ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ଜଂବୂଖଂଡସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଥାଵଦିହ ସତ୍ତମଃ । ଵିଷ୍କଂଭସ୍ଯ ଚ ପ୍ରବ୍ରୂହି ପରିମାଣଂ ହି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ଆପଣ ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ ଜାମ୍ବୁଖଣ୍ଡର ବିବରଣା ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବେ ଏହାର ବ୍ୟାସର ଠିକ୍ ମାପ କହନ୍ତୁ।
ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ସମ୍ଯଗଚ୍ଛିଦ୍ର ଦର୍ଶନଃ । ଶାକଦ୍ଵୀପଂ ଚ ନୋ ବ୍ରୂହି କୁଶଦ୍ଵୀପଂ ଚ ଧାର୍ମିକମ୍
ସମୁଦ୍ରର ମାପ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ, ହେ ସ୍ପଷ୍ଟଦର୍ଶୀ। ଶାକଦ୍ୱୀପ ଓ କୁଶଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ।
ଶାଲ୍ମଲଂ ଚୈଵ ତତ୍ତ୍ଵେନ କ୍ରୌଂଚଦ୍ଵୀପଂ ତଥୈଵ ଚ । ସୂତ ଉଵାଚ-। ଵିପ୍ରାଃ ସୁବହଵୋ ଦ୍ଵୀପାଃ ଯୈରିଦଂ ସଂତତଂ ଜଗତ୍ । ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜପୁଂଗଵାଃ
ଶାଲମଳ ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ। ସୂତ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ଜଗତ ଅନେକ ଦ୍ୱୀପ ଦ୍ୱାରା ବିରାଜିଛି। ମୁଁ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ବିବରଣା ଦେବି, ଶୁଣନ୍ତୁ ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।
ଅଷ୍ଟାଦଶସହସ୍ରାଣି ଯୋଜନାନି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଷଟ୍ଶତାନି ଚ ପୂର୍ଣାନି ଵିଷ୍କଂଭୋ ଜଂବୁପର୍ଵତଃ
ଅଠାର ହଜାର ଯୋଜନ ଓ ଛଉ ଶତ ଯୋଜନ ହେଉଛି ଜାମ୍ବୁପର୍ବତର ବ୍ୟାସ, ହେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଲଵଣସ୍ଯ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ଵିଷ୍କଂଭୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନାନାଜନପଦାକୀର୍ଣୋ ମଣିଵିଦ୍ରୁମଚିତ୍ରିତଃ
ଲବଣ ସମୁଦ୍ରର ବ୍ୟାସ ଦୁଇଗୁଣା ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଣି, ପାଗୁଣିରେ ଶୋଭିତ।
ନୈକଧାତୁଵିଚିତ୍ରୈଶ୍ଚ ପର୍ଵତୈରୁପଶୋଭିତଃ । ସିଦ୍ଧଚାରଣସଂକୀର୍ଣୈଃ ସାଗରଃ ପରିମଂଡଲଃ
ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁରେ ଶୋଭିତ ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶୁଭା ପାଇଛି। ସିଧ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଏହି ସାଗରକୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ଏହା ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର।
ଶାକଦ୍ଵୀପଂ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଵଦିହ ସତ୍ତମାଃ । ଶୃଣୁତାଦ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ବ୍ରୁଵତୋ ମମ ଧାର୍ମିକାଃ
ଏଠି ମୁଁ ଶାକଦ୍ୱୀପର ବିବରଣା ଦେବି, ହେ ଉତ୍ତମମାନେ। ଆଜି ମୋ ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠମାନେ।
ଜଂବୁଦ୍ଵୀପପ୍ରମାଣେନ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ । ଵିଷ୍କଂଭେନ ମହାଭାଗାଃ ସାଗରୋଽପି ଵିଭାଗଶଃ
ଶାକଦ୍ୱୀପର ବ୍ୟାସ ଜାମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣା, ହେ ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜମାନେ। ସାଗର ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗରେ ଏହିପରି।
କ୍ଷୀରୋଦୋ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲା ଯେନ ସଂପରିଵାରିତଃ । ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯାଜନପଦାସ୍ତତ୍ର ନ ମ୍ରିଯତେ ଜନଃ
ଏହା କ୍ଷୀର ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ଦେଶ ଅଛି, ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ମରନ୍ତି ନାହିଁ।
କୁତ ଏଵ ହି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ କ୍ଷମା ତେଜୋଯୁତା ହି ତେ । ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ସଂକ୍ଷେପୋ ଯଥାଵନ୍ମୁନିସତ୍ତମାଃ । ଉକ୍ତ ଏଷ ମହାଭାଗାଃ କିମନ୍ଯତ୍କଥଯାମି ଵଃ
ତେମାନେ ଭୂମି ଓ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କିପରି ହେବ? ଏପରି ଭାବରେ ଶାକଦ୍ୱୀପର ସଂକ୍ଷେପ କହାଯାଇଛି, ହେ ଉତ୍ତମ ମୁନିମାନେ। ଆଉ କଣ କହିବି?
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ସଂକ୍ଷେପୋ ଯଥାଵଦିହ ଧାର୍ମିକ । ଉକ୍ତସ୍ତ୍ଵଯା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଵିସ୍ତରଂ ବ୍ରୂହି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ଆପଣ ଏଠି ଶାକଦ୍ୱୀପର ସଂକ୍ଷେପ କହିଛନ୍ତି, ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ। ଏବେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣା ଠିକ୍ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ତଥୈଵ ପର୍ଵତା ଵିପ୍ରାଃ ସପ୍ତାତ୍ର ମଣିପର୍ଵତାଃ । ରତ୍ନାକରାସ୍ତଥା ନଦ୍ଯସ୍ତେଷାଂ ନାମାନି ଵର୍ଣଯେ
ସୂତ କହିଲେ— ଏଠି ମଧ୍ୟ ସପ୍ତଟି ମଣିପର୍ବତ ଅଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ। ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ମଣି ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା ନଦୀମାନଙ୍କ ବିବରଣା ଦେବି।
ଅତୀଵଗୁଣଵତ୍ସର୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛଥ ଧାର୍ମିକାଃ । ଦେଵର୍ଷିଗଂଧର୍ଵଯୁତଃ ପ୍ରଥମୋ ମେରୁରୁଚ୍ଯତେ
ହେ ଧାର୍ମିକମାନେ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଏତେ ଉତ୍ସାହରେ ପଚାରିଛ, ଏହା ବଡ଼ ଗୁଣବତୀ କଥା। ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ମେରୁ ପର୍ବତ, ଯାହା ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି ଏବଂ ଯାହା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ପ୍ରାଗାଯତୋ ମହାଭାଗା ମଲଯୋନାମ ପର୍ଵତଃ । ତତୋ ମେଘାଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତଂତେ ପ୍ରଭଵଂତି ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଏହାର ପୂର୍ବଦିଗରେ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ, ମଲୟ ନାମକ ପର୍ବତ ଅଛି। ସେଠାରୁ ମେଘ ଉଠି ଆସେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ତତଃ ପରେଣ ମୁନଯୋ ଜଲଧାରୋ ମହାଗିରିଃ । ତତୋ ନିତ୍ଯମୁପାଦତ୍ତେ ଵାସଵଃ ପରମଂ ଜଲମ୍
ତାହା ପରେ, ହେ ମୁନିମାନେ, ଜଳଧାର ନାମକ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଅଛି। ସେଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସଦା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଳ ନେଇଥାନ୍ତି।
ତତୋ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରଭଵତି ଵର୍ଷାକାଲେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଉଚ୍ଚୈର୍ଗିରୀ ରୈଵତକୋ ଯତ୍ର ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ସେଠାରୁ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ। ସେଠାରେ ଉଚ୍ଚ ରେଭତକ ପର୍ବତ ସଦା ଅଟୁଟ ଭାବେ ଦଢ଼ ଅଛି।
ରେଵତୀ ଦିଵି ନକ୍ଷତ୍ରଂ ପିତାମହକୃତୋ ଵିଧିଃ । ଉତ୍ତରେଣ ତୁ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରାଃ ଶ୍ଯାମୋ ନାମ ମହାଗିରିଃ
ଆକାଶରେ ରେଭତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ପିତାମହଙ୍କ ନିୟମରେ ରହିଛି। ଏହାର ଉତ୍ତରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଶ୍ୟାମ ନାମକ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଅଛି।
ନଵମେଘପ୍ରଭଃ ପ୍ରାଂଶୁଃ ଶ୍ରୀମାନୁଜ୍ଜ୍ଵଲଵିଗ୍ରହଃ । ଯତଃ ଶ୍ଯାମତ୍ଵମାପନ୍ନାଃ ପ୍ରଜା ମୁଦିତମାନସାଃ
ସେଠାରେ ପର୍ବତଟି ନୂତନ ମେଘର ଆଭାରେ ଚମକେ, ଉଚ୍ଚ, ଶ୍ରୀମୟ ଓ ଉଜ୍ୱଳ ଆକୃତିର। ଏହି ପର୍ବତରୁ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଛନ୍ତି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ସୁମହାନ୍ସଂଶଯୋଽସ୍ମାକଂ ପ୍ରାପ୍ତୋଯଂ ସୂତ ଯତ୍ତ୍ଵଯା । ପ୍ରଜାଃ କଥଂ ସୂତ ସମ୍ଯକ୍ସଂପ୍ରାପ୍ତାଃ ଶ୍ଯାମତାମିହ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ସୂତ, ତୁମେ କହିଥିବା କଥାରୁ ଆମେ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଛୁ। ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ କିପରି ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ?
ସୂତ ଉଵାଚ-। ସର୍ଵେଷ୍ଵେଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଦ୍ଵୀପେଷୁ ମୁନିପୁଂଗଵାଃ । ଗୌରଃ କୃଷ୍ଣଶ୍ଚ ପତଗସ୍ତଯୋର୍ଵର୍ଣାଂତରେ ଦ୍ଵିଜାଃ
ସୂତ କହିଲେ: ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପରେ ଶୁଭ୍ର ଓ କଳା ପକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି, ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଏକ ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।
ଶ୍ଯାମୋ ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଵୈ ତସ୍ମାତ୍ଶ୍ଯାମଗିରିଃ ସ୍ମୃତଃ । ତତଃ ପରଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠା ଦୁର୍ଗଶୈଲୋ ମହୋଦଯଃ
ଏଠାରୁ ଶ୍ୟାମତା ଆରମ୍ଭ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଶ୍ୟାମ ପର୍ବତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାହା ପରେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଦୁର୍ଗ ନାମକ ବଡ଼ ଓ କଠିନ ପର୍ବତ ଅଛି।
କେଶରୀ କେଶରଯୁତୋ ଯତୋ ଵାତଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ତେଷାଂ ଯୋଜନଵିଷ୍କଂଭୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ପ୍ରଵିଭାଗଶଃ
କେଶରୀ ପର୍ବତ, କେଶର ସହିତ, ଯାଁଠାରୁ ବାତାସ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଥ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ମାପାଯାଇଛି।
ଵର୍ଷାଣି ତେଷୁ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରାଃ ସଂପ୍ରୋକ୍ତାନି ମନୀଷିଭିଃ । ମହାମେରୁର୍ମହାକାଶୋ ଜଲଦଃ କୁମୁଦୋତ୍ତରମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେଠାରେ ମହାମେରୁ, ମହାକାଶ, ଜଳଧ ଓ କୁମୁଦୋତ୍ତର ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି।
ଜଲଧାରୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସୁକୁମାର ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ରେଵତସ୍ଯ ତୁ କୌମାରଃ ଶ୍ଯାମଶ୍ଚ ମଣିକାଂଚନଃ
ଜଳଧାର ପର୍ବତକୁ ସୁକୁମାର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ। ରେଭତ ପରିସରକୁ କୌମାର, ଶ୍ୟାମକୁ ମଣି ଓ କଞ୍ଚନରେ ଶୋଭିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କେଶରସ୍ଯାଥ ମୌଦାକୀ ପରେଣ ତୁ ମହାନ୍ପୁମାନ୍ । ପରିଵାର୍ଯ୍ଯଂ ତୁ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରା ଦୈର୍ଘ୍ଯଂ ହ୍ରସ୍ଵତ୍ଵମେଵ ଚ
କେଶରୀ ପରେ ମୌଦାକୀ ଅଛି, ତାହା ପରେ ବଡ଼ ପୁମାନ୍ ପର୍ବତ ଅଛି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଲମ୍ବା ଓ ଛୋଟ ଅଂଶ ଯଥାଯଥି ଅଛି।
ଜଂବୂଦ୍ଵୀପେନ ସଂଖ୍ଯାତସ୍ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ମହାଦ୍ରୁମଃ । ଶାକୋ ନାମ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ଯ ସହାନୁଗାଃ
ଏହାକୁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ସହିତ ଗଣନା କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି। ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ, ଏହାକୁ ଶାକ ଗଛ କୁହାଯାଏ, ଏଠାରେ ଏହାର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ସହିତ ବସିଥାନ୍ତି।
ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାଃ ପୂଜ୍ଯତେ ତତ୍ର ଶଂକରଃ । ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଚାରଣା ଦୈଵତାନି ଚ
ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟ ଜନପଦ ଓ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ। ସେଠାକୁ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ ଦେବତାମାନେ ଯାଆନ୍ତି।
ଧାର୍ମିକାଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାଃ ଚତ୍ଵାରୋ ଗତମତ୍ସରାଃ । ଵର୍ଣାଃ ସ୍ଵକର୍ମନିରତା ନ ଚ ସ୍ତେନୋଽତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଧାର୍ମିକ, ଚାରିଟି ଵର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ତ୍ରମୁକ୍ତ ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ ନିଜ କାମରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ କେହି ଚୋର ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଦୀର୍ଘାଯୁଷୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଜରାମୃତ୍ଯୁଵିଵର୍ଜିତାଃ । ପ୍ରଜାସ୍ତତ୍ର ଵିଵର୍ଦ୍ଧଂତେ ଵର୍ଷାସ୍ଵିଵ ସମୁଦ୍ରଗାଃ
ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ବଡ଼ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ। ସେଠାରେ ପ୍ରଜାମାନେ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ନଦୀମାନେ ଯେପରି ଶମୁଦ୍ରକୁ ବଢ଼ିଯାଆନ୍ତି, ସେପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି।
ନଦ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଯଜଲାସ୍ତତ୍ର ଗଂଗା ଚ ବହୁଧା ଗତା । ସୁକୁମାରୀ କୁମାରୀ ଚ ଶୀତା ଶୀତୋଦକା ତଥା
ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ଜଳର ନଦୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଅନେକ ଶାଖାରେ ବହୁଛି। ସେଠାରେ ସୁକୁମାରୀ, କୁମାରୀ, ଶୀତ ଓ ଶୀତୋଦକ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।