେଉଁମାନେ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଵାରାଣସ୍ଯାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସଂକ୍ଷେପାତ୍କଥିତଂ ତ୍ଵଯା । ଵିସ୍ତରେଣ ମୁନେ ବ୍ରୂହି ତଦା ପ୍ରୀଣାତି ମେ ମନଃ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ — ମୁନିବର, ଆପଣ ମୋତେ ବାରାଣସୀର ମହିମା ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଛନ୍ତି । ଦୟାକରି ଏହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ, କାରଣ ଏହା ଶୁଣି ମୋର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଛି ।
ନାରଦ ଉଵାଚ-। ଅତ୍ରେତିହାସଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାରାଣସ୍ଯା ଗୁଣାଶ୍ରଯମ୍ । ଯସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ମୁଚ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯଯା
ନାରଦ କହିଲେ — ଏଠି ମୁଁ ବାରାଣସୀର ଗୁଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ ପୁରାତନ କଥା କହିବି । ଏହି କଥା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।
ମେରୁଶୃଂଗେ ପୁରା ଦେଵମୀଶାନଂ ତ୍ରିପୁରଦ୍ଵିଷମ୍ । ଦେଵାସନଗତା ଦେଵୀ ମହାଦେଵମପୃଚ୍ଛତ
ପୂର୍ବକାଳରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ, ଦେବତାମାନେ ବସିଥିବା ସମୟରେ, ଦେବୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ, ତିନିଟି ପୁରର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ-। ଦେଵଦେଵ ମହାଦେଵ ଭକ୍ତାନାମାର୍ତିନାଶନ । କଥଂ ତ୍ଵାଂ ପୁରୁଷୋ ଦେଵମଚିରାଦେଵ ପଶ୍ଯତି
ଦେବୀ କହିଲେ — ହେ ଦେବମାନ୍ୟ ମହାଦେବ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ନାଶ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ, କିପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଶୀଘ୍ର ଆପଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିପାରିବେ ?
ସାଂଖ୍ଯଯୋଗସ୍ତଥା ଧ୍ଯାନଂ କର୍ମଯୋଗୋଽଥ ଵୈଦିକଃ । ଆଯାସବହୁଲା ଲୋକେ ଯାନି ଚାନ୍ଯାନି ଶଂକର
ସାଂଖ୍ୟ ଯୋଗ, ଧ୍ୟାନ, କର୍ମ ଯୋଗ ଓ ବେଦିକ କ୍ରିୟା — ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଉପାୟ ଏହି ଜଗତରେ ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଅଟେ, ହେ ଶଙ୍କର ।
ଯେନ ଵିଶ୍ରାଂତଚିତ୍ତାନାଂ ଯୋଗିନାଂ କର୍ମିଣାମପି । ଦୃଶ୍ଯୋ ହି ଭଗଵାନ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ସର୍ଵେଷାମଥ ଦେହିନାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀ, କର୍ମୀ ଓ ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସେହି ଉପାୟ କ'ଣ ?
ଏତଦ୍ଗୁହ୍ଯତମଂ ଜ୍ଞାନଂ ଗୂଢଂ ଶକ୍ରାଦିସେଵିତମ୍ । ହିତାଯ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ବ୍ରୂହି କାମାଗ୍ନିନାଶନମ୍
ଏହି ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୋପନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ଆଗ୍ନି ରୂପୀ କାମନା ନାଶ କରୁଥିବା ଏହି ଜ୍ଞାନ ମୋତେ କହନ୍ତୁ ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ-। ଅଵାଚ୍ଯମତ୍ର ଵିଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନମଜ୍ଞୈର୍ବହିଷ୍କୃତମ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତଵ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ପରମର୍ଷିଭିଃ
ଇଶ୍ୱର କହିଲେ — ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏଠି କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି । ତଥାପି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମହାର୍ଷିମାନେ କହିଥିବା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କହିବି ।
ପରଂ ଗୁହ୍ଯତମଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ମମ ଵାରାଣସୀ ପୁରୀ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଭୂତାନାଂ ସଂସାରାର୍ଣଵତାରିଣୀ
