ଶ୍ରୀକୁଂଜଂ ଚ ସରସ୍ଵତ୍ଯାଂ ତୀର୍ଥଂ ଭରତସତ୍ତମ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ନରୋ ରାଜନ୍ନଗ୍ନିଷ୍ଟୋମଫଲଂ ଲଭେତ୍
ବରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସରସ୍ବତୀ ନଦୀରେ ଶ୍ରୀର ଏକ ପବିତ୍ର କୁଞ୍ଜ ଅଛି; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ରାଜା, ମଣିଷ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ତତୋ ନୈମିଷିକୁଂଜଂ ଚ ସମାସାଦ୍ଯ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍ । ଋଷଯଃ କିଲ ରାଜେଂଦ୍ର ନୈମିଷେଯାସ୍ତପୋଧନାଃ
ତାପରେ, ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ନୈମିଷ କୁଞ୍ଜକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ରାଜେନ୍ଦ୍ର, କହାଯାଏ ଯେ ନୈମିଷ ର ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଥିଲେ।
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ଗତାଃ ପୁରା । ତତଃ କୁଂଜଃ ସରସ୍ଵତ୍ଯାଂ କୃତୋ ଭରତସତ୍ତମ
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରି, ସେ ଋଷିମାନେ ପୁରାତନ କାଳରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗଲେ; ଏଭଳି, ବରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସରସ୍ବତୀ ନଦୀରେ ଏହି କୁଞ୍ଜ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା।
ଋଷୀଣାମଵକାଶଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯଥା ତୁଷ୍ଟିକରୋ ମହାନ୍ । ତସ୍ମିନ୍କୁଂଜେ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ଏହି କୁଞ୍ଜ ବଡ଼ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥିଲା, ବିଶାଳ ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଅବସ୍ଥା ହେଲା; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ମଣିଷ ହଜାର ଗାଁ ଦାନ କରିବାର ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ନାରଦ ଉଵାଚ-। ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ ଧର୍ମଜ୍ଞ କନ୍ଯାତୀର୍ଥମନୁତ୍ତମମ୍ । କନ୍ଯାତୀର୍ଥେ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମଫଲଂ ଲଭେତ୍
ନାରଦ କହିଲେ—ତାପରେ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କନ୍ୟାତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ; କନ୍ୟାତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ମଣିଷ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥାଏ।
ତତୋ ଗଚ୍ଛେନ୍ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ର ଵର୍ଣାଵରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ଲଭତେ ନରଃ
ତାପରେ, ନରସିଂହ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ, ଯେକୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ ସ୍ନାନ କଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବାର ଅବସ୍ଥା ପାଇଥାଏ।
ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତୁ ଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଗଚ୍ଛେତ ପରମାଂ ଗତିମ୍ । ତତୋ ଗଚ୍ଛେନ୍ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ସୋମତୀର୍ଥମନୁତ୍ତମମ୍
ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚ୍ଚତମ ଗତିକୁ ପାଇଥାଏ; ତାପରେ, ନରସିଂହ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୋମତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ନରୋ ରାଜନ୍ସୋମଲୋକମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ସପ୍ତସାରସ୍ଵତଂ ତୀର୍ଥଂ ତତୋ ଗଚ୍ଛେନ୍ନରାଧିପ
ଏଠାରେ, ରାଜା, ସ୍ନାନ କଲେ ମଣିଷ ସୋମ ଲୋକକୁ ପାଇଥାଏ; ତାପରେ, ନରାଧିପ, ସପ୍ତସାରସ୍ବତ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଯତ୍ର ମଂକଣକଃ ସିଦ୍ଧୋ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିର୍ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ । ପୁରା ମଂକଣକୋ ରାଜନ୍କୁଶାଗ୍ରେଣେତି ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ମଙ୍କଣକ, ଲୋକମାନେ ଜଣା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ସିଦ୍ଧ ଋଷି, ପୁର୍ବରୁ କୁଶା ଗ୍ରାସରେ ଆତ୍ମକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଥିଲେ, ଏହି ଘଟଣା ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
କ୍ଷତଃ କିଲ କରେ ରାଜନ୍ତସ୍ଯ ଶାକରସୋଽସ୍ରଵତ୍ । ସ ଵୈ ଶାକରସଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହର୍ଷାଵିଷ୍ଟୋ ମହାତପାଃ
ରାଜା, ତାଙ୍କର ହାତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଇଥିବା ଘାଉରୁ ଶାକର ରସ ଝରିଥିଲା; ସେ ଶାକର ରସ ଦେଖି, ମହାତପସ୍ୱୀ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିଲେ।
ନନର୍ତ କିଲ ଵିପ୍ରର୍ଷିର୍ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନଃ । ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରନୃତ୍ତେ ଵୈ ସ୍ଥାଵରଂ ଜଂଗମଂ ଚ ଯତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକିତ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରନୃତ୍ତମୁଭଯଂ ଵୀର ତେଜସା ତସ୍ଯ ମୋହିତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିଭିସ୍ତତୋ ଦେଵୈର୍ଋଷିଭିଶ୍ଚ ତପୋଧନୈଃ
ଏହାପରେ, ନୃତ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସ୍ଥିର ଓ ଚଳିତ ଯାହା କିଛି ଥିଲା, ସେମାନେ ମୋହିତ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଥିଲେ।
ଵିଜ୍ଞପ୍ତୋ ଵୈ ଋଷେରର୍ଥେ ମହାଦେଵୋ ନରାଧିପ । ନାଯଂ ନୃତ୍ଯେଦ୍ଯଥା ଦେଵ ତଥା ତ୍ଵଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
ତାପରେ, ନରାଧିପ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ, ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ ସହିତ, ଏହି ଋଷିଙ୍କ ପାଇଁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ:
ତତୋ ଦେଵୋ ମୁନିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହର୍ଷାଵିଷ୍ଟେନ ଚେତସା । ନୃତ୍ଯଂତମବ୍ରଵୀଚ୍ଚୈନଂ ସ୍ଥିରାଣାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ତାପରେ, ରାଜା, ମହାଦେବ ମହାନ୍ଦ୍ର ଋଷିଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ, ସ୍ଥିର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ କଥା କହିଲେ:
ଅହୋ ମହର୍ଷେ ଧର୍ମଜ୍ଞ କିମର୍ଥଂ ନୃତ୍ଯତେ ଭଵାନ୍ । ହର୍ଷସ୍ଥାନଂ କିମର୍ଥଂ ଵା ତଵାଦ୍ଯ ମୁନିପୁଂଗଵ
“ଅହୋ ମହାର୍ଷି, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଆପଣ କାହିଁକି ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି? ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଜି ଆପଣଙ୍କର ଆନନ୍ଦର କାରଣ କଣ?”
ଋଷିରୁଵାଚ-। ତପସ୍ଵିନୋ ଧର୍ମ୍ମପଥସ୍ଥିତସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । କିଂ ନ ପଶ୍ଯସି ମେ ବ୍ରହ୍ମନ୍କ୍ଷତାଚ୍ଛାକରସଂ ସୃତମ୍
ଋଷି କହିଲେ—“ତପସ୍ୱୀ ଓ ଧର୍ମର ପଥରେ ଦୃଢ଼ ରହିଛି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମା, ଆପଣ ଦେଖୁନାହିଁ କି ମୋ ଘାଉରୁ ଶାକର ରସ ଝରୁଛି?”
ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂପ୍ରନୃତ୍ତୋଽହଂ ହର୍ଷେଣ ମହତା ଵୃତଃ । ତଂ ପ୍ରହସ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ଦେଵ ଋଷିଂ ରାଗେଣ ମୋହିତମ୍
“ଏହା ଦେଖି, ମୁଁ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଛି।” ଦେବତା ହସି, ଆନନ୍ଦରେ ମୋହିତ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ:
ଅହଂ ତୁ ଵିସ୍ମଯଂ ଵିପ୍ର ନ ଗଚ୍ଛାମୀହ ପଶ୍ଯ ମାମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଦେଵେନ ଵୈ ତଦା
“କିନ୍ତୁ ମୁଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଘଟଣାରେ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ—ମୋତେ ଦେଖ।” ଏଭଳି କହି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ସମୟରେ ମହାଦେବ କହିଲେ—
ଅଂଗୁଲ୍ଯଗ୍ରେଣ ରାଜେଂଦ୍ର ସ୍ଵାଂଗୁଷ୍ଠସ୍ତାଡିତୋଽନଘ । ତସ୍ଯ ଭସ୍ମକ୍ଷତାଦ୍ରାଜନ୍ନିଃସୃତଂ ହିମସଂନିଭମ୍
ରାଜା, ନିର୍ମଳ ମୁନି ତାଙ୍କର ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପ୍ରେ ଅପନେ ଆଙ୍ଗୁଠିକୁ ଚାପିଲେ । ତାହାରୁ ତୁଷାର ପରି ଧୂଳି ବାହାରିଲା ।
ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ରୀଡିତୋ ରାଜନ୍ସ ମୁନିଃ ପାଦଯୋର୍ଗତଃ । ନାନ୍ଯଂ ଦେଵାଦହଂ ମନ୍ଯେ ରୁଦ୍ରାତ୍ପରତରଂ ମହତ୍
ଏହା ଦେଖି ରାଜା, ମୁନି ଲଜ୍ଜିତ ହେଇ ତାଙ୍କର ପାଦରେ ପଡିଗଲେ । ମୁଁ ରୁଦ୍ର ଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ଦେବତାକୁ ମନେ କରେନି ।
ସୁରାସୁରସ୍ଯ ଜଗତୋ ଗତିସ୍ତ୍ଵମସି ଶୂଲଧୃକ୍ । ତ୍ଵଯା ସୃଷ୍ଟମିଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରମ୍
ଶୂଳଧାରୀ, ଆପଣ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ । ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ, ତିନି ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ଜନ୍ମିଛି ।
ତ୍ଵାମେଵ ଭଗଵନ୍ସର୍ଵେ ପ୍ରଵିଶଂତି ଯୁଗକ୍ଷଯେ । ଦେଵୈରପି ନ ଶକ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପରିଜ୍ଞାତୁଂ କୁତୋ ମଯା
ଭଗବନ୍, ଯୁଗର ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି । ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ବୁଝିପାରିବି ?
ତ୍ଵଯି ସର୍ଵେଶ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ସୁରାଃ ଶକ୍ରାଦଯୋଽନଘ । ସର୍ଵସ୍ତ୍ଵମସି ଲୋକାନାଂ କର୍ତା କାରଯିତାନ୍ଵହମ୍
ସର୍ବେଶ୍ୱର, ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ ଦେବତାମାନେ, ଶକ୍ର ଆଦି ଦେବତା, ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଆପଣ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ରକ୍ଷକ ଅଟୁଟ ଭାବେ ।
ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ମୋଦଂତୀହାକୁତୋଭଯାଃ । ଏଵଂ ସ୍ତୁତ୍ଵା ମହାଦେଵଂ ସ ଋଷିଃ ପ୍ରଣତୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏଠାରେ ଭୟ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି । ଏଭଳି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ମୁନି ନମ୍ର ହୋଇ କହିଲେ ।
ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ମହାଦେଵ ତପୋ ମେ ନ କ୍ଷରେତ ଵୈ । ତତୋ ଦେଵଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ମହାଦେବ, ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ମୋର ତପସ୍ୟା କେବେ ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ । ତାପରେ ଆନନ୍ଦିତ ଦେବତା ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ତପସ୍ତେ ଵର୍ଦ୍ଧତାଂ ଵିପ୍ର ମତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ସହସ୍ରଧା । ଆଶ୍ରମେ ଚେହ ଵତ୍ସ୍ଯାମି ତ୍ଵଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ମହାମୁନେ
ମୋର ଦୟାରେ ତୁମର ତପସ୍ୟା ହଜାର ଗୁଣା ବୃଦ୍ଧି ହେଉ । ମହାମୁନି, ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମେ ସହିତ ଆଶ୍ରମରେ ରହିବି ।
ସପ୍ତସାରସ୍ଵତେ ସ୍ନାତ୍ଵା ଅର୍ଚଯିଷ୍ଯଂତି ଯେ ତୁ ମାମ୍ । ନ ତେଷାଂ ଦୁର୍ଲଭଂ କିଂଚିଦିହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଵା
ଯେମାନେ ସପ୍ତ ସାରସ୍ୱତୀ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ ।
ଗଚ୍ଛେତ୍ସାରସ୍ଵତଂ ଚାପି ଲୋକଂ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାଦେଵସ୍ତତ୍ରୈଵାଂତରଧୀଯତ
ସେମାନେ ସାରସ୍ୱତୀ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଏଭଳି କହି ମହାଦେବ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ।
ତତସ୍ତ୍ଵୌଶନସଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵା ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ତାପରେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଔଶନସ ଯାଇବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ ଋଷିମାନେ ଅଛନ୍ତି ।
କାର୍ତିକେଯଶ୍ଚ ଭଗଵାଂସ୍ତ୍ରିସଂଧ୍ଯାଂ କିଲ ଭାରତ । ସାନ୍ନିଧ୍ଯମକରୋତ୍ତତ୍ର ଭାର୍ଗଵପ୍ରିଯକାମ୍ଯଯା
ଭାରତ, କାର୍ତିକେୟ ତିନି ସଂଧିରେ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରି ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ।