ଅସ୍ତି ମେ ଭଗଵନ୍କଶ୍ଚିତ୍ତୀର୍ଥେ ଯୋ ଧର୍ମସଂଶଯଃ । ତଦହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ପୃଥକ୍ସଂକୀର୍ତନଂ ତ୍ଵଯା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୀର୍ଥରେ ଧର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୋର କିଛି ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ତୁମେ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ମୋତେ ବୁଝାଅ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ ଯଃ ପୃଥିଵୀଂ କରୋତି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ତପୋଧନ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରେ, ସେଠି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିବା ଫଳ କଣ? ହେ ତପସ୍ୱୀ, ମୋତେ ଏହା କହ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ-। କଥଯିଷ୍ଯାମି ତଦହମୃଷୀଣାଂ ମତ୍ପରାଯଣମ୍ । ତଦେକାଗ୍ରମନାସ୍ତାତ ଶୃଣୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ଯତ୍ଫଲମ୍
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ — ମୁଁ ତୁମକୁ ଋଷିମାନେଂକର ମତ କହିବି। ଏହି କଥାକୁ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣ, ତୀର୍ଥରେ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ।
ଯସ୍ଯ ହସ୍ତୌ ଚ ପାଦୌ ଚ ମନଶ୍ଚୈଵ ସୁସଂଯତମ୍ । ଵିଦ୍ଯା ତପଶ୍ଚ କୀର୍ତିଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯାହାର ହାତ, ପାଉଁ ଓ ମନ ଭଲଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଯାହାର ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଦୃଢ଼, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ।
ପ୍ରତିଗ୍ରହାଦୁପାଵୃତ୍ତଃ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ନିଯତଃ ଶୁଚିଃ । ଅହଂକାରନିଵୃତ୍ତଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ ଦାନ ଗ୍ରହଣରୁ ଦୂରେଇଥାଏ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିୟମିତ, ପବିତ୍ର ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ।
ଅକଲ୍କିକୋ ନିରାହାରୋଽଲବ୍ଧାହାରୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵଦୋଷୈର୍ଯଃ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ ଚତୁର୍ତ୍ତା, ମିଥ୍ୟା ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଅନ୍ନ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଅନ୍ନ ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛି, ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ।
ଅକ୍ରୋଧନଶ୍ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ସତ୍ଯଶୀଲୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ । ଆତ୍ମୋପମଶ୍ଚ ଭୂତେଷୁ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସତ୍ୟଚରିତ୍ର, ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ।
ଋଷିଭିଃ କ୍ରତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵେଷ୍ଵପି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଫଲଂ ଚୈଵ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚେହ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି, ଦେବତାମାନେଂକ ମଧ୍ୟରେ ଯଥାକ୍ରମରେ, ତାହାର ଫଳ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଓ ଏଠି ଦୁଇଁଠିରେ, ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ ମିଳେ।
ନ ତେ ଶକ୍ଯା ଦରିଦ୍ରେଣ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ମହୀପତେ । ବହୂପକରଣା ଯଜ୍ଞା ନାନାସଂଭାରଵିସ୍ତରାଃ
ହେ ରାଜା, ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁତ ଉପକରଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଦରକାର।
ପ୍ରାପ୍ଯଂତେ ପାର୍ଥିଵୈରେତେ ସମୃଦ୍ଧୈର୍ଵା ନରୈଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ନ ନିର୍ଧନୈର୍ନରଗଣୈରେକାତ୍ମଭିରସାଧନୈଃ
ଏହି ଯଜ୍ଞ କେବଳ ଧନୀ ରାଜାମାନେ କିମ୍ବା କେତେକ ସମୃଦ୍ଧ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇପାରେ; ଦରିଦ୍ର କିମ୍ବା ଏକତା ଓ ସାଧନା ନଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଯୋ ଦରିଦ୍ରୈରପି ଵିଧିଃ ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ଜନେଶ୍ଵର । ତୁଲ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞଫଲୈଃ ପୁଣ୍ଯୈସ୍ତଂ ନିବୋଧ ମହୀପତେ
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ମହାରାଜ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦରିଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ପାଇପାରନ୍ତି, ଯାହା ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସହ ସମାନ, ସେଥିକୁ ତୁମେ ଜାଣ।
ଋଷୀଣାଂ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯମିଦଂ ଧର୍ମ୍ମଭୃତାଂ ଵର । ତୀର୍ଥାଭିଗମନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞୈରପି ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ହେ ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ଋଷିମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଧର୍ମ; ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନର ପୁଣ୍ୟ ଯଜ୍ଞରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।
ଅନୁପୋଷ୍ଯ ତ୍ରିରାତ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାଭିଗମନେନ ଚ । ଅଦତ୍ଵା କାଂଚନଂ ଗାଶ୍ଚ ଦରିଦ୍ରୋ ନାମ ଜାଯତେ
ଯିଏ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରେନାହିଁ, ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରେନାହିଁ, ସୁନା ବା ଗାଈ ଦାନ କରେନାହିଁ, ସେ ଦରିଦ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାଦିଭିର୍ଯଜ୍ଞୈରିଷ୍ଟ୍ଵା ଵିପୁଲଦକ୍ଷିଣୈଃ । ନ ତତ୍ଫଲମଵାପ୍ନୋତି ତୀର୍ଥାଭିଗମନେନ ଯତ୍
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଭଳି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଓ ବହୁ ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନରେ ମିଳେ, ତାହା ମିଳେନାହିଁ।
ନୃଲୋକେ ଦେଵଲୋକସ୍ଯ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ପୁଷ୍କରଂ ତୀର୍ଥମାସାଦ୍ଯ ଦେଵଦେଵସମୋ ଭଵେତ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକରେ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ମଣିଷ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ।
ଦଶକୋଟିସହସ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନାଂ ଵୈ ମହୀପତେ । ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ପୁଷ୍କରେ ଯେଷାଂ ତ୍ରିସଂଧ୍ଯଂ ସୂର୍ଯଵଂଶଜ
ହେ ସୂର୍ୟବଂଶୀ, ପୁଷ୍କରରେ ପ୍ରତିଦିନ ତିନି ସମୟରେ, ଦଶ କୋଟି ହଜାର ତୀର୍ଥର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହିଛି।
ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରା ସାଧ୍ଯାଶ୍ଚ ସମରୁଦ୍ଗଣାଃ । ଗଂଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ର ସନ୍ନିହିତାଃ ପ୍ରଭୋ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ସହିତ ଗନ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ।
ଯତ୍ର ଦେଵାସ୍ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯସ୍ତଥା । ଦିଵ୍ଯଯୋଗା ମହାରାଜ ପୁଣ୍ଯେନ ମହତା ଦ୍ଵିଜାଃ
ହେ ମହାରାଜ, ସେଠାରେ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଯୋଗ ପାଇଥିଲେ।
ମନସାପ୍ଯଭିକାମସ୍ଯ ପୁଷ୍କରାଣି ମନୀଷିଣଃ । ପୂଯଂତେ ସର୍ଵପାପାନି ନାକପୃଷ୍ଠେ ଚ ପୂଜ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେମନେ ପୁଷ୍କରକୁ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଏବଂ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ସମ୍ମାନିତ।
ଅସ୍ମିଂସ୍ତୀର୍ଥେ ମହାଭାଗ ନିତ୍ଯମେଵ ପିତାମହଃ । ଉଵାସ ପରମପ୍ରୀତୋ ଦେଵଦାନଵସଂମତଃ
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଭାବେ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ରହୁଥିଲେ।