ମୋର ବାରାଣସୀ ପୁରୀ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରାଏ, ଏହା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଓ ଗୁପ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ।
ତତ୍ର ଭକ୍ତ୍ଯା ମହାଦେଵି ମଦୀଯଂ ଵ୍ରତମାସ୍ଥିତାଃ । ନିଵସଂତି ମହାତ୍ମାନଃ ପରଂ ନିଯମମାସ୍ଥିତାଃ
ହେ ମହାଦେବୀ, ସେଠାରେ ମୋର ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ମହାତ୍ମାମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରି ରହନ୍ତି ।
ଉତ୍ତମଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥାନାଂ ସ୍ଥାନାନାମୁତ୍ତମଂ ଚ ଯତ୍ । ଜ୍ଞାନାନାମୁତ୍ତମଂ ଜ୍ଞାନମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ମମ
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ଅବିମୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ।
ସ୍ଥାନାଂତର ପଵିତ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ । ଶ୍ମଶାନସଂସ୍ଥିତାନ୍ଯେଵ ଦିଵ୍ଯଭୂମିଗତାନି ଚ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ତୀର୍ଥ, ଦେବସ୍ଥାନ, ଶ୍ମଶାନ ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂମିରେ ଥିବା ସ୍ଥାନମାନେ ମଧ୍ୟ —
ଭୂର୍ଲୋକେ ନୈଵ ସଂଲଗ୍ନମଂତରିକ୍ଷେ ମମାଲଯମ୍ । ଅମୁକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ପଶ୍ଯଂତି ମୁକ୍ତାଃ ପଶ୍ଯଂତି ଚେତସା
ମୋର ନିବାସ ଏହି ଭୂଲୋକରେ ମାଟି କିମ୍ବା ଆକାଶ ସହିତ ଜଡିତ ନୁହେଁ । ଅମୁକ୍ତ ଲୋକମାନେ ସେଠାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ମୁକ୍ତମାନେ ମନରେ ଏହାକୁ ଦେଖନ୍ତି ।
ଶ୍ମଶାନମେତଦ୍ଵିଖ୍ଯାତମଵିମୁକ୍ତମିତି ଶ୍ରୁତମ୍ । କାଲୋ ଭୂତ୍ଵା ଜଗଦିଦଂ ସଂହରାମ୍ଯତ୍ର ସୁଂଦରି
ଏହି ଶ୍ମଶାନକୁ 'ଅବିମୁକ୍ତ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରୁତିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ । ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ କାଳ ରୂପେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନଶ୍ୱର କରେ ।
ଦେଵୀଦଂ ସର୍ଵଗୁହ୍ଯାନାଂ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରିଯତରଂ ମମ । ମଦ୍ଭକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ମାମେଵ ପ୍ରଵିଶଂତି ଚ
ହେ ଦେବୀ, ଏହା ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନ । ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି ଓ ମୋତେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ।
ଦତ୍ତଂ ଜପ୍ତଂ ହୁତଂ ଚେଷ୍ଟଂ ତପସ୍ତପ୍ତଂ କୃତଂ ଚ ଯତ୍ । ଧ୍ଯାନମଧ୍ଯଯନଂ ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍ରାକ୍ଷଯଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, କ୍ରିୟା, ତପସ୍ୟା, ଧ୍ୟାନ, ପାଠ, ଜ୍ଞାନ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ସେଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ।
ଜନ୍ମାଂତରସହସ୍ରେଷୁ ଯତ୍ପାପଂ ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ରଜତି କ୍ଷଯମ୍
ହଜାର ହଜାର ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେତେ ଅପରାଧ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଥାଏ, ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ସେ ସମସ୍ତ ଅପରାଧ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ଵର୍ଣସଂକରାଃ । ସ୍ତ୍ରିଯୋ ମ୍ଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ସଂକୀର୍ଣାଃ ପାପଯୋନଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ମିଶ୍ର ଜାତି, ଜନନୀମାନେ, ବିଦେଶୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଅଶୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମର—
କୀଟାଃ ପିପୀଲିକାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ । କାଲେନ ନିଧନଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଅଵିମୁକ୍ତେ ଵରାନନେ
ପୋକ, ପିପିଲିକା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଯେଉଁମାନେ ଅବିମୁକ୍ତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ—
ଚଂଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧମୌଲଯସ୍ତ୍ର୍ଯକ୍ଷା ମହାଵୃଷଭଵାହନାଃ । ଶିଵେ ମମ ପୁରେ ଦେଵି ଜାଯଂତେ ତତ୍ର ମାନଵାଃ
ଯାହାଙ୍କ ମାଥାରେ ଚାନ୍ଦ୍ରାର୍ଧ ଅଲଙ୍କୃତ, ତିନି ଟି ଆଖି, ବଡ଼ ବୃଷଭ ଉପରେ ଚଢ଼ିଛନ୍ତି—ହେ ଦେବୀ, ମୋ ସହରରେ ସେମାନେ ମାନବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ନାଵିମୁକ୍ତେ ମୃତଃ କଶ୍ଚିନ୍ନରକଂ ଯାତି କିଲ୍ବିଷୀ । ଈଶ୍ଵରାନୁଗୃହୀତା ହି ସର୍ଵେ ଯାଂତି ପରାଂ ଗତିମ୍
ଅବିମୁକ୍ତରେ ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ କେବେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ମୋକ୍ଷଂ ସୁଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ମତ୍ଵା ସଂସାରଂ ଚାତିଭୀଷଣମ୍ । ଅଶ୍ମନା ଚରଣୌ ଭଂକ୍ତ୍ଵା ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ଵସେନ୍ନରଃ
ମୋକ୍ଷ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ସଂସାର ଅତି ଭୟଙ୍କର ବୋଲି ଭାବି, ଲୋକେ ପଥରରେ ଚାଲି ଦୁଇଟି ପାଦ ଭାଙ୍ଗି ମଧ୍ୟ ବାରାଣସୀରେ ବସିବା ଉଚିତ।
ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା ତପସା ଚାପି ମୃତସ୍ଯ ପରମେଶ୍ଵରି । ଯତ୍ର ତତ୍ର ଵିପନ୍ନସ୍ଯ ଗତିଃ ସଂସାରମୋକ୍ଷଣୀ
ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ଅନ୍ୟ କୋଉଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଗତି ଦୁର୍ଲଭ; କିନ୍ତୁ ଅବିମୁକ୍ତରେ ସଂସାର ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ।
ପ୍ରସାଦାଜ୍ଜାଯତେ ସମ୍ଯକ୍ମମ ଶୈଲେଂଦ୍ରନଂଦିନି । ଅପ୍ରଵୃଦ୍ଧା ନ ପଶ୍ଯଂତି ମମ ମାଯାଵିମୋହିତାଃ
ମୋର କୃପାରେ ମାତ୍ର, ହେ ପାହାଡ଼ର ଝିଅ, ସେଠାରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଯେମାନେ ପକ୍କ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵିଣ୍ମୂତ୍ରରେତସାଂ ମଧ୍ଯେ ତେ ଵସଂତି ପୁନଃ ପୁନଃ । ହନ୍ଯମାନୋଽପି ଯୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଵସେଦ୍ଵିଘ୍ନଶତୈରପି
ମଳ, ପେଶାବ ଓ ଶୁକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ବସନ୍ତି; ଶତ ଶତ ବିଘ୍ନ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ସେଠାରେ ରହିବା ଉଚିତ।
ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଗତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି । ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାମୁକ୍ତଂ ପରଂ ଯାଂତି ଶିଵାଲଯମ୍
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଆଉ କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଶିବଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଏ।
ଅପୁନର୍ମରଣାନାଂ ହି ସା ଗତିର୍ମୋକ୍ଷକାଂକ୍ଷିଣାମ୍ । ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ କୃତକୃତ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦିତି ମନ୍ଯଂତି ପଂଡିତାଃ
ଏହା ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ଦେଶ, ଯେଉଁମାନେ ପୁନି ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରୁଥିବାମାନେ ଏହାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ସମସ୍ତ କାମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଭାବନ୍ତି।
ନ ଦାନୈର୍ନ ତପୋଭିଶ୍ଚ ନ ଯଜ୍ଞୈର୍ନାପି ଵିଦ୍ଯଯା । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଗତିରୁତ୍କୃଷ୍ଟା ଯାଵିମୁକ୍ତେ ତୁ ଲଭ୍ଯତେ
ଦାନ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତି ମିଳେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅବିମୁକ୍ତରେ ଏହା ଲଭ୍ୟ।