ତେନ ବାଲତ୍ଵମାରଭ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଧର୍ମସଂଗ୍ରହଃ । ଇତି ତେ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ତେଣୁ ବାଳ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଧର୍ମର ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏଭଳି ସମସ୍ତ କଥା ତୁମକୁ କୁହିଦେଲି—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ଵିକୁଂଡଲ ଉଵାଚ- ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵଦ୍ଵଚନଂ ସୌମ୍ଯ ପ୍ରସନ୍ନଂ ଚିତ୍ତମେଵ ମେ । ଗଂଗୋଦଂ ପାପହଂ ସଦ୍ଯଃ ପାପହାରି ସତାଂ ଵଚଃ
ବିକୁଣ୍ଡଳ କହିଲେ—ତୁମ ମିଠା କଥା ଶୁଣି ମୋର ମନ ଖୁସି ହେଲା; ଜଣେ ସଜ୍ଜନଙ୍କ କଥା ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପରି, ସତ୍ୱରେ ପାପ ହରିନେଇଯାଏ।
ଉପକର୍ତୁଂ ପ୍ରିଯଂ ଵକ୍ତୁଂ ଗୁଣୋ ନୈସର୍ଗିକଃ ସତାମ୍ । ଶୀତାଂଶୁଃ କ୍ରିଯତେ କେନ ଶୀତଲୋଽମୃତମଂଡଲଃ
ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣ ହେଉଛି ଉପକାର କରିବା ଓ ମିଠା କଥା କହିବା; ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ନିଜେ ଶୀତଳ ଓ ଅମୃତମୟ, ତାହାକୁ କିଏ ଏଭଳି କରେ?
ଦେଵଦୂତ ତତୋ ବ୍ରୂହି କାରୁଣ୍ଯାନ୍ମମ ପୃଚ୍ଛତଃ । ନରକାନ୍ନିଷ୍କୃତିଃ ସଦ୍ଯୋ ଭ୍ରାତୁର୍ମେ ଜାଯତେ କଥମ୍
ହେ ଦେବଦୂତ, ଦୟାକରି ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅ—ମୋ ଭାଇ କେମିତି ତୁରନ୍ତ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ?
ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵଦୂତୋ ଜଗାଦ ହ । ଧ୍ଯାନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ଷଣଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ତନ୍ମୈତ୍ରୀ ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନଃ
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦେବଦୂତ କହିଲେ; କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେ ମୈତ୍ରୀର ବନ୍ଧନ ଗଢ଼ିଲେ।
ଯତ୍ତେ ଵୈଶ୍ଯାଷ୍ଟମେ ପୁଣ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ଜନ୍ମନି ସଂଚିତମ୍ । ତଦ୍ଭ୍ରାତ୍ରେ ଦୀଯତାଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ତସ୍ଯ ଯଦୀଚ୍ଛସି
ତୁମେ ଏଠି ଅଷ୍ଟମ ଜନ୍ମରେ ଵୈଶ୍ୟ ଭାବେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରିଛ, ସେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଯଦି ଚାହଁ, ତୁମ ଭାଇଙ୍କୁ ଦିଅ, ତେବେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଇପାରିବ।
ଵିକୁଂଡଲ ଉଵାଚ- କିଂ ତତ୍ପୁଣ୍ଯଂ କଥଂ ଜାତଂ କିଂ ଜନ୍ମ ଚ ପୁରାତନମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥ୍ଯତାଂ ଦୂତ ତତୋ ଦାସ୍ଯାମି ସତ୍ଵରମ୍
ବିକୁଣ୍ଡଳ କହିଲେ— ସେଇ ପୁଣ୍ୟ କଣ, କିପରି ହେଲା, ଆଉ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ କଣ ଥିଲା? ଏହା ସବୁ ମୋତେ କୁହ, ଦୂତ, ତାପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁରନ୍ତ ଦେଇଦେବି।
ଦେଵଦୂତ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ଵୈଶ୍ଯ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଚ ସହେତୁକମ୍ । ପୁରା ମଧୁଵନେ ପୁଣ୍ଯେ ଋଷିରାସୀଚ୍ଚ ଶାକୁନିଃ
ଦେବଦୂତ କହିଲେ— ବଣିକ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ତାହାର କାରଣ କହିବି। ପୁରୁଣା କାଳରେ ପବିତ୍ର ମଧୁବନରେ ଶାକୁନି ନାମକ ଏକ ଋଷି ଥିଲେ।
ତପୋଽଧ୍ଯଯନ ସଂପନ୍ନସ୍ତେଜସାଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ସମଃ । ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ଯ ରେଵତ୍ଯାଂ ନଵ ପୁତ୍ରା ଗ୍ରହା ଇଵ
ସେ ତପସ୍ୟା ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ ଥିଲା। ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ରେବତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ନଉଟି ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ପରି।
ଧ୍ରୁଵଃ ଶୀଲୋ ବୁଧସ୍ତାରୋ ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମାନୁତ ପଂଚମଃ । ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରତା ହ୍ଯେତେ ଗୃହଧର୍ମେଷୁ ରେମିରେ
ଧ୍ରୁବ, ଶୀଳ, ବୁଧ, ତାରା ଓ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛନ୍ତି ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ— ଏହି ପଞ୍ଚଜଣ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥ ଦାୟିତ୍ୱରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ।
ନିର୍ମୋହୋ ଜିତକାମଶ୍ଚ ଧ୍ଯାନକୋଶୋ ଗୁଣାଧିକଃ । ଏତେ ଗୃହଵିରକ୍ତାଶ୍ଚ ଚତ୍ଵାରୋ ଦ୍ଵିଜସୂନଵଃ
ନିର୍ମୋହ, ଜିତକାମ, ଧ୍ୟାନକୋଶ ଓ ଗୁଣାଧିକ— ଏହି ଚାରିଜଣ ଦ୍ୱିଜପୁତ୍ର ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଥିଲେ।
ଚତୁର୍ଥାଶ୍ରମମାପନ୍ନାଃ ସର୍ଵକାମଵିନିସ୍ପୃହାଃ । ଗ୍ରାମୈକଵାସିନଃ ସର୍ଵେ ନିଃସଂଗା ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହାଃ
ଚାରିଥର ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକ ଗାଁରେ ରହୁଥିଲେ, କୌଣସି ଲାଗି ନଥିଲେ, କୌଣସି ସଂପତ୍ତି ରଖୁନଥିଲେ।
ନିରାଶା ନିଷ୍ପ୍ରଯତ୍ନାଶ୍ଚ ସମ ଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଂଚନାଃ । ଯେନକେନଚିଦାଚ୍ଛନ୍ନା ଯେନକେନଚିଦାଶିତାଃ
ଆଶା ନଥିଲା, କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ନଥିଲା, ମାଟି, ପାଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯାହା ମିଳିଲା ତାହିଁ ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ଯାହା ମିଳିଲା ତାହିଁ ଖାଉଥିଲେ।
ସାଯଂଗ୍ରହାସ୍ତଥା ନିତ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଧ୍ଯାନପରାଯଣାଃ । ଜିତନିଦ୍ରା ଜିତାହାରା ଵାତଶୀତସହିଷ୍ଣଵଃ
ନିତ୍ୟ ସାନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଧନ କରୁଥିଲେ, ସଦା ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିଲେ, ନିଦ୍ରା ଓ ଭୋଜନ ଉପରେ ଜୟ ପାଇଥିଲେ, ବାତାସ ଓ ଶୀତକୁ ସହିପାରୁଥିଲେ।
ପଶ୍ଯଂତୋ ଵିଷ୍ଣୁରୂପେଣ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍ । ଚରଂତି ଲୀଲଯା ପୃଥ୍ଵଦ୍ଯଂତେଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ମୌନମାସ୍ଥିତାଃ
ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ, ମଜାରେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହ ମୌନ ରହୁଥିଲେ।
ନ କୁର୍ଵଂତି କ୍ରିଯାଂ କାଂଚିଦର୍ଥମାତ୍ରଂ ହି ଯୋଗିନଃ । ଦୃଷ୍ଟଜ୍ଞାନା ଅସଂଦେହାଶ୍ଚିଦ୍ଵିକାର ଵିଶାରଦାଃ
ଏହି ଯୋଗୀମାନେ କୌଣସି ଲାଭ ପାଇଁ କାମ କରୁନଥିଲେ; ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀ, ସନ୍ଦେହ ରହିତ ଏବଂ ଚେତନାର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
ଏଵଂ ତେ ତଵ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ପୂର୍ଵମଷ୍ଟମଜନ୍ମନି । ତିଷ୍ଠତୋ ମଧ୍ଯଦେଶେଷୁ ପୁତ୍ରଦାରକୁଟୁଂବିନଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ତୁମର ଅଷ୍ଟମ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ, ମଧ୍ୟଦେଶରେ ପୁଅ, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପରିବାର ସହିତ ବସୁଥିଲା।
ଗେହଂ ତାଵକମାଜଗ୍ମୁର୍ମଧ୍ଯାହ୍ନେ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସିତାଃ । ଵୈଶ୍ଵଦେଵାଂତରେ କାଲେ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟା ଗୃହାଂଗଣେ
ସେମାନେ ମଧ୍ୟାହ୍ନବେଳେ ତୁମ ଘରକୁ ଆସିଲେ, ଖାଇବା ଓ ପିଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲେ, ବୈଶ୍ୱଦେବ କାର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟବେଳେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଘର ଦଳାନରେ ଦେଖିଲା।
ସଗଦ୍ଗଦଂ ସାଶ୍ରୁନେତ୍ରଂ ସହର୍ଷଂ ଚ ସସଂଭ୍ରମମ୍ । ଦଂଡଵତ୍ପ୍ରଣିପାତେନ ବହୁମାନପୁରଃସରମ୍
ଗଳା ଭିଜିଥିବା ଶବ୍ଦ, ଲୁହା ଭରା ଆଖି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ସହିତ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲା।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚରଣୌ ମୂର୍ଧ୍ନା କୃତ୍ଵା ପାଣିଯୁଗାଞ୍ଜଲିମ୍ । ତଦାଭିନନ୍ଦିତାଃ ସର୍ଵେ ତଯା ସୂନୃତଯା ଗିରା
ପାଦ ମୁଣ୍ଡରେ ଲାଗି ପ୍ରଣାମ କରି, ହାତ ଯୋଡି, ତୁମେ ମିଠା କଥାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲା।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଜୀଵିତଂ ସଫଲଂ ତଥା । ଅଦ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରସନ୍ନୋ ମେ ସନାଥୋଽଦ୍ଯାସ୍ମି ପାଵନଃ
‘ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ଆଜି ମୋର ଜୀବନ ସାର୍ଥକ; ଆଜି ବିଷ୍ଣୁ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଆଜି ମୁଁ ନାଥପ୍ରାପ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ହେଲି।’
ଧନ୍ଯୋଽସ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ ଗୃହଂ ଧନ୍ଯଂ ଧନ୍ଯା ଅଦ୍ଯ କୁଟୁଂବିନଃ । ମମାଦ୍ଯ ପିତରୋ ଧନ୍ଯା ଧନ୍ଯା ଗାଵଃ ଶ୍ରୁତଂ ଧନମ୍
‘ଆଜି ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୋ ଘର ଧନ୍ୟ, ମୋ ପରିବାର ଧନ୍ୟ; ଆଜି ମୋ ପିତୃପୁରୁଷ ଧନ୍ୟ, ଧନ୍ୟ ମୋ ଗାଈ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଧନ।’
ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟୌ ଭଵତାଂ ପାଦୌ ତାପତ୍ରଯହରୌ ମଯା । ଭଵତାଂ ଦର୍ଶନଂ ଯସ୍ମାଦ୍ଧନ୍ଯସ୍ଯୈଵ ହରେରିଵ
‘ମୁଁ ତୁମ ଚରଣ ଦେଖିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଦୂରିଯାଏ; ତୁମେ ଦେଖିବା ହରିଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପରି ଧନ୍ୟ ଅନୁଭବ।’
ଏଵଂ ସଂପୂଜ୍ଯ କୃତ୍ଵା ତୁ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ତଥା । ଧୃତଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଵିଶାଂଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ତଦା
ଏଭଳି ସମ୍ମାନ ଦେଇ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇ, ତାହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଥିଲା, ହେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ।
ଯତ୍ର ପାଦୋଦକଂ ଵୈଶ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଶିରସା ଧୃତମ୍ । ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତୈର୍ଧୂପୈର୍ଦୀପୈର୍ଭାଵପୁରଃସରମ୍
ଯେଉଁଠି ବଣିକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ହୃଦୟରେ ପାଦଧୋଇବା ପାଇଁ ପାଣି ମୁଣ୍ଡରେ ଧରେ, ସେଠି ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ଅକ୍ଷତ, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରାଯାଏ—
ସଂପୂଜ୍ଯ ସୁଂଦରାନ୍ନେନ ଭୋଜିତା ଯତଯସ୍ତଥା । ତୃପ୍ତାଃ ପରମହଂସାସ୍ତେ ଵିଶ୍ରାଂତା ମଂଦିରେ ନିଶି
ସେଠି ଯତୀମାନେ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଖାଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ରାତିରେ ମନ୍ଦିରରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି।
ଧ୍ଯାଯଂତଶ୍ଚ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯଜ୍ଜ୍ଯୋତିର୍ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ମତମ୍ । ତେଷାମାତିଥ୍ଯଜଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଜାତଂ ଯତ୍ତେ ଵିଶାଂଵର
ସେମାନେ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସବୁ ଆଲୋକର ଆଲୋକ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପୁଣ୍ୟ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି, ହେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ନ ତଦ୍ଵକ୍ତ୍ରସହସ୍ରେଣ ଵକ୍ତୁଂ ଶକ୍ନୋମ୍ଯହଂ ଖଲୁ । ଭୂତାନାଂ ପ୍ରାଣିନଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ମତିଜୀଵିନଃ
ମୁଁ ଏହି ପୁଣ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା ହଜାରଟି ମୁହଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ।
ମତିମତ୍ସୁ ସୁରାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନରେଷୁ ବ୍ରହ୍ମଜାତଯଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ଚ ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଵିଦ୍ଵତ୍ସୁ କୃତବୁଦ୍ଧଯଃ
ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମଜନ୍ମା; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟବାନ; ପାଣ୍ଡିତ୍ୟବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିରେ ପାରଙ୍ଗତ।
କୃତବୁଦ୍ଧିଷୁ କର୍ତାରଃ କର୍ତୃଷୁ ବ୍ରହ୍ମଵେଦିନଃ । ଅତଏଵ ସୁପୂଜ୍ଯାସ୍ତେ ତସ୍ମାଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠା ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ। ଏହିପରି, ସେମାନେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।