ସର୍ଵଥା ଦର୍ଶନଂ ଦେହି କାରୁଣ୍ଯଂ ଭଜ ସର୍ଵଥା । ପର୍ଯ୍ଯଂତଂ ନ ପ୍ରପଶ୍ଯଂତି କସ୍ଯ ଚିତ୍ସୁଜନା ଜନାଃ
ଦୟାକରି ଆମକୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଅ; ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ କରୁଣା ଦେଖାନ୍ତୁ। ଭଲ ଲୋକମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ କାହାର ପ୍ରତୀକ୍ଷାର ଶେଷ ଦେଖିନାହାନ୍ତି।
ଇତ୍ଥଂ ଵିଲପ୍ଯତାଃ କନ୍ଯାଃ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ବହୁକ୍ଷଣମ୍ । ପିତୁର୍ଭଯାଦ୍ଗୃହଂ ଗଂତୁଂ ଶୀଘ୍ରମାରେଭିରେ ତତଃ
ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରି, ଗୋଟେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରି, ପିତାଙ୍କ ଭୟରେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତ୍ପ୍ରେମନିଗଡୈର୍ବଦ୍ଧା ଭୃଶଂ ଵିରହଵିକ୍ଲଵାଃ । କଥଂଚିଦ୍ଧୈର୍ଯମାଲଂବ୍ଯ ତାଃ ସ୍ଵଂସ୍ଵଂ ଗୃହମାଗତାଃ
ପ୍ରେମର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧା ଓ ବିରହରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, କିପରି ନାହିଁ ନିଜେ ନିଜେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଆଗତ୍ଯ ପତିତାଃ ସର୍ଵା ମାତୄଣାଂ ତୁ ସମୀପତଃ । କିମେତନ୍ମାତୃଭିଃ ପୃଷ୍ଟାଃ କୁତଃ କାଲାତ୍ଯଯୋଽଭଵତ୍
ସେମାନେ ଆସି ମାଆଙ୍କ ପାଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ମାଆମାନେ ପଚାରିଲେ, 'ଏହା କଣ? ଏତେ ବେଳେ କାହିଁକି ଆସିଲୁ?'
କ୍ରୀଡଂତ୍ଯଃ କିନ୍ନରୀଭିସ୍ତୁ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସଂଗତକଂ ଯଦା । ସଂସ୍ଥିତାସ୍ତେନ ନ ଜ୍ଞାତୋ ଦିଵସୋଽଚ୍ଛୋଦସରୋଵରେ
ଆମେ କିନ୍ନରୀମାନେ ସହିତ ଖେଳୁଥିଲୁ, ସେଠାରେ ସେଉଁଠି ଏତେ ଲଗି ହୋଇଗଲୁ ଯେ, ଅଚ୍ଛୋଦ ସରୋବର ପାଖରେ ଦିନ କେମିତି କଟିଗଲା ଧ୍ୟାନ ହେଲା ନାହିଁ।
ପଥି ଶ୍ରାଂତା ଵଯଂ ମାତଃ ସଂତାପସ୍ତେନ ନସ୍ତନୌ । ମୋହେନ ମହତା ଵକ୍ତୁଂ ନ କେନାପ୍ଯୁତ୍ସହାମହେ
ମାଆ, ଆମେ ରାସ୍ତାରେ ଥକିଯାଇଛୁ। ସେଠାରେ ଯାହା ଘଟିଲା, ତାହାରେ ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ହୋଇପଡ଼ିଛୁ। ବଡ଼ ଅବାକ୍ ହୋଇଯିବାରୁ କେହି କିଛି କହିପାରୁନାହାନ୍ତି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଲୁଠିତାସ୍ତତ୍ର ମଣିଭୂମୌ କୁମାରିକାଃ । ଆକାରଂ ଗୋପଯଂତ୍ଯସ୍ତା ମୁଗ୍ଧା ଜଲ୍ପଂତି ମାତୃଭିଃ
ଏଭଳି କହି, ସେ କନ୍ୟାମାନେ ମଣିର ଭୂମିରେ ଲୁହିଯାଇଲେ। ନିଜ ମନର ଭାବ ଲୁଚାଇ, ସେମାନେ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ମାଆମାନେ ସହ କଥା ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କାଚିନ୍ନର୍ତଯତି କ୍ରୀଡାମଯୂରଂ ନ ମୁଦା ତଦା । ନ ପାଠଯତି ତଂ କୀରଂ ପଂଜରେଽନ୍ଯା କୁତୂହଲାତ୍
ଏବେ କେହି ଖେଳନା ମୟୂରକୁ ଆନନ୍ଦରେ ନଚାଉନାହାନ୍ତି, ଆଉ ଅନ୍ୟେ କେହି ଉତ୍ସାହରେ ପଞ୍ଜରା ଭିତର ଥିବା ଶୁଆକୁ କଥା କହିବାକୁ ବି ଶିଖାଉନାହାନ୍ତି।
ଲାଲଯେନ୍ନକୁଲଂ ନାନ୍ଯା ନୋଲ୍ଲାପଯତି ସାରିକାମ୍ । ଅପରାତୀଵ ସଂମୁଗ୍ଧା ନୈଵ ଖେଲତି ସାରସୈଃ
ସେ ଏବେ ନକୁଳକୁ ଆଉ ମମତାରେ ମାନେଇ ନାହାନ୍ତି, ମୟୂରୀ ପକ୍ଷୀକୁ ମଧ୍ୟ ଆଉ ମନାଇ ନାହାନ୍ତି; କିଛି ଅପରାଧରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିବା ପରି, ସେ କ୍ରାନ୍ତି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତିନାହିଁ।
ଭେଜିରେ ନ ଵିନୋଦଂ ତା ରେମିରେ ନୈଵ ମଂଦିରେ । ଊଚିରେ ବାଂଧଵୈର୍ନାଲଂ ଵୀଣାଵାଦ୍ଯଂ ନ ଚକ୍ରିରେ
ସେମାନେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ମାନିଲେ ନାହିଁ, ମନ୍ଦିରରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ ନାହିଁ; ସହେଳୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ବସ୍, ଏପରି ହେଲା', ଏବଂ ବୀଣା ରେ ବାଜାଇଲେ ନାହିଁ।
କଲ୍ପଦ୍ରୁମପ୍ରସୂନଂ ଯତ୍ସର୍ଵଂ ତଚ୍ଚାନଲୋପମମ୍ । ମଂଦାରକୁସୁମାମୋଦି ନ ପପୁର୍ମଧୁରଂ ମଧୁ
ଏହି ଇଚ୍ଛାବୃକ୍ଷର ସମସ୍ତ ଫୁଲ ଅଗ୍ନି ପରି ଲାଗିଲା; ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ମଧୁର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ମଧୁ ଚାଖିଲେ ନାହିଁ।
ଯୋଗିନ୍ଯ ଇଵ ତାଃ କନ୍ଯା ନାସାଗ୍ରନ୍ଯସ୍ତଲୋଚନାଃ । ଅଲକ୍ଷ୍ଯଧ୍ଯାନସଂତାନାଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାନସାଃ
ସେ କନ୍ୟାମାନେ ଯେମିତି ଯୋଗିନୀମାନେ, ତେଣୁ ନାକର ଟିପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା, ମନ ପରମେଶ୍ୱର ଉପରେ ଲଗିଥିଲା।
ଚଂଦ୍ରକାଂତମଣିଚ୍ଛନ୍ନେ ସ୍ରଵଦ୍ଵାରିଣି କଂଦରେ । କ୍ଷଣଂ ଵାତାଯନେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଜଲଯଂତ୍ରଗୃହେକ୍ଷଣମ୍
ଚାନ୍ଦ୍ରକାଁତ ମଣି ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଗୁହାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣି ଝରୁଥିଲା, ସେମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଜନେଲା ପାଖରେ ଦଢ଼ି ରହି, ଜଳଯନ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ରଚଯଂତି କ୍ଷଣଂ ଶଯ୍ଯାଂ ଦୀର୍ଘିକାଂ ଭୋଜିନୀଦଲୈଃ । ଵୀଜ୍ଯମାନାଃ ସଖୀଭିସ୍ତାଃ ଶୀତଲୈର୍ନଲିନୀଦଲୈଃ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସେମାନେ ଭୋଜନ ପୋଖରୀର ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା ତିଆରି କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ସହେଳୀମାନେ ଶୀତଳ ପଦ୍ମପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପଙ୍ଖା ହଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ଯୁଗସମାଂ ରାତ୍ରିମନଯଂସ୍ତା ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ । କଥଂଚିଦ୍ଧାରଣଂ କୃତ୍ଵା ଵିହ୍ଵଲାଃ ସଜ୍ଵରା ଇଵ
ଏଭଳି ଭାବେ, ସେ ମହିଳାମାନେ ଏହି ରାତିକୁ ଏକ ଯୁଗ ପରି ଦୀର୍ଘ ମନେ କରି, କିଛିପରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି, ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଏବଂ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ରାତି କାଟିଲେ।
ପ୍ରାତର୍ଵ୍ଯୋମମଣିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମନ୍ଯମାନାଃ ସ୍ଵଜୀଵିତମ୍ । ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯ ମାତରଂ ସ୍ଵାଂସ୍ଵାଂ ଗୌରୀଂ ପୂଜଯିତୁଂ ଗତାଃ
ପ୍ରଭାତରେ ଆକାଶରେ ଦେବମଣିକୁ ଦେଖି, ନିଜ ଜୀବନକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ସେମାନେ ନିଜ ମାଆଙ୍କୁ ଖବର ଦେଇ, ଗୌରୀଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ୍ନାତ୍ଵା ତେନ ଵିଧାନେନ ପୁଷ୍ପୈର୍ଧୂପୈସ୍ତଥା ପୁନଃ । ଵିଧାଯ ପୂଜନଂ ଦେଵ୍ଯା ଗାଯଂତ୍ଯସ୍ତତ୍ର ତାଃ ସ୍ଥିତାଃ
ଏହି ପ୍ରକାର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପୁଷ୍ପ ଓ ଧୂପ ଦେଇ, ପୂର୍ବବତ୍ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରି, ସେଠାରେ ଗୀତ ଗାଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ଵିପ୍ରଃ ସ୍ନାତୁଂ ସୋଽପି ସମାଗତଃ । ପିତୁରାଶ୍ରମତସ୍ତସ୍ମାଦଚ୍ଛୋଦେଽତ୍ର ସରୋଵରେ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସରୋବରକୁ ଆସିଥିଲେ।
ମିତ୍ରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ରାତ୍ର୍ଯଂତେ ପଦ୍ମିନ୍ଯ ଇଵ କନ୍ଯକାଃ । ତତ୍ଫୁଲ୍ଲନଯନା ଜାତାସ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣମ୍
ରାତିର ଶେଷରେ ନିଜ ସଂଗୀକୁ ଦେଖି, ସେ କନ୍ୟାମାନେ ପଦ୍ମଫୁଲ ପରି ଖିଲିଯାଇଥିବା ଚକ୍ଷୁ ହେଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀକୁ ଦେଖି।
ଗତ୍ଵା ତତ୍ରୈଵ ତାଃ କନ୍ଯା ସମୀପଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ । ସଵ୍ଯାପସଵ୍ଯବଂଧେନ ଭୁଜପାଶଂ ଚ ଚକ୍ରିରେ
ସେ କନ୍ୟାମାନେ ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ସମୀପକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଦୁଇପଟେ ହାତ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ଗତୋଽସି ପ୍ରିଯ ପୂର୍ଵେଦ୍ଯୁର୍ଗଂତୁମଦ୍ଯ ନ ଲଭ୍ଯତେ । ଵୃତସ୍ତ୍ଵଂ ନୂନମସ୍ମାଭିର୍ନାତ୍ର ତେଽସ୍ତି ଵିଚାରଣା
'ତୁମେ ଗତକାଲି ଚାଲିଯାଇଥିଲ, ଆଜି ତୁମେ ଯିବାକୁ ପାରିବେ ନାହିଁ। ଆମେ ତୁମକୁ ଆପଣା କରିଛୁ, ଏଠାରେ ତୁମର କୌଣସି ବିଚାର ନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପ୍ରାହ ପ୍ରହସନ୍ବାହୁପାଶଗଃ । ଯୁଷ୍ମାଭିରୁଚ୍ଯତେ ଭଦ୍ରମନୁକୂଲଂ ପ୍ରିଯଂ ଵଚଃ
ଏପରି କହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହସି ହସି, ସେମାନଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ରହି, କହିଲେ: 'ତୁମେ ଭଲ ଓ ମିଳୁଥିବା କଥା କହିଛ।'
ପ୍ରଥମାଶ୍ରମନିଷ୍ଠସ୍ଯ କିଂତୁ ନଶ୍ଯେତ ମେ ଵ୍ରତମ୍ । ଵିଦ୍ଯାଭ୍ଯସନଶୀଲସ୍ଯ ନାଭୂତ୍ପାରଂ ଗୁରୋଃ କୁଲେ
'କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ପାଇଁ, ମୋର ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହେବ; ଶିକ୍ଷାରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ, ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ଏହି ମାମଲାର ସମାଧାନ ନାହିଁ।'
ଆଶ୍ରମେ ଯତ୍ର ଯୋ ଧର୍ମୋ ରକ୍ଷଣୀଯଃ ସୁପଂଡିତୈଃ । ଵିଵାହୋଽଯମତୋ ମନ୍ଯେ ନ ଧର୍ମ ଇତି କନ୍ଯକାଃ
'ଆଶ୍ରମରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷିତମାନେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଏଠାରେ ବିବାହ ଧର୍ମ ନୁହେଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି,' କନ୍ୟାମାନେ କହିଲେ।
ଆକର୍ଣ୍ଯ ଵିପ୍ରଵାକ୍ଯାନି ଵିପ୍ରମୂଚୁର୍ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ । ସକଲଧ୍ଵନିସୋତ୍କଂଠ୍ଯୋ କୋକିଲାଇଵ ମାଧଵେ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ମହିଳାମାନେ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ କୋଇଲି ପରି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଧର୍ମାଦର୍ଥୋଽର୍ଥତଃ କାମଃ କାମାତ୍ସୁଖଫଲୋଦଯଃ । ଇତ୍ଯେଵଂ ନିଶ୍ଚଯଜ୍ଞାସ୍ତେ ଵର୍ଣଯଂତି ଵିପଶ୍ଚିତଃ
'ଧର୍ମରୁ ଧନ ମିଳେ, ଧନରୁ କାମ, କାମରୁ ସୁଖର ଫଳ ଉଦୟ ହୁଏ—ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଅନୁକ୍ରମକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।'
ସକାମୋ ଧର୍ମବାହୁଲ୍ଯାତ୍ପୁରତସ୍ତେ ସମୁତ୍ଥିତଃ । ସେଵ୍ଯତାଂ ଵିଵିଧୈର୍ଭୋଗୈଃ ସ୍ଵଚ୍ଛାଭୂମିରିଯଂ ଯତଃ
ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲ, ଧର୍ମର ଅଧିକତା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲ; ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂମି ତୁମର, ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ସୁଖ-ଭୋଗରେ ଉପଭୋଗ କର।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ଵଚନଂ ତାସାଂ ପ୍ରାହ ଗଂଭୀରଯା ଗିରା । ତଥ୍ଯଂ ଵୋ ଵଚନଂ କିଂତୁ ମମାପ୍ଯାଵଶ୍ଯକଂ ଵ୍ରତମ୍
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଠିକ୍ କହିଛ; କିନ୍ତୁ ମୋର ମଧ୍ୟ ଏକ ଆବଶ୍ୟକ ବ୍ରତ ଅଛି।'
ପ୍ରାପ୍ଯାନୁଜ୍ଞାଂ ଗୁରୋଃ କୁର୍ଵେ ଵିଵାହକର୍ମ ନାନ୍ଯଥା । ଇତ୍ଯୁକ୍ତାଃ ପୁନରୂଚୁସ୍ତାଃ ସ୍ଫୁଟଂ ମୂଢୋଽସି ସୁଂଦର
'ଗୁରୁଙ୍କର ଅନୁମତି ମିଳିଲେ ମୁଁ ବିବାହ କରିବି, ତାହା ଛାଡ଼ି ନୁହେଁ।' ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ସୁନ୍ଦର, ତୁମେ ମୂର୍ଖ ଅଟୁ।'
ସିଦ୍ଧୌଷଧଂ ବ୍ରହ୍ମଧିଯା ରସାଯନଂ ସିଦ୍ଧିର୍ନିଧିଃ ସାଧୁକୁଲା ଵରାଂଗନାଃ । ମଂତ୍ରସ୍ତଥା ସିଦ୍ଧରସଶ୍ଚ ଧର୍ମତୋ ମୁନେ ନିଷେଵ୍ଯାଃ ସୁଧିଯା ସମାଗତାଃ
ସଫଳ ଔଷଧ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ରସ, ଅର୍ଜିତ ଧନ, ଉତ୍ତମ କୁଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ସିଦ୍ଧ ରସ—ଏହା ସବୁ, ମୁନି, ଯେତେବେଳେ ଏକଠି ହୁଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ।