କଲ୍ପଦ୍ରୁମପ୍ରସୂନଂ ଯତ୍ସର୍ଵଂ ତଚ୍ଚାନଲୋପମମ୍ । ମଂଦାରକୁସୁମାମୋଦି ନ ପପୁର୍ମଧୁରଂ ମଧୁ
ଏହି ଇଚ୍ଛାବୃକ୍ଷର ସମସ୍ତ ଫୁଲ ଅଗ୍ନି ପରି ଲାଗିଲା; ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ମଧୁର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ମଧୁ ଚାଖିଲେ ନାହିଁ।
ଯୋଗିନ୍ଯ ଇଵ ତାଃ କନ୍ଯା ନାସାଗ୍ରନ୍ଯସ୍ତଲୋଚନାଃ । ଅଲକ୍ଷ୍ଯଧ୍ଯାନସଂତାନାଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାନସାଃ
ସେ କନ୍ୟାମାନେ ଯେମିତି ଯୋଗିନୀମାନେ, ତେଣୁ ନାକର ଟିପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା, ମନ ପରମେଶ୍ୱର ଉପରେ ଲଗିଥିଲା।
ଚଂଦ୍ରକାଂତମଣିଚ୍ଛନ୍ନେ ସ୍ରଵଦ୍ଵାରିଣି କଂଦରେ । କ୍ଷଣଂ ଵାତାଯନେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଜଲଯଂତ୍ରଗୃହେକ୍ଷଣମ୍
ଚାନ୍ଦ୍ରକାଁତ ମଣି ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଗୁହାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣି ଝରୁଥିଲା, ସେମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଜନେଲା ପାଖରେ ଦଢ଼ି ରହି, ଜଳଯନ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ରଚଯଂତି କ୍ଷଣଂ ଶଯ୍ଯାଂ ଦୀର୍ଘିକାଂ ଭୋଜିନୀଦଲୈଃ । ଵୀଜ୍ଯମାନାଃ ସଖୀଭିସ୍ତାଃ ଶୀତଲୈର୍ନଲିନୀଦଲୈଃ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସେମାନେ ଭୋଜନ ପୋଖରୀର ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା ତିଆରି କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ସହେଳୀମାନେ ଶୀତଳ ପଦ୍ମପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପଙ୍ଖା ହଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ଯୁଗସମାଂ ରାତ୍ରିମନଯଂସ୍ତା ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ । କଥଂଚିଦ୍ଧାରଣଂ କୃତ୍ଵା ଵିହ୍ଵଲାଃ ସଜ୍ଵରା ଇଵ
ଏଭଳି ଭାବେ, ସେ ମହିଳାମାନେ ଏହି ରାତିକୁ ଏକ ଯୁଗ ପରି ଦୀର୍ଘ ମନେ କରି, କିଛିପରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି, ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଏବଂ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ରାତି କାଟିଲେ।
ପ୍ରାତର୍ଵ୍ଯୋମମଣିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମନ୍ଯମାନାଃ ସ୍ଵଜୀଵିତମ୍ । ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯ ମାତରଂ ସ୍ଵାଂସ୍ଵାଂ ଗୌରୀଂ ପୂଜଯିତୁଂ ଗତାଃ
ପ୍ରଭାତରେ ଆକାଶରେ ଦେବମଣିକୁ ଦେଖି, ନିଜ ଜୀବନକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ସେମାନେ ନିଜ ମାଆଙ୍କୁ ଖବର ଦେଇ, ଗୌରୀଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ୍ନାତ୍ଵା ତେନ ଵିଧାନେନ ପୁଷ୍ପୈର୍ଧୂପୈସ୍ତଥା ପୁନଃ । ଵିଧାଯ ପୂଜନଂ ଦେଵ୍ଯା ଗାଯଂତ୍ଯସ୍ତତ୍ର ତାଃ ସ୍ଥିତାଃ
ଏହି ପ୍ରକାର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପୁଷ୍ପ ଓ ଧୂପ ଦେଇ, ପୂର୍ବବତ୍ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରି, ସେଠାରେ ଗୀତ ଗାଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ଵିପ୍ରଃ ସ୍ନାତୁଂ ସୋଽପି ସମାଗତଃ । ପିତୁରାଶ୍ରମତସ୍ତସ୍ମାଦଚ୍ଛୋଦେଽତ୍ର ସରୋଵରେ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସରୋବରକୁ ଆସିଥିଲେ।
ମିତ୍ରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ରାତ୍ର୍ଯଂତେ ପଦ୍ମିନ୍ଯ ଇଵ କନ୍ଯକାଃ । ତତ୍ଫୁଲ୍ଲନଯନା ଜାତାସ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣମ୍
ରାତିର ଶେଷରେ ନିଜ ସଂଗୀକୁ ଦେଖି, ସେ କନ୍ୟାମାନେ ପଦ୍ମଫୁଲ ପରି ଖିଲିଯାଇଥିବା ଚକ୍ଷୁ ହେଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀକୁ ଦେଖି।
ଗତ୍ଵା ତତ୍ରୈଵ ତାଃ କନ୍ଯା ସମୀପଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ । ସଵ୍ଯାପସଵ୍ଯବଂଧେନ ଭୁଜପାଶଂ ଚ ଚକ୍ରିରେ
ସେ କନ୍ୟାମାନେ ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ସମୀପକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଦୁଇପଟେ ହାତ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ଗତୋଽସି ପ୍ରିଯ ପୂର୍ଵେଦ୍ଯୁର୍ଗଂତୁମଦ୍ଯ ନ ଲଭ୍ଯତେ । ଵୃତସ୍ତ୍ଵଂ ନୂନମସ୍ମାଭିର୍ନାତ୍ର ତେଽସ୍ତି ଵିଚାରଣା
'ତୁମେ ଗତକାଲି ଚାଲିଯାଇଥିଲ, ଆଜି ତୁମେ ଯିବାକୁ ପାରିବେ ନାହିଁ। ଆମେ ତୁମକୁ ଆପଣା କରିଛୁ, ଏଠାରେ ତୁମର କୌଣସି ବିଚାର ନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରହସନ୍ବାହୁପାଶଗଃ । ଯୁଷ୍ମାଭିରୁଚ୍ଯତେ ଭଦ୍ରମନୁକୂଲଂ ପ୍ରିଯଂ ଵଚଃ
ଏପରି କହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହସି ହସି, ସେମାନଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ରହି, କହିଲେ: 'ତୁମେ ଭଲ ଓ ମିଳୁଥିବା କଥା କହିଛ।'
ପ୍ରଥମାଶ୍ରମନିଷ୍ଠସ୍ଯ କିଂତୁ ନଶ୍ଯେତ ମେ ଵ୍ରତମ୍ । ଵିଦ୍ଯାଭ୍ଯସନଶୀଲସ୍ଯ ନାଭୂତ୍ପାରଂ ଗୁରୋଃ କୁଲେ
'କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ପାଇଁ, ମୋର ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହେବ; ଶିକ୍ଷାରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ, ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ଏହି ମାମଲାର ସମାଧାନ ନାହିଁ।'
ଆଶ୍ରମେ ଯତ୍ର ଯୋ ଧର୍ମୋ ରକ୍ଷଣୀଯଃ ସୁପଂଡିତୈଃ । ଵିଵାହୋଽଯମତୋ ମନ୍ଯେ ନ ଧର୍ମ ଇତି କନ୍ଯକାଃ
'ଆଶ୍ରମରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷିତମାନେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଏଠାରେ ବିବାହ ଧର୍ମ ନୁହେଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି,' କନ୍ୟାମାନେ କହିଲେ।
ଆକର୍ଣ୍ଯ ଵିପ୍ରଵାକ୍ଯାନି ଵିପ୍ରମୂଚୁର୍ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ । ସକଲଧ୍ଵନିସୋତ୍କଂଠ୍ଯୋ କୋକିଲାଇଵ ମାଧଵେ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ମହିଳାମାନେ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ କୋଇଲି ପରି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଧର୍ମାଦର୍ଥୋଽର୍ଥତଃ କାମଃ କାମାତ୍ସୁଖଫଲୋଦଯଃ । ଇତ୍ଯେଵଂ ନିଶ୍ଚଯଜ୍ଞାସ୍ତେ ଵର୍ଣଯଂତି ଵିପଶ୍ଚିତଃ
'ଧର୍ମରୁ ଧନ ମିଳେ, ଧନରୁ କାମ, କାମରୁ ସୁଖର ଫଳ ଉଦୟ ହୁଏ—ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଅନୁକ୍ରମକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।'
ସକାମୋ ଧର୍ମବାହୁଲ୍ଯାତ୍ପୁରତସ୍ତେ ସମୁତ୍ଥିତଃ । ସେଵ୍ଯତାଂ ଵିଵିଧୈର୍ଭୋଗୈଃ ସ୍ଵଚ୍ଛାଭୂମିରିଯଂ ଯତଃ
ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲ, ଧର୍ମର ଅଧିକତା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲ; ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂମି ତୁମର, ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ସୁଖ-ଭୋଗରେ ଉପଭୋଗ କର।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ଵଚନଂ ତାସାଂ ପ୍ରାହ ଗଂଭୀରଯା ଗିରା । ତଥ୍ଯଂ ଵୋ ଵଚନଂ କିଂତୁ ମମାପ୍ଯାଵଶ୍ଯକଂ ଵ୍ରତମ୍
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଠିକ୍ କହିଛ; କିନ୍ତୁ ମୋର ମଧ୍ୟ ଏକ ଆବଶ୍ୟକ ବ୍ରତ ଅଛି।'
ପ୍ରାପ୍ଯାନୁଜ୍ଞାଂ ଗୁରୋଃ କୁର୍ଵେ ଵିଵାହକର୍ମ ନାନ୍ଯଥା । ଇତ୍ଯୁକ୍ତାଃ ପୁନରୂଚୁସ୍ତାଃ ସ୍ଫୁଟଂ ମୂଢୋଽସି ସୁଂଦର
'ଗୁରୁଙ୍କର ଅନୁମତି ମିଳିଲେ ମୁଁ ବିବାହ କରିବି, ତାହା ଛାଡ଼ି ନୁହେଁ।' ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ସୁନ୍ଦର, ତୁମେ ମୂର୍ଖ ଅଟୁ।'
ସିଦ୍ଧୌଷଧଂ ବ୍ରହ୍ମଧିଯା ରସାଯନଂ ସିଦ୍ଧିର୍ନିଧିଃ ସାଧୁକୁଲା ଵରାଂଗନାଃ । ମଂତ୍ରସ୍ତଥା ସିଦ୍ଧରସଶ୍ଚ ଧର୍ମତୋ ମୁନେ ନିଷେଵ୍ଯାଃ ସୁଧିଯା ସମାଗତାଃ
ସଫଳ ଔଷଧ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ରସ, ଅର୍ଜିତ ଧନ, ଉତ୍ତମ କୁଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ସିଦ୍ଧ ରସ—ଏହା ସବୁ, ମୁନି, ଯେତେବେଳେ ଏକଠି ହୁଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
କାର୍ଯଂ ନୁ ଦୈଵାଦ୍ଯଦି ସିଦ୍ଧିମାଗତଂ ତସ୍ମିନ୍ନୁପେକ୍ଷାଂ ନ ଚ ଯାଂତି ନୀତିଗାଃ । ଯସ୍ମାଦୁପେକ୍ଷା ନ ପୁନଃ ଫଲପ୍ରଦା ତସ୍ମାନ୍ନ ଦୀର୍ଘୀକରଣଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ଯଦି ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାରଣରେ ସଫଳତା ମିଳିଯାଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ତାହାକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ଅବହେଳା କେବେ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ, ତେଣୁ ବିଳମ୍ବ କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ।
ଵିଷାଦପ୍ଯମୃତଂ ଗ୍ରାହ୍ଯମମେଧ୍ଯାଦପି କାଂଚନମ୍ । ନୀଚାଦପ୍ଯୁତ୍ତମାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ସ୍ତ୍ରୀରତ୍ନଂ ଦୁଷ୍କୁଲାଦପି
ବିଷରୁ ମଧୁ ନିଆଯାଇପାରେ, ଅପବିତ୍ର ଜାଗାରୁ ସୁନା ନିଆଯାଇପାରେ, ନିମ୍ନ ଲୋକରୁ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ନିଆଯାଇପାରେ, ଦୁର୍ବଳ କୁଳରୁ ମହାନ୍ ନାରୀ ମିଳିପାରେ।
ସାଂଦ୍ରାନୁରାଗାଃ କୁଲଜନ୍ମନିର୍ମଲାଃ ସ୍ନେହାର୍ଦ୍ରଚିତ୍ତା ସୁଗିରଃ ସ୍ଵଯଂଵରାଃ । କନ୍ଯା ସୁରୂପାଃ ଖଲୁ ଚାରୁଯୌଵନା ଧନ୍ଯା ଲଭଂତେଽତ୍ର ନରାସ୍ତୁ ନେତରେ
ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଗଭୀର ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ନେହଶୀଳ ହୃଦୟ, ମଧୁର କଣ୍ଠ, ନିଜେ ବର ବାଛିଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଓ ଯୌବନରେ ଥିବା କନ୍ୟାମାନେ—ଏମାନେ କେବଳ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପୁରୁଷମାନେ ପାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ନୁହେଁ।
କ୍ଵ ଵଯଂ ସୁରସୁଂଦର୍ଯ୍ଯଃ କ୍ଵ ଭଵାଂସ୍ତାପସୋ ବଟୁଃ । ଦୁର୍ଘଟସ୍ଯ ଵିଧାନେନ ମନ୍ଯେ ଧାତୈଵ ପଂଡିତଃ
ଆମେ ଦେବସୁନ୍ଦରୀମାନେ କେଉଁଠି, ତୁମେ ଏହି ତାପସ ବାଟୁ କେଉଁଠି? ଏମିତି ଅସମ୍ଭବ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନିଶ୍ଚୟ ଚତୁର।
ତସ୍ମାଦସ୍ମାନିଦାନୀଂ ତୁ ସ୍ଵୀକୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ମଂଗଲଂ ଭଵାନ୍ । ଗାଂଧର୍ଵେଣ ଵିଵାହେନ ଅନ୍ଯଥା ନୋପଜୀଵନମ୍
ତେଣୁ, ଏବେ ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ ଶୁଭ ମାନି, ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିବାହ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କର; ନାହିଁଲେ ଜୀବନ ଚାଲିବ ନାହିଁ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ତତଃ ପ୍ରାହ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଧର୍ମଵିତ୍ତମଃ । ଭୋ ମୃଗାକ୍ଷ୍ଯଃ କଥଂ ତ୍ଯାଜ୍ଯୋ ଧର୍ମୋ ଧର୍ମଧନୈର୍ନରୈଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ହେ ମୃଗନୟନୀମାନେ, ଧର୍ମ ଓ ଧନ ଥିବା ଲୋକେ କିପରି ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ?'
ଧର୍ମଶ୍ଚାର୍ଥଶ୍ଚକାମଶ୍ଚ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚୈତଚ୍ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଯଥୋକ୍ତଂ ଫଲଦଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଵିପରୀତଂ ତୁ ନିଷ୍ଫଲମ୍
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରିଟିକୁ ଯଥାଉଚିତ ଭାବେ କରିଲେ ଫଳ ମିଳେ; ତାହାର ବିପରୀତ କିଛି କଲେ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।
ନାକାଲେଽହଂ ଵ୍ରତୀ କୁର୍ଯାମତୋ ଦାରପରିଗ୍ରହମ୍ । ନ କ୍ରିଯା ଫଲମାପ୍ନୋତି କ୍ରିଯାକାଲଂ ନ ଵେତ୍ତି ଯଃ
ମୁଁ ବ୍ରତ ରହିବାବେଳେ ଅସମୟରେ ବିବାହ କରିବି ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।
ଯତୋ ଧର୍ମଵିଚାରେଽସ୍ମିନ୍ପ୍ରସକ୍ତଂ ମମ ମାନସମ୍ । ତସ୍ମାଚ୍ଛୃଣୁତ ହେ କନ୍ଯା ନ ସମୀହେ ସ୍ଵଯଂଵରମ୍
ମୋର ମନ ଏହି ଧର୍ମ ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛି; ତେଣୁ, ହେ କନ୍ୟାମାନେ, ଶୁଣ, ମୁଁ ସ୍ୱୟଂବର ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵାଶଯଂ ତସ୍ଯ ସମୀକ୍ଷ୍ଯୈଵ ପରସ୍ପରମ୍ । କରାତ୍କରଂ ଵିମୁଚ୍ଯାଥ ଜଗ୍ରାହାଂଘ୍ରିଂ ପ୍ରମୋହିନୀ
ଏପରି ତାଙ୍କର ମନସ୍କାମନା ବୁଝି, ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖି, ମୋହିନୀ ତାଙ୍କର ହାତ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ।