ସର୍ଵଦା ପର୍ଵଦିଵସେ ସ୍ନାନଂ ତତ୍ର ସମାଚରେତ୍ । ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କୃତ୍ଵା ଅଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ପ୍ରତି ପର୍ବ ଦିନରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରି, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ।
ଦଶାଶ୍ଵମେଧାତ୍ପଶ୍ଚିମତୋ ଭୃଗୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମଃ । ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ଈଶ୍ଵରଂ ପର୍ଯୁପାସତ
ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକର ପଶ୍ଚିମରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଭୃଗୁ ହଜାର ବର୍ଷ ଦିବ୍ୟ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିଲେ ।
ଵଲ୍ମୀକାଵସ୍ଥିତଶ୍ଚାସୌ ଦକ୍ଷିଣଂ ଚ ନିକେତନମ୍ । ଆଶ୍ଚର୍ଯଂ ଚ ମହଜ୍ଜାତମୁମାଯାଃ ଶଂକରସ୍ଯ ଚ
ସେ ଏକ ଭୂଇଁଆଁଶ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନିବାସ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିଲା; ଏଠାରେ ଉମା ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା ।
ଗୌରୀ ତୁ ପୃଚ୍ଛତେ ଦେଵଂ କୋଯମତ୍ର ତୁ ସଂସ୍ଥିତଃ । ଦେଵୋ ଵା ଦାନଵୋ ଵାଥ କଥଯସ୍ଵ ମହେଶ୍ଵର
ଗୌରୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏଠାରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି? ଏହେଁ ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବ? ମହେଶ୍ୱର, ମୋତେ କହ ।'
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ-। ଭୃଗୁର୍ନାମ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷୀଣାଂ ପ୍ରଵରୋ ମୁନିଃ । ଧ୍ଯାଯତେ ମାଂ ସମାଧିସ୍ଥୋ ଵରଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ପ୍ରିଯେ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: 'ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣର ନାମ ଭୃଗୁ, ସେ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ମୁନି । ସେ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି, ସମାଧିରେ ରହି ଏକ ଵର ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ପ୍ରିୟେ ।'
ତତ୍ର ପ୍ରହସିତା ଦେଵୀ ଈଶ୍ଵରଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ । ଧୂମାଵର୍ତଶିଖା ଜାତା ତତୋଽଦ୍ଯାପି ନ ତୁଷ୍ଯସି । ଦୁରାରାଧ୍ଯୋଽସି ତେନ ତ୍ଵଂ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ତାପରେ ଦେବୀ ହସି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଧୂଆଁର ଏକ ଶିଖା ଉଠିଛି, ତଥାପି ତୁମେ ଖୁସି ହେଉନାହାଁ । ତୁମେ ଅତି କଠିନ ଉପାସ୍ୟ, ଏଠି କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଦରକାର ନାହିଁ ।'
ଦେଵ ଉଵାଚ-। ନ ଜ୍ଞାଯସେ ମହାଦେଵି ଅଯଂ କ୍ରୋଧେନ ଚେଷ୍ଟିତଃ । ଦର୍ଶଯାମି ଯଥାତଥ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ତେ ଚ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଦେବତା କହିଲେ: 'ମହାଦେବୀ, ତୁମେ ବୁଝିପାରୁନାହ, ଏହା କ୍ରୋଧରେ ହେଉଛି । ମୁଁ ସତ୍ୟ ଦେଖେଇବି ଏବଂ ତୁମ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବି ।'
ସ୍ମାରିତୋ ଦେଵଦେଵେନ ଧର୍ମରୂପୋ ଵୃଷସ୍ତଦା । ସ୍ମରଣାଦେଵ ଦେଵସ୍ଯ ଵୃଷଃ ଶୀଘ୍ରମୁପସ୍ଥିତଃ
ତାପରେ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ମରଣରେ ଧର୍ମର ରୂପ ଥିବା ବୃଷ ଆସିଗଲା; ଦେବତାଙ୍କୁ କେବଳ ମନେ କରିବା ସହିତ ବୃଷ ତୁରନ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା ।
ପ୍ରାହାସୌ ମାନୁଷୀଂ ଵାଚମାଦେଶୋ ଦୀଯତାଂ ପ୍ରଭୋ । ଵଲ୍ମୀକୈଶ୍ଛାଦିତୋ ଵିପ୍ର ଏନଂ ଭୂମୌ ନିପାତଯ
ସେ ମାନବ ଭାଷାରେ କହିଲେ: 'ପ୍ରଭୁ, ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୂଇଁଆଁଶ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପକାଇଦିଅ ।'
ଯୋଗସ୍ଥସ୍ତୁ ତତୋ ଧ୍ଯାଯଂସ୍ତତସ୍ତେନ ନିପାତିତଃ । ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍କ୍ରୋଧସଂତପ୍ତୋ ହସ୍ତମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ତଵାନ୍ଵୃଷମ୍
ଯୋଗରେ ରହି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ବୃଷ ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲା; ସେ କ୍ଷଣରେ କ୍ରୋଧରେ ତିବ୍ର ହୋଇ, ବୃଷ ଉପରେ ହାତ ଉଠାଇଲେ ।
ଏଵଂ ସଂଭାଷମାଣସ୍ତୁ କୁତ୍ର ଗଚ୍ଛସି ଭୋ ଵୃଷ । ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵାମଥ ପାପ୍ମାନଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ହନ୍ମ୍ଯହଂ ଵୃଷ
ଏଭଳି କଥା କହି, ସେ କହିଲେ, 'ବୃଷ, କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ, ଅପକର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ଏଠାରେ ନଷ୍ଟ କରିଦେବି ।'
ଧର୍ଷିତସ୍ତୁ ତଦା ଵିପ୍ରୋ ହ୍ଯଂତରିକ୍ଷଂ ଗତଂ ଵୃଷମ୍ । ଆକାଶେ ପ୍ରେକ୍ଷତେ ଭୂଯ ଏତଦଦ୍ଭୁତମୁତ୍ତମମ୍
ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆକ୍ରମଣ ହୋଇ, ବୃଷକୁ ଆକାଶକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖିଲେ; ସେ ଆକାଶରେ ତାହାକୁ ଦେଖି, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ।
ତତଃ ପ୍ରହସିତେ ରୁଦ୍ରେ ଋଷିରଗ୍ରେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ତୃତୀଯଂ ଲୋଚନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈଲକ୍ଷ୍ଯାତ୍ପତିତୋ ଭୁଵି
ତାପରେ ରୁଦ୍ର ହସିଲେ, ଋଷି ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ତୃତୀୟ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି, ଲଜ୍ଜାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦଂଡଵଦ୍ଭୂମୌ ସ୍ତୁଵତେ ପରମେଶ୍ଵରମ୍ । ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଭୂତନାଥଂ ଭଵୋଦ୍ଭଵଂ ତ୍ଵାମହଂ ଦିଵ୍ଯରୂପମ୍ । ଭଵଭୀତୋ ଭୁଵନପତେ ଭୂତଂ ଵିଜ୍ଞାପଯେ କିଂଚିତ୍
ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ: 'ଭୂତନାଥ, ଭବର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ, ଦିବ୍ୟ ରୂପୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଏହି ସଂସାରର ଭୟରେ, ଏକ କଥା ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ।'
ତ୍ଵଦ୍ଗୁଣନିକରାନ୍ଵକ୍ତୁଂ କଃ ଶକ୍ତୋ ଭଵତି ମାନୁଷୋ ନାଥ । ଵାସୁକିରଯଂ ହି କଦାଚିଦ୍ଵଦନସହସ୍ରଂ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ଯ
ନାଥ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ତୁମ ଅନେକ ଗୁଣ କହିପାରିବ? ଯଦି ବାସୁକିଙ୍କ ପାଖରେ ହଜାର ମୁହଁ ଥାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଗୁଣ କହିପାରିବେ ନାହିଁ ।
ଭକ୍ତ୍ଯା ତଵାପି ଶଂକରଭୁଵନପତେ ତ୍ଵତ୍ସ୍ତୁତୌ ତୁ ମୁଖରସ୍ଯ । ଵଂଦ୍ଯ କ୍ଷମସ୍ଵ ଭଵନ୍ପ୍ରସୀଦ ମେ ତଵ ଚରଣପତିତସ୍ଯ
ଶଙ୍କର, ଭକ୍ତି ସହିତ ମଧ୍ୟ, ମୋର ତୁମ ସ୍ତୁତି କେବଳ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ମାତ୍ର; ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର, ମୁଁ ତୁମ ଚରଣରେ ପଡ଼ିଛି, ଦୟା କର ।
ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥିତ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତୌ ଵିନାଶନେ ଦେଵ । ତ୍ଵାଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଭୁଵନପତେ ଭୁଵନେଶ୍ଵର ନୈଵ ଦୈଵତଂ କିଂଚିତ୍
ହେ ଜଗତ୍ପତି, ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାରରେ ତୁମେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ରୂପେ ଅଛ। ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଆଉ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ।
ଯମନିଯମଯଜ୍ଞଦାନୈର୍ଵେଦାଭ୍ଯାସାଵଧାରଣୋଦ୍ଯୋଗାତ୍ । ତ୍ଵଦ୍ଭକ୍ତେଃ ସର୍ଵମିଦଂ ନାର୍ହତି କଲାସହସ୍ରାଂଶେନ
ଯମ, ନିୟମ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବେଦ ପାଠ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଯେତେ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତୁମ ପ୍ରେମର ଏକ ହଜାର ଅଂଶ ସମ୍ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଉତ୍କୃଷ୍ଟରସରସାଯନଖଡ୍ଗାଂଜନପାଦୁକାଦି ସିଦ୍ଧିର୍ଵା । ଚିହ୍ନାନି ଭଵତ୍ପ୍ରଣତାନାଂ ଦୃଶ୍ଯଂତ ଇହ ଜନ୍ମନି ପ୍ରକଟମ୍
ତୁମ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଉପରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରସ, ଅମୃତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର, ଆଞ୍ଜନ, ପାଦୁକା ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ଏହି ଜନ୍ମରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ଶାଠ୍ଯେନ ନମତି ଯଦ୍ଯପି ଦଦାସି ତ୍ଵଂ ଧର୍ମମିଚ୍ଛତାଂ ଦେଵ । ଭକ୍ତିର୍ଭଵଚ୍ଛେଦକରୀ ମୋକ୍ଷାଯ ଵିନିର୍ମିତା ନାଥ
କେହି ଯଦି ଚତୁରତା ସହିତ ନମସ୍କାର କରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦେବ, ତୁମେ ଧର୍ମ ଚାହିଁଥିବାକୁ ଦେଉଛ। କିନ୍ତୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ତୁମ ପ୍ରେମ ହିଁ ସଂସାର ବନ୍ଧନ କାଟିଦେଇଥାଏ।
ପରଦାରପରସ୍ଵରତଂ ପରିଭଵପରିଦୁଃଖଶୋକସଂତପ୍ତମ୍ । ପରଵଦନଵୀକ୍ଷଣପରଂ ପରମେଶ୍ଵର ମାଂ ପରିତ୍ରାହି
ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ମୁଁ ପରସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପରଧନରେ ଆସକ୍ତ, ଅପମାନ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମନ ନଥିବା ଏହି ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।
ଅଲୀକାଭିମାନଦଗ୍ଧଂ କ୍ଷଣଭଂଗୁରଵିଭଵଵିଲସିତଂ ଦେଵ । କ୍ରୂରଂ କୁପଥାଭିମୁଖଂ ପତିତଂ ମାଂ ତ୍ରାହି ଦେଵେଶ
ହେ ଦେବେଶ, ମୁଁ ମିଥ୍ୟା ଅଭିମାନରେ ପୋଡ଼ିଯାଇଛି, ଅସ୍ଥାୟୀ ଧନ-ସମ୍ପଦରେ ମନ ଲାଗିଛି, କ୍ରୁର ଓ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ପଡ଼ିଛି, ଏମିତି ଅଧୋପତିତ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର।
ଦୀନେଂଦ୍ରିଯଗଣସାର୍ଥୈର୍ବଂଧୁଜନୈରେଵ ପୂରିତା ଆଶା । ତୁଚ୍ଛା ତଥାପି ଶଂକର କିଂ ମୂଢଂ ମାଂ ଵିଡଂବଯସି
ମୋ ଆଶାଗୁଡ଼ିକ ଦୁଃଖୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ ହେଉଛି, ଯେଉଁମାନେ ଅସାର। ତଥାପି, ହେ ଶଙ୍କର, ଏମିତି ମୂଢ଼ ମୋତେ କାହିଁକି ଉପହାସ କରୁଛ?
ତୃଷ୍ଣାଂ ହରସ୍ଵ ଶୀଘ୍ରଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ମାଂ ଦେହି ହୃଦଯଵାସିନୀଂ ନିତ୍ଯାମ୍ । ଛିଂଧି ମଦମୋହପାଶାନୁତ୍ତାରଯ ମାଂ ମହାଦେଵ
ମୋ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କର, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ସଦା ମୋ ହୃଦୟରେ ବସିବାକୁ ଦିଅ, ଅଭିମାନ ଓ ମୋହର ବନ୍ଧନ କାଟିଦେଉ, ଏବଂ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର, ହେ ମହାଦେବ।
କରୁଣାଭ୍ଯୁଦଯଂ ନାମ ସ୍ତୋତ୍ରମିଦଂ ସିଦ୍ଧିଦଂ ଦିଵ୍ଯମ୍ । ଯଃ ପଠତି ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତସ୍ତସ୍ଯ ତୁ ତୁଷ୍ଯେଦ୍ଭୃଗୋର୍ଯଥାହି ଶିଵଃ
ଏହି 'କରୁଣା ଉଦୟ' ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ସ୍ତୁତିକୁ ଯିଏ ଭକ୍ତିସହିତ ପଢ଼େ, ତାଙ୍କୁ ଶିବ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଯେପରି ଖୁସି ହେଇଥିଲେ, ସେପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ-। ଅହଂ ତୁଷ୍ଟୋସ୍ମି ତେ ଵିପ୍ର ଵରଂ ପ୍ରାର୍ଥଯ ସ୍ଵେପ୍ସିତମ୍ । ଉମଯା ସହିତୋ ଦେଵୋ ଵରଂ ତସ୍ଯ ହି ଦାପଯେତ୍
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ମୁଁ ତୁମ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଯେକୌଣସି ବର ମାଗ। ଦେବତା ଉମାଙ୍କ ସହିତ ତୁମକୁ ଚାହିଦା ବର ଦେଇବେ।
ଭୃଗୁରୁଵାଚ-। ଯଦି ତୁଷ୍ଟୋସି ଦେଵେଶ ଯଦି ଦେଯୋ ଵରୋ ମମ । ରୁଦ୍ରଵେଦୀ ଭଵେଦେଵମେତତ୍ସଂପାଦଯସ୍ଵ ମେ
ଭୃଗୁ କହିଲେ: ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଦେବେଶ, ଯଦି ମୋତେ ବର ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତେବେ ଏଠାରେ ରୁଦ୍ର ବେଦୀ ହେଉ, ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ-। ଏଵଂ ଭଵତୁ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର କ୍ରୋଧସ୍ଥାନଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ନ ପିତା ପୁତ୍ରଯୋଶ୍ଚୈଵ ଏକଵାକ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ଏହିପରି ହେଉ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠା ରୋଷର ସ୍ଥାନ ହେବ। ପିତା ଓ ପୁଅମାନେ ଏଠାରେ ଏକ ମତ ରହିବେ ନାହିଁ।
ତଦାପ୍ରଭୃତି ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସକିନ୍ନରାଃ । ଉପାସଂତୋ ଭୃଗୋସ୍ତୀର୍ଥଂ ତୁଷ୍ଟୋ ଯତ୍ର ମହେଶ୍ଵରଃ
ସେଇ ସମୟରୁ, ବ୍ରହ୍ମାଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଭୃଗୁଙ୍କ ତୀର୍ଥକୁ ପୂଜିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ।
ଦର୍ଶନାତ୍ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ସଦ୍ଯଃ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ଅଵଶାଃ ସ୍ଵଵଶାଶ୍ଚାପି ମ୍ରିଯଂତେ ତତ୍ର ଜଂତଵଃ
ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ଦେଖିଲେ ସତେଜ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଚାହିଁ କି ଅଚାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି।