ତତ୍ର କର୍ଣହ୍ରଦେ ସ୍ନାତ୍ଵା ଦେଵମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଶଂକରମ୍ । ନ ଦୁର୍ଗତିମଵାପ୍ନୋତି ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି
ସେଠି କର୍ଣ୍ଣହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରି, ଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, କେବେ ଦୁର୍ଗତି ମିଳେ ନାହିଁ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ହୁଏ।
ତତଃ କୁବ୍ଜାମ୍ରକଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ତୀର୍ଥସେଵୀ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଗୋସହସ୍ରମଵାପ୍ନୋତି ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି
ତାପରେ, କ୍ରମକ୍ରମେ ତୀର୍ଥସେବୀ କୁବ୍ଜାମ୍ରକକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ସେଠି ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ହୁଏ।
ଅରୁଂଧତୀଵଟଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ତୀର୍ଥସେଵୀ ନରାଧିପ । ସାମୁଦ୍ରକମୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ତ୍ରିରାତ୍ରୋପୋଷିତୋ ନରଃ
ଯେ ରାଜା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳରେ ସେବା କରନ୍ତି, ସେ ଅରୁନ୍ଧତୀ ଗଛ ତଳକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ସାମୁଦ୍ରକ ଜଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରିବା ପରେ,
ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଵିଂଦ୍ଯାତ୍ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ବ୍ରହ୍ମାଵର୍ତ୍ତଂ ତତୋ ଗଚ୍ଛେଦ୍ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସମାହିତଃ
ସେ ହଜାର ଗାଈର ଫଳ ପାଇଥାଏ ଏବଂ ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଏ; ତାପରେ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଅଶ୍ଵମେଧମଵାପ୍ନୋତି ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ଯମୁନାପ୍ରଭଵଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ସମୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ଯାମୁନମ୍
ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥାଏ ଏବଂ ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଏ; ଯମୁନା ନଦୀର ଉତ୍ସକୁ ପହଞ୍ଚି, ଯମୁନା ଜଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ମହୀଯତେ । ଦର୍ଵୀସଂକ୍ରମଣଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍
ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରି, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି; ତିନି ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦର୍ବୀସଂକ୍ରମଣ ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି,
ଅଶ୍ଵମେଧମଵାପ୍ନୋତି ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ସିଂଧୋଶ୍ଚ ପ୍ରଭଵଂ ଗତ୍ଵା ସିଦ୍ଧଗଂଧର୍ଵସେଵିତମ୍
ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ଲାଭ କରି ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଏ; ସିଂଧୁ ନଦୀର ଉତ୍ସକୁ ପହଞ୍ଚି, ସିଦ୍ଧ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ,
ତତ୍ରୋଷ୍ଯ ରଜନୀଃ ପଂଚ ଦଦ୍ଯାଦ୍ବହୁସୁଵର୍ଣକମ୍ । ଅଥ ଦେଵୀଂ ସମାସାଦ୍ଯ ନରଃ ପରମଦୁର୍ଗମାମ୍
ସେଠାରେ ପାଞ୍ଚ ରାତି ରହି, ବହୁ ସୁନା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା ଉଚିତ।
ଅଶ୍ଵମେଧମଵାପ୍ନୋତି ଗଚ୍ଛେଚ୍ଚୌଶନସୀଂ ଗତିମ୍ । ଋଷିକୁଲ୍ଯାଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଵସିଷ୍ଠଂ ଚୈଵ ଭାରତ
ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ଲାଭ କରି, ଉଶନାସୀ ପଥକୁ ପାଇଥାଏ; ଋଷିକୁଳ୍ୟା ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚି, ଭାରତ,
ଵସିଷ୍ଠଂ ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ସର୍ଵେ ଵର୍ଣା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ଋଷିକୁଲ୍ଯାଂ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଋଷିଲୋକଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସମସ୍ତ ଜାତି ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଋଷିକୁଳ୍ୟାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଋଷିମାନଙ୍କର ଲୋକକୁ ପାଇଥାଏ।
ଯଦି ତତ୍ର ଵସେନ୍ମାସଂ ଶାକାହାରୋ ନରାଧିପ । ଭୃଗୁତୁଂଗଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଵାଜିମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଯଦି ସେଠାରେ ଏକ ମାସ ରହି, କେବଳ ଶାକ ଖାଇଥାଏ, ରାଜା, ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚି, ବାଜିମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ଗତ୍ଵା ଵୀରପ୍ରମୋକ୍ଷଂ ଚ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । କାର୍ତିକମାଘଯୋଶ୍ଚୈଵ ତୀର୍ଥମାସାଦ୍ଯ ଦୁର୍ଲଭମ୍
ବୀରପ୍ରମୋକ୍ଷକୁ ଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କାର୍ତିକ ଓ ମାଘ ମାସରେ ଦୁର୍ଲଭ ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି,
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାତିରାତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପୁଣ୍ଯକୃତ୍ । ତତଃ ସଂଧ୍ଯାଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାତୀର୍ଥମନୁତ୍ତମମ୍
ପୁଣ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ଅତିରାତ୍ର ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥାଏ; ତାପରେ ସଂଧ୍ୟା ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନର ତୀର୍ଥ ପାଇଥାଏ।
ଉପସ୍ପୃଶେତ୍ସ ଵିଦ୍ଯାନାଂ ସର୍ଵାସାଂ ପାରଗୋ ଭଵେତ୍ । ମହାଶ୍ରମେ ଵସେଦ୍ରାତ୍ରିଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରମୋଚନେ
ସେଠାରେ ଜଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୁଅନ୍ତି; ମହାଶ୍ରମରେ ଏକ ରାତି ରହି, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଏକକାଲଂ ନିରାହାରୋ ଲୋକାନ୍ସଂଵସତେ ଶୁଭାନ୍ । ଷଷ୍ଠକାଲୋପଵାସେନ ମାସମୁଷ୍ଯ ମହାଲଯେ
ଏକ ଥର ଦିନରେ ଉପବାସ କରି, ଶୁଭ ଲୋକମାନଙ୍କ ସଂଗରେ ବାସ କରନ୍ତି; ମହାଳୟରେ ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଛଅ ଥର ଉପବାସ କରି,
ତୀର୍ଣସ୍ତାରଯତେ ଜଂତୂନ୍ଦଶପୂର୍ଵାନ୍ଦଶାପରାନ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାହେଶ୍ଵରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପରଂ ସୁରନମସ୍କୃତମ୍
ସେ ଦଶ ପୂର୍ବଜ ଓ ଦଶ ପରଜନ୍ମୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥାଏ; ପୁଣ୍ୟ ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବମାନେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି,
କୃତାର୍ଥଃ ସର୍ଵକୃତ୍ଯେଷୁ ନ ଶୋଚେନ୍ମରଣଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ସର୍ଵପାପଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଵିଂଦ୍ଯାଦ୍ବହୁସୁଵର୍ଣକମ୍
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରି, କେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ମନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ହୋଇ, ବହୁ ସୁନା ଲାଭ କରିଥାଏ।
ଅଥ ଵେତସିକାଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ପିତାମହନିଷେଵିତାମ୍ । ଅଶ୍ଵମେଧମଵାପ୍ନୋତି ଗତିଂ ଚ ପରମାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ତାପରେ ବେତସିକାକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଉପାସନା କରିଥିଲେ; ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ପାଇଥାଏ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପାଇଥାଏ।
ଅଥ ସୁଂଦରିକାଂ ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସିଦ୍ଧନିଷେଵିତାମ୍ । ରୂପସ୍ଯ ଭାଗୀ ଭଵତି ଦୃଷ୍ଟମେତତ୍ପୁରାତନୈଃ
ତାପରେ ସୁନ୍ଦରିକା ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି, ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ପୁରାତନ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଥିବା ପରି, ସେ ରୂପରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି।
ତତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣିକାଂ ଗତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସମାହିତଃ । ପଦ୍ମଵର୍ଣେନ ଯାନେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ
ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣିକାକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଏକାଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ, ପଦ୍ମର ରଙ୍ଗର ଯାନରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ।
ତତଶ୍ଚ ନୈମିଷଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜନିଷେଵିତମ୍ । ତତ୍ର ନିତ୍ଯଂ ନିଵସତି ବ୍ରହ୍ମା ଦେଵଗଣୈଃ ସହ
ତାପରେ ପୁଣି, ଜଣେ ନାଇମିଷ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଏହା ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଯାହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ପୂଜନ କରନ୍ତି । ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ସଦା ବାସ କରନ୍ତି ।
ନୈମିଷଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାନସ୍ଯ ପାପସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ପ୍ରଵିଷ୍ଟମାନସ୍ତୁ ନରଃ ସର୍ଵପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ନାଇମିଷକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଧାଧିକ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଯେଉଁମାନେ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଵାରାଣସ୍ଯାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସଂକ୍ଷେପାତ୍କଥିତଂ ତ୍ଵଯା । ଵିସ୍ତରେଣ ମୁନେ ବ୍ରୂହି ତଦା ପ୍ରୀଣାତି ମେ ମନଃ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ — ମୁନିବର, ଆପଣ ମୋତେ ବାରାଣସୀର ମହିମା ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଛନ୍ତି । ଦୟାକରି ଏହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ, କାରଣ ଏହା ଶୁଣି ମୋର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଛି ।
ନାରଦ ଉଵାଚ-। ଅତ୍ରେତିହାସଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାରାଣସ୍ଯା ଗୁଣାଶ୍ରଯମ୍ । ଯସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ମୁଚ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯଯା
ନାରଦ କହିଲେ — ଏଠି ମୁଁ ବାରାଣସୀର ଗୁଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ ପୁରାତନ କଥା କହିବି । ଏହି କଥା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।
ମେରୁଶୃଂଗେ ପୁରା ଦେଵମୀଶାନଂ ତ୍ରିପୁରଦ୍ଵିଷମ୍ । ଦେଵାସନଗତା ଦେଵୀ ମହାଦେଵମପୃଚ୍ଛତ
ପୂର୍ବକାଳରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ, ଦେବତାମାନେ ବସିଥିବା ସମୟରେ, ଦେବୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ, ତିନିଟି ପୁରର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ-। ଦେଵଦେଵ ମହାଦେଵ ଭକ୍ତାନାମାର୍ତିନାଶନ । କଥଂ ତ୍ଵାଂ ପୁରୁଷୋ ଦେଵମଚିରାଦେଵ ପଶ୍ଯତି
ଦେବୀ କହିଲେ — ହେ ଦେବମାନ୍ୟ ମହାଦେବ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ନାଶ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ, କିପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଶୀଘ୍ର ଆପଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିପାରିବେ ?
ସାଂଖ୍ଯଯୋଗସ୍ତଥା ଧ୍ଯାନଂ କର୍ମଯୋଗୋଽଥ ଵୈଦିକଃ । ଆଯାସବହୁଲା ଲୋକେ ଯାନି ଚାନ୍ଯାନି ଶଂକର
ସାଂଖ୍ୟ ଯୋଗ, ଧ୍ୟାନ, କର୍ମ ଯୋଗ ଓ ବେଦିକ କ୍ରିୟା — ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଉପାୟ ଏହି ଜଗତରେ ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଅଟେ, ହେ ଶଙ୍କର ।
ଯେନ ଵିଶ୍ରାଂତଚିତ୍ତାନାଂ ଯୋଗିନାଂ କର୍ମିଣାମପି । ଦୃଶ୍ଯୋ ହି ଭଗଵାନ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ସର୍ଵେଷାମଥ ଦେହିନାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀ, କର୍ମୀ ଓ ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସେହି ଉପାୟ କ'ଣ ?
ଏତଦ୍ଗୁହ୍ଯତମଂ ଜ୍ଞାନଂ ଗୂଢଂ ଶକ୍ରାଦିସେଵିତମ୍ । ହିତାଯ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ବ୍ରୂହି କାମାଗ୍ନିନାଶନମ୍
ଏହି ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୋପନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ଆଗ୍ନି ରୂପୀ କାମନା ନାଶ କରୁଥିବା ଏହି ଜ୍ଞାନ ମୋତେ କହନ୍ତୁ ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ-। ଅଵାଚ୍ଯମତ୍ର ଵିଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନମଜ୍ଞୈର୍ବହିଷ୍କୃତମ୍ । ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତଵ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ପରମର୍ଷିଭିଃ
ଇଶ୍ୱର କହିଲେ — ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏଠି କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି । ତଥାପି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମହାର୍ଷିମାନେ କହିଥିବା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କହିବି ।