ପୁଷ୍କରେଷୁ ମହାଭାଗ ଦେଵାଃ ସର୍ଷିପୁରୋଗମାଃ । ସିଦ୍ଧିଂ ପରମିକାଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ପୁଣ୍ଯେନ ମହତାନ୍ଵିତାଃ
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ପୁଷ୍କରରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟରେ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ।
ତତ୍ରାଭିଷେକଂ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ପିତୃଦେଵାର୍ଚନେ ରତଃ । ଅଶ୍ଵମେଧାଦ୍ଦଶଗୁଣଂ ପ୍ରଵଦଂତି ମନୀଷିଣଃ
ଯିଏ ସେଠାରେ ଅଭିଷେକ କରେ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲାଗିଥାଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରୁ ଦଶଗୁଣା ଫଳ ପାଏ।
ଅପ୍ଯେକଂ ଭୋଜଯେଦ୍ଵିପ୍ରଂ ପୁଷ୍କରାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତଃ । ତେନୈତି ପୂଜିତାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସଦନେ ସ୍ଥିତାନ୍
ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଯିଏ କେବଳ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହରେ ଥିବା ପୂଜିତ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ସାଯଂପ୍ରାତଃ ସ୍ମରେଦ୍ଯସ୍ତୁ ପୁଷ୍କରାଣି କୃତାଂଜଲି । ଉପସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଭଵେତ୍ତେନ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ପାର୍ଥିଵ
ହେ ରାଜା, ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ହାତ ଜୋଡି ପୁଷ୍କରକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତି ଯତ୍ପାପଂ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଵା ପୁରୁଷସ୍ଯ ଵା । ପୁଷ୍କରେ ଗତମାତ୍ରସ୍ଯ ସର୍ଵମେଵ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଜନ୍ମରୁ ଯେଉଁ ପାପ ନାରୀ ବା ପୁରୁଷ କରିଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁଷ୍କରକୁ କେବଳ ଯିବାମାତ୍ରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଯଥା ସୁରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାମାଦିସ୍ତୁ ମଧୁସୂଦନଃ । ତଥୈଵ ପୁଷ୍କରୋ ରାଜନ୍ତୀର୍ଥାନାମାଦିରୁଚ୍ଯତେ
ଯେପରି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁସୂଦନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସେପରି ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୁଷ୍କର ସର୍ବୋପରି ବୋଲି ରାଜା, ମନ୍ୟ ହୁଏ।
ଉଷ୍ଟ୍ଵା ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ପୁଷ୍କରେ ନିଯତଃ ଶୁଚିଃ । କ୍ରତୂନ୍ସର୍ଵାନଵାପ୍ନୋତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି
ଯିଏ ନିୟମିତ ଓ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ପୁଷ୍କରରେ ବାରୋ ବର୍ଷ ରହେ, ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଏ।
ଯସ୍ତୁ ଵର୍ଷଶତଂ ପୂର୍ଣମଗ୍ନିହୋତ୍ରମୁପାଶ୍ନୁତେ । କାର୍ତିକୀଂ ଵା ଵସେଦେକାଂ ପୁଷ୍କରେ ସମମେଵ ତତ୍
ଯିଏ ଶତ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରେ, କିମ୍ବା କେବଳ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ପୁଷ୍କରରେ ରହେ, ଦୁଇଁଥିରେ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ।
ଦୁଷ୍କରଂ ପୁଷ୍କରେ ଗଂତୁଂ ଦୁଷ୍କରଂ ପୁଷ୍କରେ ତପଃ । ଦୁଷ୍କରଂ ପୁଷ୍କରେ ଦାନଂ ଵସ୍ତୁଂ ଚୈଵ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ପୁଷ୍କରକୁ ଯିବା କଠିନ, ପୁଷ୍କରରେ ତପସ୍ୟା କରିବା କଠିନ, ପୁଷ୍କରରେ ଦାନ କରିବା କଠିନ, ଏବଂ ସେଠାରେ ରହିବା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ କଠିନ ।
ତ୍ରୀଣି ଶୃଂଗାଣି ଶୁଭ୍ରାଣି ତ୍ରୀଣି ପ୍ରସ୍ରଵଣାନି ଚ । ପୁଷ୍କରାଣ୍ଯାଦି ତୀର୍ଥାନି ନ ଵିଦ୍ମସ୍ତତ୍ର କାରଣମ୍
ପୁଷ୍କରରେ ତିନିଟି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶିଖର ଏବଂ ତିନିଟି ପବିତ୍ର ଝରଣା ଅଛି । ଏହିମାନେ ପୁଷ୍କରର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ, କିନ୍ତୁ ଏହାର କାରଣ ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ ।