ଉପସ୍ଥିତଂ ମହାରାଜ ପୂଜଯାମାସ ଭାରତ । ସ ହି ଧର୍ମ୍ମଭୃତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା
ହେ ଭାରତ, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଯିଏ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରି।
ଶିରସା ଚାର୍ଘ୍ଯମାଦାଯ ଶୁଚିଃ ପ୍ରଯତମାନସଃ । ନାମସଂକୀର୍ତ୍ତଯାମାସ ତସ୍ମିନ୍ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସତ୍ତମେ
ପବିତ୍ର ମନରେ, ମାଥାରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ନେଇ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଋଷିଙ୍କୁ ନାମସ୍ମରଣ କରି ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦିଲୀପୋଽହଂ ତୁ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଦାସୋସ୍ମି ତଵ ସୁଵ୍ରତ । ତଵ ସଂଦର୍ଶନାଦେଵ ମୁକ୍ତୋହଂ ସର୍ଵକିଲ୍ବିଷୈଃ
ମୁଁ ଦିଲୀପ, ତୁମକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଉଛି, ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ। ମୁଁ ତୁମର ଦାସ। ମୁଁ ମାତ୍ର ତୁମକୁ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାରାଜ ଦିଲୀପୋ ଦ୍ଵିପଦାଂ ଵରଃ । ଵାଗ୍ଯତଃ ପ୍ରାଂଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ତୂଷ୍ଣୀମାସୀଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଏଭଳି କହି, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଦିଲୀପ ମହାରାଜା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ନିଜ କଥା ରୋକି, ହାତ ଜୋଡି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଯମେନାଥ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେନ ଚ କର୍ଷିତମ୍ । ଦିଲୀପଂ ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମୁନିଃ ପ୍ରୀତମନାଭଵତ୍
ନିୟମ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଦିଲୀପଙ୍କୁ, ସେଇ ଉତ୍ତମ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁନି ମନରେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ଅନେନ ତଵ ଧର୍ମଜ୍ଞ ପ୍ରଶ୍ରଯେଣ ଦମେନ ଚ । ସତ୍ଯେନ ଚ ମହାଭାଗ ତୁଷ୍ଟୋସ୍ମି ତଵ ସର୍ଵଶଃ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ — ତୁମର ନମ୍ରତା, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସତ୍ୟବାଦିତା ଦ୍ୱାରା, ହେ ଧର୍ମବିଦ୍, ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ।
ଯସ୍ଯେଦୃଶସ୍ତେ ଧର୍ମୋଯଂ ପିତରସ୍ତାରିତାସ୍ତ୍ଵଯା । ତେନ ପଶ୍ଯସି ମାଂ ପୁତ୍ର ଯାଜ୍ଯଶ୍ଚାସି ମମାନଘ
ଏପରି ଧର୍ମ ତୁମର ଅଛି; ତୁମେ ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନେଂକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଛ। ଏହି ଦ୍ୱାରା, ମୋ ପୁଆ, ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖୁଛ ଏବଂ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ପ୍ରୀତିର୍ମେ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ତେଽଦ୍ଯ ବ୍ରୂହି କିଂ କରଵାଣି ତେ । ଯଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯସି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତସ୍ଯ ଦାତାସ୍ମି ତେନଘ
ଆଜି ମୋର ତୁମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ବଢ଼ିଗଲା। କହ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କଣ କରିବି? ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନେଂକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯାହା କହିବ, ମୁଁ ତାହା ଦେବି, ହେ ନିର୍ମଳ।
ଦିଲୀପ ଉଵାଚ-। ଵେଦଵେଦାଂଗତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ସର୍ଵଲୋକାଭିପୂଜିତ । କୃତମିତ୍ଯେଵ ମନ୍ଯେ ହି ଯଦହଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ପ୍ରଭୁମ୍
ଦିଲୀପ କହିଲେ — ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ମୁଁ ଏହି ମାନିଅଛି ଯେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା ମୋର ସବୁ କାମ ସଫଳ ହେଲା।
ଯଦି ତ୍ଵହମନୁଗ୍ରାହ୍ଯସ୍ତଵ ଧର୍ମ୍ମଭୃତାଂ ଵର । ପ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ହୃତ୍ସ୍ଥଂ ସଂଦେହଂ ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ଯଦି ମୁଁ ତୁମ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ, ହେ ଧର୍ମଧାରୀମାନେଂକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ମୋ ହୃଦୟରେ ଥିବା ସନ୍ଦେହ ପଚାରିବି; ଦୟାକରି ତାହା ମୋତେ କହ।
ଅସ୍ତି ମେ ଭଗଵନ୍କଶ୍ଚିତ୍ତୀର୍ଥେ ଯୋ ଧର୍ମସଂଶଯଃ । ତଦହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ପୃଥକ୍ସଂକୀର୍ତନଂ ତ୍ଵଯା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୀର୍ଥରେ ଧର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୋର କିଛି ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ତୁମେ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ମୋତେ ବୁଝାଅ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ ଯଃ ପୃଥିଵୀଂ କରୋତି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ତପୋଧନ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରେ, ସେଠି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିବା ଫଳ କଣ? ହେ ତପସ୍ୱୀ, ମୋତେ ଏହା କହ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ-। କଥଯିଷ୍ଯାମି ତଦହମୃଷୀଣାଂ ମତ୍ପରାଯଣମ୍ । ତଦେକାଗ୍ରମନାସ୍ତାତ ଶୃଣୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ଯତ୍ଫଲମ୍
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ — ମୁଁ ତୁମକୁ ଋଷିମାନେଂକର ମତ କହିବି। ଏହି କଥାକୁ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣ, ତୀର୍ଥରେ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ।
ଯସ୍ଯ ହସ୍ତୌ ଚ ପାଦୌ ଚ ମନଶ୍ଚୈଵ ସୁସଂଯତମ୍ । ଵିଦ୍ଯା ତପଶ୍ଚ କୀର୍ତିଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯାହାର ହାତ, ପାଉଁ ଓ ମନ ଭଲଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଯାହାର ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଦୃଢ଼, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ।
ପ୍ରତିଗ୍ରହାଦୁପାଵୃତ୍ତଃ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ନିଯତଃ ଶୁଚିଃ । ଅହଂକାରନିଵୃତ୍ତଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ ଦାନ ଗ୍ରହଣରୁ ଦୂରେଇଥାଏ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିୟମିତ, ପବିତ୍ର ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ।
ଅକଲ୍କିକୋ ନିରାହାରୋଽଲବ୍ଧାହାରୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ । ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵଦୋଷୈର୍ଯଃ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ ଚତୁର୍ତ୍ତା, ମିଥ୍ୟା ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଅନ୍ନ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଅନ୍ନ ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛି, ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ।
ଅକ୍ରୋଧନଶ୍ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ସତ୍ଯଶୀଲୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ । ଆତ୍ମୋପମଶ୍ଚ ଭୂତେଷୁ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସତ୍ୟଚରିତ୍ର, ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ।
ଋଷିଭିଃ କ୍ରତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵେଷ୍ଵପି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଫଲଂ ଚୈଵ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚେହ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି, ଦେବତାମାନେଂକ ମଧ୍ୟରେ ଯଥାକ୍ରମରେ, ତାହାର ଫଳ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଓ ଏଠି ଦୁଇଁଠିରେ, ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ ମିଳେ।
ନ ତେ ଶକ୍ଯା ଦରିଦ୍ରେଣ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ମହୀପତେ । ବହୂପକରଣା ଯଜ୍ଞା ନାନାସଂଭାରଵିସ୍ତରାଃ
ହେ ରାଜା, ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁତ ଉପକରଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଦରକାର।
ପ୍ରାପ୍ଯଂତେ ପାର୍ଥିଵୈରେତେ ସମୃଦ୍ଧୈର୍ଵା ନରୈଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ନ ନିର୍ଧନୈର୍ନରଗଣୈରେକାତ୍ମଭିରସାଧନୈଃ
ଏହି ଯଜ୍ଞ କେବଳ ଧନୀ ରାଜାମାନେ କିମ୍ବା କେତେକ ସମୃଦ୍ଧ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇପାରେ; ଦରିଦ୍ର କିମ୍ବା ଏକତା ଓ ସାଧନା ନଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଯୋ ଦରିଦ୍ରୈରପି ଵିଧିଃ ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ଜନେଶ୍ଵର । ତୁଲ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞଫଲୈଃ ପୁଣ୍ଯୈସ୍ତଂ ନିବୋଧ ମହୀପତେ
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ମହାରାଜ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦରିଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ପାଇପାରନ୍ତି, ଯାହା ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସହ ସମାନ, ସେଥିକୁ ତୁମେ ଜାଣ।
ଋଷୀଣାଂ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯମିଦଂ ଧର୍ମ୍ମଭୃତାଂ ଵର । ତୀର୍ଥାଭିଗମନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞୈରପି ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ହେ ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ଋଷିମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଧର୍ମ; ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନର ପୁଣ୍ୟ ଯଜ୍ଞରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।
ଅନୁପୋଷ୍ଯ ତ୍ରିରାତ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାଭିଗମନେନ ଚ । ଅଦତ୍ଵା କାଂଚନଂ ଗାଶ୍ଚ ଦରିଦ୍ରୋ ନାମ ଜାଯତେ
ଯିଏ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରେନାହିଁ, ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରେନାହିଁ, ସୁନା ବା ଗାଈ ଦାନ କରେନାହିଁ, ସେ ଦରିଦ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାଦିଭିର୍ଯଜ୍ଞୈରିଷ୍ଟ୍ଵା ଵିପୁଲଦକ୍ଷିଣୈଃ । ନ ତତ୍ଫଲମଵାପ୍ନୋତି ତୀର୍ଥାଭିଗମନେନ ଯତ୍
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଭଳି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଓ ବହୁ ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନରେ ମିଳେ, ତାହା ମିଳେନାହିଁ।
ନୃଲୋକେ ଦେଵଲୋକସ୍ଯ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ପୁଷ୍କରଂ ତୀର୍ଥମାସାଦ୍ଯ ଦେଵଦେଵସମୋ ଭଵେତ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକରେ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ମଣିଷ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ।
ଦଶକୋଟିସହସ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନାଂ ଵୈ ମହୀପତେ । ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ପୁଷ୍କରେ ଯେଷାଂ ତ୍ରିସଂଧ୍ଯଂ ସୂର୍ଯଵଂଶଜ
ହେ ସୂର୍ୟବଂଶୀ, ପୁଷ୍କରରେ ପ୍ରତିଦିନ ତିନି ସମୟରେ, ଦଶ କୋଟି ହଜାର ତୀର୍ଥର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହିଛି।
ଆଦିତ୍ଯା ଵସଵୋ ରୁଦ୍ରା ସାଧ୍ଯାଶ୍ଚ ସମରୁଦ୍ଗଣାଃ । ଗଂଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ର ସନ୍ନିହିତାଃ ପ୍ରଭୋ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ସହିତ ଗନ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ।
ଯତ୍ର ଦେଵାସ୍ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯସ୍ତଥା । ଦିଵ୍ଯଯୋଗା ମହାରାଜ ପୁଣ୍ଯେନ ମହତା ଦ୍ଵିଜାଃ
ହେ ମହାରାଜ, ସେଠାରେ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଯୋଗ ପାଇଥିଲେ।
ମନସାପ୍ଯଭିକାମସ୍ଯ ପୁଷ୍କରାଣି ମନୀଷିଣଃ । ପୂଯଂତେ ସର୍ଵପାପାନି ନାକପୃଷ୍ଠେ ଚ ପୂଜ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେମନେ ପୁଷ୍କରକୁ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଏବଂ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ସମ୍ମାନିତ।
ଅସ୍ମିଂସ୍ତୀର୍ଥେ ମହାଭାଗ ନିତ୍ଯମେଵ ପିତାମହଃ । ଉଵାସ ପରମପ୍ରୀତୋ ଦେଵଦାନଵସଂମତଃ
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଭାବେ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ରହୁଥିଲେ।