ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ଯଦିଦଂ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯଵିଧାଯକମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ନଃ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ହି ନୋ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମତଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ଏହି ଭାରତ ଦେଶ ପବିତ୍ର ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଆମକୁ କହ, କାରଣ ଆମେ ତୁମକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାବରେ ମନେ କରୁଛୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ଅତ୍ର ତେ କୀର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଵର୍ଷଂ ଭାରତମୁତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରିଯ ମିତ୍ରସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ମନୋର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ଚ
ସୂତ କହିଲେ: ଏଠି ମୁଁ ତୁମକୁ ଭାରତ ଦେଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିବରଣୀ କହିବି, ଯାହା ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଓ ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୁଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ପ୍ରିୟ।
ପୃଥୋଶ୍ଚ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଵୈ ନ୍ଯସ୍ଯ ତଥୈକ୍ଷ୍ଵାକୋର୍ମହାତ୍ମନଃ । ଯଯାତେରଂବରୀଷସ୍ଯ ମାଂଧାତୁର୍ନହୁଷସ୍ଯ ଚ
ପୃଥୁ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜା, ଏବଂ ଏହିପରି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଯୟାତି, ଅମ୍ବରୀଷ, ମାନ୍ଧାତୃ ଓ ନହୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କଥା କହିଛି।
ତଥୈଵ ମୁଚୁକୁଂଦସ୍ଯ କୁବେରୋଶୀନରସ୍ଯ ଚ । ଋଷଭସ୍ଯ ତଥୈଲସ୍ଯ ନୃଗସ୍ଯ ନୃପତେସ୍ତଥା
ଏହିପରି ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, କୁବେର, ଶୀନି, ଋଷଭ, ଇଳା ଓ ରାଜା ନୃଗଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହାଯାଉଛି।
କୁଶିକସ୍ଯୈଵ ରାଜର୍ଷେର୍ଗାଧେଶ୍ଚୈଵ ମହାତ୍ମନଃ । ସୋମସ୍ଯ ଚୈଵ ରାଜର୍ଷେର୍ଦିଲୀପସ୍ଯ ତଥୈଵ ଚ
ରାଜାର୍ଷି କୁଶିକ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଗାଧି, ରାଜାର୍ଷି ସୋମ ଓ ଦିଳୀପଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କଥା ଅଛି।
ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚ ମହାଭାଗାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ବଲୀଯସାମ୍ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଭୂତାନାଂ ପ୍ରିଯଂ ଭାରତମୁତ୍ତମମ୍
ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଭାରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।
ତତୋ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଶ୍ରୁତମହୋ ଦ୍ଵିଜାଃ । ମହେଂଦ୍ରୋ ମଲଯଃସହ୍ଯଃ ଶୁକ୍ତିମାନୃକ୍ଷଵାନପି
ଏପରେ ମୁଁ ଏହି ଦେଶ ବିଷୟରେ, ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ହେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ; ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମତ୍, ଋକ୍ଷ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଵିଂଧ୍ଯଶ୍ଚ ପାରିଯାତ୍ରଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ କୁଲପର୍ଵତାଃ । ତେଷାଂ ସହସ୍ରଶୋ ଵିପ୍ରା ପର୍ଵତାସ୍ତେ ସମୀପତଃ
ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପାରିୟାତ୍ର—ଏହି ସାତଟି ହେଉଛି ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତ; ଏହାମାନଙ୍କ ନିକଟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ହଜାର-ହଜାର ଅନ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଛି।
ଅଵିଜ୍ଞାତାଃ ସାରଵଂତୋ ଵିପୁଲାଶ୍ଚିତ୍ରସାନଵଃ । ଅନ୍ଯେ ତୁ ଯେ ପରିଜ୍ଞାତା ହ୍ରସ୍ଵା ହ୍ରସ୍ଵୋପଜୀଵିନଃ
କିଛି ପର୍ବତ ଅଜଣା, ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶିଖର ଥିବା; ଅନ୍ୟ କିଛି ଯେଉଁମାନେ ଚିହ୍ନାଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଛୋଟ ଓ ଛୋଟ ଜୀବମାନେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।
ଆର୍ଯମ୍ଲେଚ୍ଛସଧର୍ମାଣସ୍ତେ ମିଶ୍ରାଃ ପୁରୁଷା ଦ୍ଵିଜାଃ । ନଦୀଂ ପିବଂତି ଵିମଲାଂ ଗଂଗାଂ ସିଂଧୁଂସରସ୍ଵତୀମ୍
ସେଠାରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଆର୍ୟ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଚରିତ୍ର ଥିବା ଲୋକେ ମିଶିଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ଜଳ ପିଉଥାନ୍ତି।
ଗୋଦାଵରୀଂ ନର୍ମଦାଂ ଚ ବହୂଦାଂ ଚ ମହାନଦୀମ୍ । ଶତଦ୍ରୁଂ ଚଂଦ୍ରଭାଗାଂ ଚ ଯମୁନାଂ ଚ ମହାନଦୀମ୍
ଗୋଦାବରୀ, ନର୍ମଦା, ବହୁଦା ଏହି ମହାନଦୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଓ ଯମୁନା ଏହି ମହାନଦୀ ଅଛି।
ଦୃଷଦ୍ଵତୀଂ ଵିତସ୍ତାଂ ଚ ଵିପାପାଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଵାଲୁକାମ୍ । ନଦୀଂ ଵେତ୍ରଵତୀଂ ଚୈଵ କୃଷ୍ଣାଂ ଵେଣୀଂ ଚ ନିମ୍ନଗାମ୍
