ଯଦି ତତ୍ର ଵସେନ୍ମାସଂ ଶାକାହାରୋ ନରାଧିପ । ଭୃଗୁତୁଂଗଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଵାଜିମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଯଦି ସେଠାରେ ଏକ ମାସ ରହି, କେବଳ ଶାକ ଖାଇଥାଏ, ରାଜା, ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚି, ବାଜିମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ଗତ୍ଵା ଵୀରପ୍ରମୋକ୍ଷଂ ଚ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । କାର୍ତିକମାଘଯୋଶ୍ଚୈଵ ତୀର୍ଥମାସାଦ୍ଯ ଦୁର୍ଲଭମ୍
ବୀରପ୍ରମୋକ୍ଷକୁ ଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କାର୍ତିକ ଓ ମାଘ ମାସରେ ଦୁର୍ଲଭ ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି,
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାତିରାତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପୁଣ୍ଯକୃତ୍ । ତତଃ ସଂଧ୍ଯାଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାତୀର୍ଥମନୁତ୍ତମମ୍
ପୁଣ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ଅତିରାତ୍ର ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥାଏ; ତାପରେ ସଂଧ୍ୟା ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନର ତୀର୍ଥ ପାଇଥାଏ।
ଉପସ୍ପୃଶେତ୍ସ ଵିଦ୍ଯାନାଂ ସର୍ଵାସାଂ ପାରଗୋ ଭଵେତ୍ । ମହାଶ୍ରମେ ଵସେଦ୍ରାତ୍ରିଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରମୋଚନେ
ସେଠାରେ ଜଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୁଅନ୍ତି; ମହାଶ୍ରମରେ ଏକ ରାତି ରହି, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଏକକାଲଂ ନିରାହାରୋ ଲୋକାନ୍ସଂଵସତେ ଶୁଭାନ୍ । ଷଷ୍ଠକାଲୋପଵାସେନ ମାସମୁଷ୍ଯ ମହାଲଯେ
ଏକ ଥର ଦିନରେ ଉପବାସ କରି, ଶୁଭ ଲୋକମାନଙ୍କ ସଂଗରେ ବାସ କରନ୍ତି; ମହାଳୟରେ ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଛଅ ଥର ଉପବାସ କରି,
ତୀର୍ଣସ୍ତାରଯତେ ଜଂତୂନ୍ଦଶପୂର୍ଵାନ୍ଦଶାପରାନ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାହେଶ୍ଵରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପରଂ ସୁରନମସ୍କୃତମ୍
ସେ ଦଶ ପୂର୍ବଜ ଓ ଦଶ ପରଜନ୍ମୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥାଏ; ପୁଣ୍ୟ ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବମାନେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି,
କୃତାର୍ଥଃ ସର୍ଵକୃତ୍ଯେଷୁ ନ ଶୋଚେନ୍ମରଣଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ସର୍ଵପାପଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଵିଂଦ୍ଯାଦ୍ବହୁସୁଵର୍ଣକମ୍
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରି, କେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ମନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ହୋଇ, ବହୁ ସୁନା ଲାଭ କରିଥାଏ।
ଅଥ ଵେତସିକାଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ପିତାମହନିଷେଵିତାମ୍ । ଅଶ୍ଵମେଧମଵାପ୍ନୋତି ଗତିଂ ଚ ପରମାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ତାପରେ ବେତସିକାକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଉପାସନା କରିଥିଲେ; ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ପାଇଥାଏ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପାଇଥାଏ।
ଅଥ ସୁଂଦରିକାଂ ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସିଦ୍ଧନିଷେଵିତାମ୍ । ରୂପସ୍ଯ ଭାଗୀ ଭଵତି ଦୃଷ୍ଟମେତତ୍ପୁରାତନୈଃ
ତାପରେ ସୁନ୍ଦରିକା ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି, ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ପୁରାତନ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଥିବା ପରି, ସେ ରୂପରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି।
ତତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣିକାଂ ଗତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସମାହିତଃ । ପଦ୍ମଵର୍ଣେନ ଯାନେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ
ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣିକାକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଏକାଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ, ପଦ୍ମର ରଙ୍ଗର ଯାନରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ।
ତତଶ୍ଚ ନୈମିଷଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜନିଷେଵିତମ୍ । ତତ୍ର ନିତ୍ଯଂ ନିଵସତି ବ୍ରହ୍ମା ଦେଵଗଣୈଃ ସହ
ତାପରେ ପୁଣି, ଜଣେ ନାଇମିଷ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଏହା ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଯାହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ପୂଜନ କରନ୍ତି । ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ସଦା ବାସ କରନ୍ତି ।
ନୈମିଷଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାନସ୍ଯ ପାପସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ପ୍ରଵିଷ୍ଟମାନସ୍ତୁ ନରଃ ସର୍ଵପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ନାଇମିଷକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଧାଧିକ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଯେଉଁମାନେ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଵାରାଣସ୍ଯାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସଂକ୍ଷେପାତ୍କଥିତଂ ତ୍ଵଯା । ଵିସ୍ତରେଣ ମୁନେ ବ୍ରୂହି ତଦା ପ୍ରୀଣାତି ମେ ମନଃ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ — ମୁନିବର, ଆପଣ ମୋତେ ବାରାଣସୀର ମହିମା ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଛନ୍ତି । ଦୟାକରି ଏହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ, କାରଣ ଏହା ଶୁଣି ମୋର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଛି ।
ନାରଦ ଉଵାଚ-। ଅତ୍ରେତିହାସଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାରାଣସ୍ଯା ଗୁଣାଶ୍ରଯମ୍ । ଯସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ମୁଚ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯଯା
ନାରଦ କହିଲେ — ଏଠି ମୁଁ ବାରାଣସୀର ଗୁଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ ପୁରାତନ କଥା କହିବି । ଏହି କଥା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।
ମେରୁଶୃଂଗେ ପୁରା ଦେଵମୀଶାନଂ ତ୍ରିପୁରଦ୍ଵିଷମ୍ । ଦେଵାସନଗତା ଦେଵୀ ମହାଦେଵମପୃଚ୍ଛତ
ପୂର୍ବକାଳରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ, ଦେବତାମାନେ ବସିଥିବା ସମୟରେ, ଦେବୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ, ତିନିଟି ପୁରର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ-। ଦେଵଦେଵ ମହାଦେଵ ଭକ୍ତାନାମାର୍ତିନାଶନ । କଥଂ ତ୍ଵାଂ ପୁରୁଷୋ ଦେଵମଚିରାଦେଵ ପଶ୍ଯତି
ଦେବୀ କହିଲେ — ହେ ଦେବମାନ୍ୟ ମହାଦେବ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ନାଶ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ, କିପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଶୀଘ୍ର ଆପଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିପାରିବେ ?
ସାଂଖ୍ଯଯୋଗସ୍ତଥା ଧ୍ଯାନଂ କର୍ମଯୋଗୋଽଥ ଵୈଦିକଃ । ଆଯାସବହୁଲା ଲୋକେ ଯାନି ଚାନ୍ଯାନି ଶଂକର
ସାଂଖ୍ୟ ଯୋଗ, ଧ୍ୟାନ, କର୍ମ ଯୋଗ ଓ ବେଦିକ କ୍ରିୟା — ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଉପାୟ ଏହି ଜଗତରେ ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଅଟେ, ହେ ଶଙ୍କର ।
ଯେନ ଵିଶ୍ରାଂତଚିତ୍ତାନାଂ ଯୋଗିନାଂ କର୍ମିଣାମପି । ଦୃଶ୍ଯୋ ହି ଭଗଵାନ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ସର୍ଵେଷାମଥ ଦେହିନାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀ, କର୍ମୀ ଓ ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସେହି ଉପାୟ କ'ଣ ?
ଏତଦ୍ଗୁହ୍ଯତମଂ ଜ୍ଞାନଂ ଗୂଢଂ ଶକ୍ରାଦିସେଵିତମ୍ । ହିତାଯ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ବ୍ରୂହି କାମାଗ୍ନିନାଶନମ୍
ଏହି ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୋପନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ଆଗ୍ନି ରୂପୀ କାମନା ନାଶ କରୁଥିବା ଏହି ଜ୍ଞାନ ମୋତେ କହନ୍ତୁ ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ-। ଅଵାଚ୍ଯମତ୍ର ଵିଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନମଜ୍ଞୈର୍ବହିଷ୍କୃତମ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତଵ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ପରମର୍ଷିଭିଃ
ଇଶ୍ୱର କହିଲେ — ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏଠି କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି । ତଥାପି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମହାର୍ଷିମାନେ କହିଥିବା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କହିବି ।
ପରଂ ଗୁହ୍ଯତମଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ମମ ଵାରାଣସୀ ପୁରୀ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଭୂତାନାଂ ସଂସାରାର୍ଣଵତାରିଣୀ
ମୋର ବାରାଣସୀ ପୁରୀ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରାଏ, ଏହା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଓ ଗୁପ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ।
ତତ୍ର ଭକ୍ତ୍ଯା ମହାଦେଵି ମଦୀଯଂ ଵ୍ରତମାସ୍ଥିତାଃ । ନିଵସଂତି ମହାତ୍ମାନଃ ପରଂ ନିଯମମାସ୍ଥିତାଃ
ହେ ମହାଦେବୀ, ସେଠାରେ ମୋର ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ମହାତ୍ମାମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରି ରହନ୍ତି ।
ଉତ୍ତମଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥାନାଂ ସ୍ଥାନାନାମୁତ୍ତମଂ ଚ ଯତ୍ । ଜ୍ଞାନାନାମୁତ୍ତମଂ ଜ୍ଞାନମଵିମୁକ୍ତଂ ପରଂ ମମ
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ଅବିମୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ।
ସ୍ଥାନାଂତର ପଵିତ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ । ଶ୍ମଶାନସଂସ୍ଥିତାନ୍ଯେଵ ଦିଵ୍ଯଭୂମିଗତାନି ଚ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ତୀର୍ଥ, ଦେବସ୍ଥାନ, ଶ୍ମଶାନ ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂମିରେ ଥିବା ସ୍ଥାନମାନେ ମଧ୍ୟ —
ଭୂର୍ଲୋକେ ନୈଵ ସଂଲଗ୍ନମଂତରିକ୍ଷେ ମମାଲଯମ୍ । ଅମୁକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ପଶ୍ଯଂତି ମୁକ୍ତାଃ ପଶ୍ଯଂତି ଚେତସା
ମୋର ନିବାସ ଏହି ଭୂଲୋକରେ ମାଟି କିମ୍ବା ଆକାଶ ସହିତ ଜଡିତ ନୁହେଁ । ଅମୁକ୍ତ ଲୋକମାନେ ସେଠାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ମୁକ୍ତମାନେ ମନରେ ଏହାକୁ ଦେଖନ୍ତି ।
ଶ୍ମଶାନମେତଦ୍ଵିଖ୍ଯାତମଵିମୁକ୍ତମିତି ଶ୍ରୁତମ୍ । କାଲୋ ଭୂତ୍ଵା ଜଗଦିଦଂ ସଂହରାମ୍ଯତ୍ର ସୁଂଦରି
ଏହି ଶ୍ମଶାନକୁ 'ଅବିମୁକ୍ତ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରୁତିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ । ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ କାଳ ରୂପେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନଶ୍ୱର କରେ ।
ଦେଵୀଦଂ ସର୍ଵଗୁହ୍ଯାନାଂ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରିଯତରଂ ମମ । ମଦ୍ଭକ୍ତାସ୍ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ମାମେଵ ପ୍ରଵିଶଂତି ଚ
ହେ ଦେବୀ, ଏହା ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନ । ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି ଓ ମୋତେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ।
ଦତ୍ତଂ ଜପ୍ତଂ ହୁତଂ ଚେଷ୍ଟଂ ତପସ୍ତପ୍ତଂ କୃତଂ ଚ ଯତ୍ । ଧ୍ଯାନମଧ୍ଯଯନଂ ଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵଂ ତତ୍ରାକ୍ଷଯଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, କ୍ରିୟା, ତପସ୍ୟା, ଧ୍ୟାନ, ପାଠ, ଜ୍ଞାନ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ସେଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ।
ଜନ୍ମାଂତରସହସ୍ରେଷୁ ଯତ୍ପାପଂ ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । ଅଵିମୁକ୍ତଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ରଜତି କ୍ଷଯମ୍
ହଜାର ହଜାର ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେତେ ଅପରାଧ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଥାଏ, ଅବିମୁକ୍ତକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ସେ ସମସ୍ତ ଅପରାଧ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ଵର୍ଣସଂକରାଃ । ସ୍ତ୍ରିଯୋ ମ୍ଲେଚ୍ଛାଶ୍ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ସଂକୀର୍ଣାଃ ପାପଯୋନଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ମିଶ୍ର ଜାତି, ଜନନୀମାନେ, ବିଦେଶୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଅଶୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମର—