ଅସ୍ଯତୀର୍ଥସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ପାଂଡୁନଂଦନ । ତସ୍ମିଂସ୍ତୀର୍ଥେ ତୁ ରାଜେଂଦ୍ର ଯାନ୍ଯସ୍ଥୀନି ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍
ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମହିମା ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ । ରାଜା, ସେଠାରେ ଯେଉଁଠି ଅସ୍ଥି ରଖାଯାଏ—
ଵିଲଯଂ ଯାଂତି ସର୍ଵାଣି ରୂପଵାନ୍ଜାଯତେ ନରଃ । ଗୋତୀର୍ଥଂ ତୁ ତତୋ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ସେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ଥି ଗଳିଯାଏ, ଏବଂ ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଦେହ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ । ପରେ, ସେ ଗୋତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଦେଖିଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।
ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ ରାଜେଂଦ୍ର କପିଲାତୀର୍ଥମୁତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ନରୋ ରାଜନ୍ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍
ତାପରେ, ରାଜା, ସେ କପିଳାତୀର୍ଥରେ ଯିବା ଉଚିତ । ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏକ ମଣିଷ ହଜାରଟି ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଏ ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠମାସେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ଵିଶେଷତଃ । ତତ୍ରୋପୋଷ୍ଯ ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା କପିଲାଂ ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସ ଆସେ, ବିଶେଷକରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ, ଯଦି କେହି ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପବାସ କରି ସେଠାରେ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କରେ—
ଘୃତେନ ଦୀପଂ ପ୍ରଜ୍ଵାଲ୍ଯ ଘୃତେନ ସ୍ନାପଯେଚ୍ଛିଵମ୍ । ସଘୃତଂ ଶ୍ରୀଫଲଂ ଦତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଚାଂତେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ଘିଅରେ ଦୀପ ଜଳାଇ, ଘିଅରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଘିଅ ସହିତ ନଡ଼ିଆ ଦେଇ, ଶେଷରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି—
ଘଂଟାଭରଣସଂଯୁକ୍ତାଂ କପିଲାଂ ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ଶିଵତୁଲ୍ଯୋ ନରୋ ଭୂତ୍ଵା ନ ଚେହ ଜାଯତେ ପୁନଃ
ଘଣ୍ଟା ଓ ଗହନା ପିନ୍ଧାଇଥିବା କପିଳା ଗାଈ ଯିଏ ଦାନ କରେ, ସେ ଶିବଙ୍କ ସମାନ ହୁଏ ଏବଂ ପୁନି ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ ।
ଅଂଗାରକଦିନେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାଂ ତୁ ଵିଶେଷତଃ । ସ୍ନାପଯିତ୍ଵା ଶିଵଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଭୋଜନମ୍
ଅଙ୍ଗାରକ ଦିନ ଆସିଲେ, ବିଶେଷକରି ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ, ଭକ୍ତି ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ ।
ଅଂଗାରକନଵମ୍ଯାଂ ତୁ ଅମାଵସ୍ଯାଂ ତଥୈଵ ଚ । ସ୍ନାପଯେତ୍ତତ୍ର ଯତ୍ନେନ ରୂପଵାନ୍ସୁଭଗୋ ଭଵେତ୍
ଅଙ୍ଗାରକ ନବମୀ ଓ ଏହିପରି ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ, ସେଠାରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାରେ ସେ ସୁନ୍ଦର ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୁଏ ।
ଘୃତେନ ସ୍ନାପଯେଲ୍ଲିଂଗଂ ପୂଜଯେଦ୍ଭକ୍ତିତୋ ଦ୍ଵିଜାନ୍ । ପୁଷ୍ପକେଣ ଵିମାନେନ ସହସ୍ରୈଃ ପରିଵାରିତଃ
ଘିଅରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ହଜାର ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତାଙ୍କ ରଥରେ ବସି ଯାଏ ।
ଶୈଵଂ ପଦମଵାପ୍ନୋତି ନାତ୍ର ଚାଭିଗତଂ ଭଵେତ୍ । ଅକ୍ଷଯଂ ମୋଦତେ କାଲଂ ଯଥା ରୁଦ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସେ ଶିବଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ଏବଂ ପୁନି ଏଠାକୁ ଆସେନାହିଁ; ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ ।
ଯଦା ତୁ କର୍ମସଂଯୋଗାନ୍ମର୍ତ୍ଯଲୋକମୁପାଗତଃ । ରାଜା ଭଵତି ଧର୍ମିଷ୍ଠୋ ରୂପଵାନ୍ଜାଯତେ ବଲୀ
କିନ୍ତୁ କର୍ମର ଫଳରେ ଯେତେବେଳେ ସେ ମଣିଷ ଲୋକକୁ ଆସେ, ସେ ଧର୍ମିକ ରାଜା ଭାବେ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି ।
ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ ରାଜେଂଦ୍ର ଋଷିତୀର୍ଥମନୁତ୍ତମମ୍ । ତୃଣବିଂଦୁଋଷିର୍ନାମ ଶାପଦଗ୍ଧୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ତାପରେ, ରାଜା, ସେ ଉତ୍ତମ ଋଷିତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ତୃଣବିନ୍ଦୁ ନାମକ ଋଷି ଶାପ ପାଇ ରହୁଥିଲେ ।
ତସ୍ଯତୀର୍ଥପ୍ରଭାଵେଣ ପାପମୁକ୍ତୋଽଭଵଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ତତୋ ଗଚ୍ଛେତ ରାଜେଂଦ୍ର ଗଣେଶ୍ଵରମନୁତ୍ତମମ୍
ସେ ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ତାପରେ, ରାଜା, ସେ ଉତ୍ତମ ଗଣେଶ୍ଵରଙ୍କୁ ଯିବା ଉଚିତ ।
ଶ୍ରାଵଣେମାସି ସଂପ୍ରାପ୍ତେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଚତୁର୍ଦଶୀମ୍ । ସ୍ନାତମାତ୍ରୋ ନରସ୍ତତ୍ର ରୁଦ୍ରଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ, ସେଠାରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ ମଣିଷ ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ ।
ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କୃତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଚ ଋଣତ୍ରଯାତ୍ । ଗଣେଶ୍ଵରସମୀପେ ତୁ ଗଂଗାଵଦନମୁତ୍ତମମ୍
ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି, ସେ ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଗଣେଶ୍ଵରଙ୍କ ନିକଟରେ ଉତ୍ତମ ଗଙ୍ଗାମୁଖ ଅଛି ।
ଅକାମୋ ଵା ସକାମୋ ଵା ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ମାନଵଃ । ଆଜନ୍ମଜନିତୈଃ ପାପୈର୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଚାହିଁ କିମ୍ବା ଅଚାହିଁ, ଯେଉଁ ମଣିଷ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଜନ୍ମରୁ ଜମା ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ସର୍ଵଦା ପର୍ଵଦିଵସେ ସ୍ନାନଂ ତତ୍ର ସମାଚରେତ୍ । ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କୃତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଚ ଋଣତ୍ରଯାତ୍
ସବୁବେଳେ ପର୍ବ ଦିନରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି, ସେ ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ।
ପ୍ରଯାଗେ ଯତ୍ଫଲଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଶଂକରେଣ ମହାତ୍ମନା । ତଦେଵ ନିଖିଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଗଂଗାରାହ୍ଵର୍କସଂଗମେ
ପ୍ରୟାଗରେ ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କର ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଖିଥିଲେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଗଙ୍ଗାରାହ୍ବର ସଙ୍ଗମରେ ମିଳେ ।
ତସ୍ଯୈଵଂ ପଶ୍ଚିମେ ସ୍ଥାନେ ସମୀପେନାତିଦୂରତଃ । ଦଶାଶ୍ଵମେଧିକଂ ନାମ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ସେଠାରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ଉପୋଷ୍ଯ ରଜନୀମେକାଂ ମାସି ଭାଦ୍ରପଦେ ତଥା । ଅମାଵସ୍ଯାଂ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଵ୍ରଜେଦ୍ଵୈ ଯତ୍ର ଶଂକରଃ
ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ ଏକ ରାତି ଉପବାସ କରି, ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ସ୍ନାନ କରି, ଯେଉଁଠି ଶଙ୍କର ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯିବା ଉଚିତ ।
ସର୍ଵଦା ପର୍ଵଦିଵସେ ସ୍ନାନଂ ତତ୍ର ସମାଚରେତ୍ । ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ କୃତ୍ଵା ଅଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ପ୍ରତି ପର୍ବ ଦିନରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରି, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ।
ଦଶାଶ୍ଵମେଧାତ୍ପଶ୍ଚିମତୋ ଭୃଗୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମଃ । ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ଈଶ୍ଵରଂ ପର୍ଯୁପାସତ
ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକର ପଶ୍ଚିମରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଭୃଗୁ ହଜାର ବର୍ଷ ଦିବ୍ୟ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିଲେ ।
ଵଲ୍ମୀକାଵସ୍ଥିତଶ୍ଚାସୌ ଦକ୍ଷିଣଂ ଚ ନିକେତନମ୍ । ଆଶ୍ଚର୍ଯଂ ଚ ମହଜ୍ଜାତମୁମାଯାଃ ଶଂକରସ୍ଯ ଚ
ସେ ଏକ ଭୂଇଁଆଁଶ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନିବାସ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିଲା; ଏଠାରେ ଉମା ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସହ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା ।
ଗୌରୀ ତୁ ପୃଚ୍ଛତେ ଦେଵଂ କୋଯମତ୍ର ତୁ ସଂସ୍ଥିତଃ । ଦେଵୋ ଵା ଦାନଵୋ ଵାଥ କଥଯସ୍ଵ ମହେଶ୍ଵର
ଗୌରୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏଠାରେ କିଏ ଅଛନ୍ତି? ଏହେଁ ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବ? ମହେଶ୍ୱର, ମୋତେ କହ ।'
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ-। ଭୃଗୁର୍ନାମ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷୀଣାଂ ପ୍ରଵରୋ ମୁନିଃ । ଧ୍ଯାଯତେ ମାଂ ସମାଧିସ୍ଥୋ ଵରଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ପ୍ରିଯେ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: 'ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣର ନାମ ଭୃଗୁ, ସେ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ମୁନି । ସେ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି, ସମାଧିରେ ରହି ଏକ ଵର ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ପ୍ରିୟେ ।'
ତତ୍ର ପ୍ରହସିତା ଦେଵୀ ଈଶ୍ଵରଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ । ଧୂମାଵର୍ତଶିଖା ଜାତା ତତୋଽଦ୍ଯାପି ନ ତୁଷ୍ଯସି । ଦୁରାରାଧ୍ଯୋଽସି ତେନ ତ୍ଵଂ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ତାପରେ ଦେବୀ ହସି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଧୂଆଁର ଏକ ଶିଖା ଉଠିଛି, ତଥାପି ତୁମେ ଖୁସି ହେଉନାହାଁ । ତୁମେ ଅତି କଠିନ ଉପାସ୍ୟ, ଏଠି କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଦରକାର ନାହିଁ ।'
ଦେଵ ଉଵାଚ-। ନ ଜ୍ଞାଯସେ ମହାଦେଵି ଅଯଂ କ୍ରୋଧେନ ଚେଷ୍ଟିତଃ । ଦର୍ଶଯାମି ଯଥାତଥ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ତେ ଚ କରୋମ୍ଯହମ୍
ଦେବତା କହିଲେ: 'ମହାଦେବୀ, ତୁମେ ବୁଝିପାରୁନାହ, ଏହା କ୍ରୋଧରେ ହେଉଛି । ମୁଁ ସତ୍ୟ ଦେଖେଇବି ଏବଂ ତୁମ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବି ।'
ସ୍ମାରିତୋ ଦେଵଦେଵେନ ଧର୍ମରୂପୋ ଵୃଷସ୍ତଦା । ସ୍ମରଣାଦେଵ ଦେଵସ୍ଯ ଵୃଷଃ ଶୀଘ୍ରମୁପସ୍ଥିତଃ
ତାପରେ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ମରଣରେ ଧର୍ମର ରୂପ ଥିବା ବୃଷ ଆସିଗଲା; ଦେବତାଙ୍କୁ କେବଳ ମନେ କରିବା ସହିତ ବୃଷ ତୁରନ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା ।
ପ୍ରାହାସୌ ମାନୁଷୀଂ ଵାଚମାଦେଶୋ ଦୀଯତାଂ ପ୍ରଭୋ । ଵଲ୍ମୀକୈଶ୍ଛାଦିତୋ ଵିପ୍ର ଏନଂ ଭୂମୌ ନିପାତଯ
ସେ ମାନବ ଭାଷାରେ କହିଲେ: 'ପ୍ରଭୁ, ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୂଇଁଆଁଶ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପକାଇଦିଅ ।'
ଯୋଗସ୍ଥସ୍ତୁ ତତୋ ଧ୍ଯାଯଂସ୍ତତସ୍ତେନ ନିପାତିତଃ । ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍କ୍ରୋଧସଂତପ୍ତୋ ହସ୍ତମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ତଵାନ୍ଵୃଷମ୍
ଯୋଗରେ ରହି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ବୃଷ ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲା; ସେ କ୍ଷଣରେ କ୍ରୋଧରେ ତିବ୍ର ହୋଇ, ବୃଷ ଉପରେ ହାତ ଉଠାଇଲେ ।