ଦୃଷଦ୍ୱତୀ, ଵିତସ୍ତା, ପାପରହିତ ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛ ବାଳୁକା ଥିବା ନଦୀ, ବେତ୍ରବତୀ, କୃଷ୍ଣା ଓ ବେଣୀ ଏହି ପ୍ରବାହମାନ ନଦୀ ଅଛି।
ଇରାଵତୀଂ ଵିତସ୍ତାଂ ଚ ପଯୋଷ୍ଣୀଂ ଦେଵିକାମପି । ଵେଦସ୍ମୃତିଂ ଵେଦଶିରାଂ ତ୍ରିଦିଵାଂ ସିଂଧୁଲା କୃମିମ୍
ଇରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ଦେବିକା; ବେଦସ୍ମୃତି, ବେଦଶିରା, ତ୍ରିଦିବ, ସିନ୍ଧୁଳା ଓ କ୍ରିମି ନଦୀ ଅଛି।
କରୀଷିଣୀଂ ଚିତ୍ରଵହାଂ ତ୍ରିସେନାଂ ଚୈଵ ନିମ୍ନଗାମ୍ । ଗୋମତୀଂ ଧୂତପାପାଂ ଚ ଚଂଦନାଂ ଚ ମହାନଦୀମ୍
କରୀଷିଣୀ, ଚିତ୍ରବହା, ତ୍ରିସେନା ପ୍ରବାହମାନ ନଦୀ, ଗୋମତୀ, ଧୂତପାପା ଓ ଚନ୍ଦନା ଏହି ମହାନଦୀ ଅଛି।
କୌଶିକୀଂ ତ୍ରିଦିଵାଂ ହୃଦ୍ଯାଂ ନାଚିତାଂ ରୋହିତାରଣୀମ୍ । ରହସ୍ଯାଂ ଶତକୁଂଭାଂ ଚ ସରଯୂଂ ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
କୌଶିକୀ, ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ତ୍ରିଦିବା, ନାଚିତା, ରୋହିତାରଣୀ, ରହସ୍ୟା, ଶତକୁମ୍ଭା ଓ ସରୟୂ, ହେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।
ଚର୍ମଣ୍ଵତୀଂ ଵେତ୍ରଵତୀଂ ହସ୍ତିସୋମାଂ ଦିଶଂ ତଥା । ଶରାଵତୀଂ ପଯୋଷ୍ଣୀଂ ଚ ଭୀମାଂ ଭୀମରଥୀମପି
ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ବେତ୍ରବତୀ, ହସ୍ତିସୋମା, ଦିଶା, ଶରାବତୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ଭୀମା ଓ ଭୀମରଥୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
କାଵେରୀଂ ଚୁଲୁକାଂ ଚାପି ତାପୀଂ ଶତମଲାମପି । ନୀଵାରାଂ ମହିତାଂ ଚାପି ସୁପ୍ରଯୋଗାଂ ତଥା ନଦୀମ୍
କାବେରୀ, ଚୁଲୁକା, ତାପୀ, ଶତମଳା, ମହାନୀବାରା ଓ ସୁପ୍ରୟୋଗା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ପଵିତ୍ରାଂ କୃଷ୍ଣଲାଂ ସିଂଧୁଂ ଵାଜିନୀଂ ପୁରମାଲିନୀମ୍ । ପୂର୍ଵାଭିରାମାଂ ଵୀରାଂ ଚ ଭୀମାଂ ମାଲାଵତୀଂ ତଥା
ପବିତ୍ରା, କୃଷ୍ଣଲା, ସିନ୍ଧୁ, ବାଜିନୀ, ପୁରମାଳିନୀ, ପୂର୍ବାଭିରାମା, ବୀରା, ଭୀମା ଓ ମାଳାବତୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ପଲାଶିନୀଂ ପାପହରାଂ ମହେଂଦ୍ରାଂ ପଟଲାଵତୀମ୍ । କରୀଷିଣୀମସିକ୍ନୀଂ ଚ କୁଶଚୀରୀଂ ମହାନଦୀମ୍
ପଳାଶିଣୀ, ପାପହରା, ମହେନ୍ଦ୍ରା, ପଟଳାବତୀ, କରୀଷିଣୀ, ଅସିକ୍ନୀ, କୁଶଚୀରୀ ଏହି ମହାନଦୀ ଅଛି।
ମରୁତାଂ ପ୍ରଵରାଂ ମେନାଂ ହେମାଂ ଘୃତଵତୀଂ ତଥା । ଅନାଵତୀମନୁଷ୍ଣାଂ ଚ ସେଵ୍ଯାଂ କାପୀଂ ଚ ସତ୍ତମାଃ
ମେନା, ମରୁତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ହେମା, ଘୃତବତୀ, ଅନାବତୀ, ଅନୁଷ୍ଣା ଓ ସେବ୍ୟ କାପୀ ଏହି ଉତ୍ତମ ନଦୀମାନେ।
ସଦାଵୀରାମଧୃଷ୍ଯାଂ ଚ କୁଶଚୀରାଂ ମହାନଦୀମ୍ । ରଥଚିତ୍ରାଂ ଜ୍ଯୋତିରଥାଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଂ କପିଂଜଲାମ୍
ସଦା ଅଜୟ୍ୟ ବୀରା, ବଡ଼ ନଦୀ କୁଶଚୀରା, ରଥଚିତ୍ରା, ଜ୍ୟୋତିରଥା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରା ଓ କପିଞ୍ଜଳା।
ଚଂଦ୍ରାଵହଫଲଦ୍ଯଂ ଚୈଵ କୁଚୀରାମଂବୁଵାହିନୀମ୍ । ଵୈନଦୀଂ ପିଂଗଲାଂ ଵେଣାଂ ତୁଂଗଵେଗାଂ ମହାନଦୀମ୍
ଚନ୍ଦ୍ରାବହା, ଫଳଦ୍ୟା ଏବଂ ଏହିପରି କୁଚୀରା ଜଳବାହିନୀ ନଦୀ, ବୈନଦୀ, ପିଙ୍ଗଳା, ବେଣା, ତୁଙ୍ଗବେଗା ବଡ଼ ନଦୀ।
ଵିଦିଶାଂ କୃଷ୍ଣଵେଣାଂ ଚ ତାମ୍ରାଂ ଚ କପିଲାମପି । ଧେନୁଂ ସକାମାଂ ଵେଦସ୍ଵାଂ ହଵିଃସ୍ରାଵାଂ ମହାପଥାମ୍
ବିଦିଶା, କୃଷ୍ଣବେଣା, ତାମ୍ରା ଓ କପିଲା; ଧେନୁ, ସକାମା, ବେଦସ୍ୱା, ହବିଃସ୍ରାବା ଓ ମହାପଥା।
ଶିପ୍ରାଂ ଚ ପିଚ୍ଛଲାଂ ଚୈଵ ଭାରଦ୍ଵାଜୀଂ ଚ ନିମ୍ନଗାମ୍ । କୌର୍ଣିକୀଂ ନିମ୍ନଗାଂ ଶୋଣାଂ ବାହୁଦାମଥ ଚଂଦ୍ରମାମ୍
ଶିପ୍ରା ଓ ପିଚ୍ଛଳା, ଭାରଦ୍ୱାଜୀ ଝରିବା ନଦୀ, କୌର୍ଣ୍ଣିକୀ, ପ୍ରବାହମାନ ଶୋଣା, ବାହୁଦା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା।
ଦୁର୍ଗାମଂତଃ ଶିଲାଂ ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମମେଧ୍ଯାଂ ଦୃଷଦ୍ଵତୀମ୍ । ପରୋକ୍ଷାମଥ ରୋହୀଂ ଚ ତଥା ଜଂବୂନଦୀମପି
ଦୁର୍ଗାମନ୍ତଃଶିଳା, ବ୍ରହ୍ମମେଧ୍ୟା, ଦୃଷଦ୍ବତୀ, ପରୋକ୍ଷା, ରୋହୀ ଓ ଏହିପରି ଜମ୍ବୁନଦୀ।
ସୁନାସାଂ ତମସାଂ ଦାସୀଂ ସାମାନ୍ଯାଂ ଵରଣାମସିମ୍ । ନୀଲାଂ ଧୃତିକରୀଂ ଚୈଵ ପର୍ଣାଶାଂ ଚ ମହାନଦୀମ୍
ସୁନାସା, ତମସା, ଦାସୀ, ସାମାନ୍ୟା, ବରଣାମସୀ, ନୀଳା, ଧୃତିକରୀ ଓ ପର୍ଣ୍ଣାଶା ବଡ଼ ନଦୀ।
ମାନଵୀଂ ଵୃଷଭାଂ ଭାସାଂ ବ୍ରହ୍ମମେଧ୍ଯାଂ ଦୃଷଦ୍ଵତୀମ୍ । ଏତାଶ୍ଚାନ୍ଯାଶ୍ଚ ବହୁଲା ମହାନଦ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ
ମାନବୀ, ବୃଷଭା, ଭାସା, ବ୍ରହ୍ମମେଧ୍ୟା, ଦୃଷଦ୍ବତୀ; ଏହିପରି ଅନେକ ବଡ଼ ବଡ଼ ନଦୀମାନେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସଦା ନିରାମଯାଂ କୃଷ୍ଣାଂ ମଂଦଗାଂ ମଂଦଵାହିନୀମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣୀଂ ଚ ମହାଗୌରୀଂ ଦୁର୍ଗାମପି ଚ ସତ୍ତମାଃ
ସଦା ଶୁଦ୍ଧ କୃଷ୍ଣା, ମନ୍ଦଗା, ମନ୍ଦବାହିନୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ମହାଗୌରୀ ଓ ଦୁର୍ଗା, ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।
ଚିତ୍ରୋତ୍ପଲାଂ ଚିତ୍ରରଥାମତୁଲାଂ ରୋହିଣୀଂ ତଥା । ମଂଦାକିନୀଂ ଵୈତରଣୀଂ କୋକାଂ ଚାପି ମହାନଦୀମ୍
ଚିତ୍ରୋତ୍ପଲା, ଚିତ୍ରରଥା, ଅତୁଳା, ରୋହିଣୀ, ମନ୍ଦାକିନୀ, ବୈତରଣୀ ଓ କୋକା ବଡ଼ ନଦୀ।
ଶୁକ୍ତିମତୀମନଂଗାଂ ଚ ତଥୈଵ ଵୃଷସାହ୍ଵଯାମ୍ । ଲୋହିତ୍ଯାଂ କରତୋଯାଂ ଚ ତଥୈଵ ଵୃଷକାତ୍ଵଯାମ୍
ଶୁକ୍ତିମତୀ, ମନଙ୍ଗା ଓ ଏହିପରି ବୃଷସାହ୍ୱୟା; ଲୋହିତ୍ୟା, କରତୋୟା ଓ ବୃଷକାତ୍ୱୟା।