ଯଦା ତୁ କର୍ମସଂଯୋଗାନ୍ମର୍ତ୍ଯଲୋକମୁପାଗତଃ । ରାଜା ଭଵତି ଧର୍ମିଷ୍ଠୋ ରୂପଵାନ୍ଜାଯତେ ବଲୀ
କିନ୍ତୁ କର୍ମର ଫଳରେ ଯେତେବେଳେ ସେ ମଣିଷ ଲୋକକୁ ଆସେ, ସେ ଧର୍ମିକ ରାଜା ଭାବେ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି ।
ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ ରାଜେଂଦ୍ର ଋଷିତୀର୍ଥମନୁତ୍ତମମ୍ । ତୃଣବିଂଦୁଋଷିର୍ନାମ ଶାପଦଗ୍ଧୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ତାପରେ, ରାଜା, ସେ ଉତ୍ତମ ଋଷିତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ତୃଣବିନ୍ଦୁ ନାମକ ଋଷି ଶାପ ପାଇ ରହୁଥିଲେ ।
ତସ୍ଯତୀର୍ଥପ୍ରଭାଵେଣ ପାପମୁକ୍ତୋଽଭଵଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ ରାଜେଂଦ୍ର ଗଣେଶ୍ଵରମନୁତ୍ତମମ୍
ସେ ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ତାପରେ, ରାଜା, ସେ ଉତ୍ତମ ଗଣେଶ୍ଵରଙ୍କୁ ଯିବା ଉଚିତ ।
ଶ୍ରାଵଣେମାସି ସଂପ୍ରାପ୍ତେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଚତୁର୍ଦଶୀମ୍ । ସ୍ନାତମାତ୍ରୋ ନରସ୍ତତ୍ର ରୁଦ୍ରଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ, ସେଠାରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ ମଣିଷ ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ ।
ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କୃତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଚ ଋଣତ୍ରଯାତ୍ । ଗଣେଶ୍ଵରସମୀପେ ତୁ ଗଂଗାଵଦନମୁତ୍ତମମ୍
ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି, ସେ ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଗଣେଶ୍ଵରଙ୍କ ନିକଟରେ ଉତ୍ତମ ଗଙ୍ଗାମୁଖ ଅଛି ।
ଅକାମୋ ଵା ସକାମୋ ଵା ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ମାନଵଃ । ଆଜନ୍ମଜନିତୈଃ ପାପୈର୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଚାହିଁ କିମ୍ବା ଅଚାହିଁ, ଯେଉଁ ମଣିଷ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଜନ୍ମରୁ ଜମା ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ସର୍ଵଦା ପର୍ଵଦିଵସେ ସ୍ନାନଂ ତତ୍ର ସମାଚରେତ୍ । ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କୃତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଚ ଋଣତ୍ରଯାତ୍
ସବୁବେଳେ ପର୍ବ ଦିନରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି, ସେ ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ।
ପ୍ରଯାଗେ ଯତ୍ଫଲଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଶଂକରେଣ ମହାତ୍ମନା । ତଦେଵ ନିଖିଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଗଂଗାରାହ୍ଵର୍କସଂଗମେ
ପ୍ରୟାଗରେ ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କର ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଖିଥିଲେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଗଙ୍ଗାରାହ୍ବର ସଙ୍ଗମରେ ମିଳେ ।
ତସ୍ଯୈଵଂ ପଶ୍ଚିମେ ସ୍ଥାନେ ସମୀପେନାତିଦୂରତଃ । ଦଶାଶ୍ଵମେଧିକଂ ନାମ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ସେଠାରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ଉପୋଷ୍ଯ ରଜନୀମେକାଂ ମାସି ଭାଦ୍ରପଦେ ତଥା । ଅମାଵସ୍ଯାଂ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଵ୍ରଜେଦ୍ଵୈ ଯତ୍ର ଶଂକରଃ
ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ ଏକ ରାତି ଉପବାସ କରି, ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ସ୍ନାନ କରି, ଯେଉଁଠି ଶଙ୍କର ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯିବା ଉଚିତ ।
ସର୍ଵଦା ପର୍ଵଦିଵସେ ସ୍ନାନଂ ତତ୍ର ସମାଚରେତ୍ । ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କୃତ୍ଵା ଅଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ପ୍ରତି ପର୍ବ ଦିନରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରି, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ।
ଦଶାଶ୍ଵମେଧାତ୍ପଶ୍ଚିମତୋ ଭୃଗୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମଃ । ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ଈଶ୍ଵରଂ ପର୍ଯୁପାସତ
ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକର ପଶ୍ଚିମରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଭୃଗୁ ହଜାର ବର୍ଷ ଦିବ୍ୟ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିଲେ ।
ଵଲ୍ମୀକାଵସ୍ଥିତଶ୍ଚାସୌ ଦକ୍ଷିଣଂ ଚ ନିକେତନମ୍ । ଆଶ୍ଚର୍ଯଂ ଚ ମହଜ୍ଜାତମୁମାଯାଃ ଶଂକରସ୍ଯ ଚ
ସେ ଏକ ଭୂଇଁଆଁଶ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନିବାସ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିଲା; ଏଠାରେ ଉମା ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା ।
ଗୌରୀ ତୁ ପୃଚ୍ଛତେ ଦେଵଂ କୋଯମତ୍ର ତୁ ସଂସ୍ଥିତଃ । ଦେଵୋ ଵା ଦାନଵୋ ଵାଥ କଥଯସ୍ଵ ମହେଶ୍ଵର
ଗୌରୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏଠାରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି? ଏହେଁ ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବ? ମହେଶ୍ୱର, ମୋତେ କହ ।'
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ-। ଭୃଗୁର୍ନାମ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷୀଣାଂ ପ୍ରଵରୋ ମୁନିଃ । ଧ୍ଯାଯତେ ମାଂ ସମାଧିସ୍ଥୋ ଵରଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ପ୍ରିଯେ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: 'ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣର ନାମ ଭୃଗୁ, ସେ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ମୁନି । ସେ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି, ସମାଧିରେ ରହି ଏକ ଵର ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ପ୍ରିୟେ ।'
ତତ୍ର ପ୍ରହସିତା ଦେଵୀ ଈଶ୍ଵରଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ । ଧୂମାଵର୍ତଶିଖା ଜାତା ତତୋଽଦ୍ଯାପି ନ ତୁଷ୍ଯସି । ଦୁରାରାଧ୍ଯୋଽସି ତେନ ତ୍ଵଂ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ତାପରେ ଦେବୀ ହସି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଧୂଆଁର ଏକ ଶିଖା ଉଠିଛି, ତଥାପି ତୁମେ ଖୁସି ହେଉନାହାଁ । ତୁମେ ଅତି କଠିନ ଉପାସ୍ୟ, ଏଠି କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଦରକାର ନାହିଁ ।'
ଦେଵ ଉଵାଚ-। ନ ଜ୍ଞାଯସେ ମହାଦେଵି ଅଯଂ କ୍ରୋଧେନ ଚେଷ୍ଟିତଃ । ଦର୍ଶଯାମି ଯଥାତଥ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ତେ ଚ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଦେବତା କହିଲେ: 'ମହାଦେବୀ, ତୁମେ ବୁଝିପାରୁନାହ, ଏହା କ୍ରୋଧରେ ହେଉଛି । ମୁଁ ସତ୍ୟ ଦେଖେଇବି ଏବଂ ତୁମ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବି ।'
ସ୍ମାରିତୋ ଦେଵଦେଵେନ ଧର୍ମରୂପୋ ଵୃଷସ୍ତଦା । ସ୍ମରଣାଦେଵ ଦେଵସ୍ଯ ଵୃଷଃ ଶୀଘ୍ରମୁପସ୍ଥିତଃ
ତାପରେ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ମରଣରେ ଧର୍ମର ରୂପ ଥିବା ବୃଷ ଆସିଗଲା; ଦେବତାଙ୍କୁ କେବଳ ମନେ କରିବା ସହିତ ବୃଷ ତୁରନ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା ।
ପ୍ରାହାସୌ ମାନୁଷୀଂ ଵାଚମାଦେଶୋ ଦୀଯତାଂ ପ୍ରଭୋ । ଵଲ୍ମୀକୈଶ୍ଛାଦିତୋ ଵିପ୍ର ଏନଂ ଭୂମୌ ନିପାତଯ
ସେ ମାନବ ଭାଷାରେ କହିଲେ: 'ପ୍ରଭୁ, ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୂଇଁଆଁଶ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପକାଇଦିଅ ।'
ଯୋଗସ୍ଥସ୍ତୁ ତତୋ ଧ୍ଯାଯଂସ୍ତତସ୍ତେନ ନିପାତିତଃ । ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍କ୍ରୋଧସଂତପ୍ତୋ ହସ୍ତମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ତଵାନ୍ଵୃଷମ୍
ଯୋଗରେ ରହି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ବୃଷ ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲା; ସେ କ୍ଷଣରେ କ୍ରୋଧରେ ତିବ୍ର ହୋଇ, ବୃଷ ଉପରେ ହାତ ଉଠାଇଲେ ।
ଏଵଂ ସଂଭାଷମାଣସ୍ତୁ କୁତ୍ର ଗଚ୍ଛସି ଭୋ ଵୃଷ । ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵାମଥ ପାପ୍ମାନଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ହନ୍ମ୍ଯହଂ ଵୃଷ
ଏଭଳି କଥା କହି, ସେ କହିଲେ, 'ବୃଷ, କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ, ଅପକର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ଏଠାରେ ନଷ୍ଟ କରିଦେବି ।'
ଧର୍ଷିତସ୍ତୁ ତଦା ଵିପ୍ରୋ ହ୍ଯଂତରିକ୍ଷଂ ଗତଂ ଵୃଷମ୍ । ଆକାଶେ ପ୍ରେକ୍ଷତେ ଭୂଯ ଏତଦଦ୍ଭୁତମୁତ୍ତମମ୍
ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆକ୍ରମଣ ହୋଇ, ବୃଷକୁ ଆକାଶକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖିଲେ; ସେ ଆକାଶରେ ତାହାକୁ ଦେଖି, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ।
ତତଃ ପ୍ରହସିତେ ରୁଦ୍ରେ ଋଷିରଗ୍ରେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ତୃତୀଯଂ ଲୋଚନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈଲକ୍ଷ୍ଯାତ୍ପତିତୋ ଭୁଵି
ତାପରେ ରୁଦ୍ର ହସିଲେ, ଋଷି ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ତୃତୀୟ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି, ଲଜ୍ଜାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦଂଡଵଦ୍ଭୂମୌ ସ୍ତୁଵତେ ପରମେଶ୍ଵରମ୍ । ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଭୂତନାଥଂ ଭଵୋଦ୍ଭଵଂ ତ୍ଵାମହଂ ଦିଵ୍ଯରୂପମ୍ । ଭଵଭୀତୋ ଭୁଵନପତେ ଭୂତଂ ଵିଜ୍ଞାପଯେ କିଂଚିତ୍
ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ: 'ଭୂତନାଥ, ଭବର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ, ଦିବ୍ୟ ରୂପୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଏହି ସଂସାରର ଭୟରେ, ଏକ କଥା ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ।'
ତ୍ଵଦ୍ଗୁଣନିକରାନ୍ଵକ୍ତୁଂ କଃ ଶକ୍ତୋ ଭଵତି ମାନୁଷୋ ନାଥ । ଵାସୁକିରଯଂ ହି କଦାଚିଦ୍ଵଦନସହସ୍ରଂ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ଯ
ନାଥ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ତୁମ ଅନେକ ଗୁଣ କହିପାରିବ? ଯଦି ବାସୁକିଙ୍କ ପାଖରେ ହଜାର ମୁହଁ ଥାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଗୁଣ କହିପାରିବେ ନାହିଁ ।
ଭକ୍ତ୍ଯା ତଵାପି ଶଂକରଭୁଵନପତେ ତ୍ଵତ୍ସ୍ତୁତୌ ତୁ ମୁଖରସ୍ଯ । ଵଂଦ୍ଯ କ୍ଷମସ୍ଵ ଭଵନ୍ପ୍ରସୀଦ ମେ ତଵ ଚରଣପତିତସ୍ଯ
ଶଙ୍କର, ଭକ୍ତି ସହିତ ମଧ୍ୟ, ମୋର ତୁମ ସ୍ତୁତି କେବଳ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ମାତ୍ର; ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର, ମୁଁ ତୁମ ଚରଣରେ ପଡ଼ିଛି, ଦୟା କର ।
ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଥିତ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତୌ ଵିନାଶନେ ଦେଵ । ତ୍ଵାଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଭୁଵନପତେ ଭୁଵନେଶ୍ଵର ନୈଵ ଦୈଵତଂ କିଂଚିତ୍
ହେ ଜଗତ୍ପତି, ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାରରେ ତୁମେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ରୂପେ ଅଛ। ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଆଉ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ।
ଯମନିଯମଯଜ୍ଞଦାନୈର୍ଵେଦାଭ୍ଯାସାଵଧାରଣୋଦ୍ଯୋଗାତ୍ । ତ୍ଵଦ୍ଭକ୍ତେଃ ସର୍ଵମିଦଂ ନାର୍ହତି କଲାସହସ୍ରାଂଶେନ
ଯମ, ନିୟମ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବେଦ ପାଠ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଯେତେ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତୁମ ପ୍ରେମର ଏକ ହଜାର ଅଂଶ ସମ୍ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଉତ୍କୃଷ୍ଟରସରସାଯନଖଡ୍ଗାଂଜନପାଦୁକାଦି ସିଦ୍ଧିର୍ଵା । ଚିହ୍ନାନି ଭଵତ୍ପ୍ରଣତାନାଂ ଦୃଶ୍ଯଂତ ଇହ ଜନ୍ମନି ପ୍ରକଟମ୍
ତୁମ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଉପରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରସ, ଅମୃତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର, ଆଞ୍ଜନ, ପାଦୁକା ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ଏହି ଜନ୍ମରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ଶାଠ୍ଯେନ ନମତି ଯଦ୍ଯପି ଦଦାସି ତ୍ଵଂ ଧର୍ମମିଚ୍ଛତାଂ ଦେଵ । ଭକ୍ତିର୍ଭଵଚ୍ଛେଦକରୀ ମୋକ୍ଷାଯ ଵିନିର୍ମିତା ନାଥ
କେହି ଯଦି ଚତୁରତା ସହିତ ନମସ୍କାର କରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦେବ, ତୁମେ ଧର୍ମ ଚାହିଁଥିବାକୁ ଦେଉଛ। କିନ୍ତୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ତୁମ ପ୍ରେମ ହିଁ ସଂସାର ବନ୍ଧନ କାଟିଦେଇଥାଏ।