ଯତ୍ରଯତ୍ର ହି ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଧାଵଂତି ପାଂଚଭୌତିକାଃ । ତେଷାଂ ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତର୍କେଣ ପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଯେଉଁଠାଠି ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂତର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ମାପ ବୁଝିବାକୁ ତର୍କ କରନ୍ତି।
ଅଚିଂତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯେ ଭାଵାସ୍ତାନ୍ନ ତର୍କେଣ ସାଧଯେତ୍ । ସୁଦର୍ଶନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵୀପଂ ତୁ ମୁନିପୁଂଗଵାଃ
ଯେଉଁ ଭାବମାନେ ନିଜେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ କରିହେବ ନାହିଁ; ମୁଁ ଏବେ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ କହିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।
ପରିମଂଡଲୋ ମହାଭାଗା ଦ୍ଵୀପୋଽସୌ ଚକ୍ରସଂସ୍ଥିତଃ । ନଦୀଜଲପରିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ପର୍ଵତୈଶ୍ଚାବ୍ଧିସନ୍ନିଭୈଃ
ସେ ଦ୍ୱୀପଟି ଏକଦମ ଗୋଲାକାର, ଚକ୍ର ଭଳି ଅଛି, ନଦୀର ଜଳ ଓ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ବେଢ଼ାଯାଇଛି।
ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରୈ ରମ୍ଯୈର୍ଜନପଦୈସ୍ତଥା । ଵୃକ୍ଷୈଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତୈଃ ସଂପନ୍ନୋ ଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍
ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଶୋଭାମୟ ପୁର, ଜନପଦ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଥିବା ଗଛ, ଏବଂ ଅଧିକ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ରହିଛି।
ଲଵଣେନ ସମୁଦ୍ରେଣ ସମଂତାତ୍ପରିଵାରିତଃ । ଯଥା ହି ପୁରୁଷଃ ପଶ୍ଯେଦାଦର୍ଶେ ମୁଖମାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଲୁଣ ଜଳରେ ପରିବୃତ ସମୁଦ୍ର ସବୁଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଛି, ସେପରି ଏକ ମଣିଷ ଆଇନାରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖିପାରେ।
ଏଵଂ ସୁଦର୍ଶନୋ ଦ୍ଵୀପୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚକ୍ରମଂଡଲଃ । ଦ୍ଵିରଂଶେ ପିପ୍ପଲସ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିରଂଶେ ଚ ଶଶୋ ମହାନ୍
ଏହିପରି, ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପଟିଏ ଏକ ବୃତ୍ତାକାର ଚକ୍ରର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ଏକ ଅଂଶରେ ପିପ୍ପଳ ଗଛ ଅଛି, ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ବଡ଼ ଖରା ଅଛି।
ସର୍ଵୌଷଧିଂ ସମାଦାଯ ସର୍ଵତଃ ପରିଵାରିତଃ । ଆପସ୍ତତୋନ୍ଯା ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ଶେଷଃ ସଂକ୍ଷେପ ଉଚ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି, ଏହା ସବୁଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଜଳସମୂହ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଉଛି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ଉକ୍ତୋ ଯସ୍ଯ ଚ ସଂକ୍ଷେପୋ ବୁଦ୍ଧିମନ୍ଵିଧିଵତ୍ତ୍ଵଯା । ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଶ୍ଚାସି ସର୍ଵସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଂ ସୂତ ନୋ ଵଦ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ତୁମେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ ଦେଲେ; ତୁମେ ସବୁ ତଥ୍ୟ ଜାଣ, ଏବେ ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା କର, ସୂତ।
ଯାଵାନ୍ଭୂମ୍ଯଵକାଶୋଯଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶଶଲକ୍ଷଣେ । ତସ୍ଯ ପ୍ରମାଣଂ ପ୍ରବ୍ରୂହି ତତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ପିପ୍ପଲମ୍
ଖରା ଚିହ୍ନିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯେତେ ଭୂମିର ବିସ୍ତାର ଦେଖାଯାଏ, ତାହାର ମାପ ଆମକୁ କୁହ; ତାପରେ ପିପ୍ପଳ ବିଷୟରେ କହିବ।
ଏଵଂ ତୈଃ କିଲ ପୃଷ୍ଟଃ ସ ସୂତୋ ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ-। ପ୍ରାଗାଯତା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ଷଡେତେ ରତ୍ନପର୍ଵତାଃ
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ହେବା ପରେ ସୂତ ଏହିପରି କହିଲେ— ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ଏହି ଛଅଟି ରତ୍ନ ପର୍ବତ ଅଛି।
ଅଵଗାଢା ହ୍ଯୁଭଯତଃ ସମୁଦ୍ରୌ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମୌ । ହିମଵାନ୍ହିମକୂଟଶ୍ଚ ନିଷଧଶ୍ଚ ନଗୋତ୍ତମଃ
ଏହି ପର୍ବତମାନେ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇପଟେ ଢଙ୍ଗାଯାଇଛନ୍ତି; ହିମବାନ୍, ହିମକୂଟ ଓ ନିଷଧ ଏହି ସବୁ ଉତ୍ତମ ପର୍ବତ।
ନୀଲଶ୍ଚ ଵୈଡୂର୍ଯମଯଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ଶଶିସନ୍ନିଭଃ । ସର୍ଵଧାତୁପିନଦ୍ଧଶ୍ଚ ଶୃଂଗଵାନ୍ନାମପର୍ଵତଃ
ନୀଳ ପର୍ବତ ବୈଡୂର୍ୟ ରତ୍ନରେ ଗଠିତ, ଶ୍ୱେତ ପର୍ବତ ଚନ୍ଦ୍ରର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ପର୍ବତ ସମସ୍ତ ଧାତୁରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି—ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଏତେ ଵୈ ପର୍ଵତା ଵିପ୍ରାଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତାଃ । ତେଷାମଂତରଵିଷ୍କୁଂଭୌ ଯୋଜନାନି ସହସ୍ରଶଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହଜାର ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରିରେ ଉପତ୍ୟକା ଅଛି।
ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାସ୍ତାନି ଵର୍ଷାଣି ସତ୍ତମାଃ । ଵସଂତି ତେଷାଂ ସତ୍ତ୍ଵାନି ନାନାଜାତୀନି ସର୍ଵଶଃ
ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟ ଜନପଦ ଓ ଉତ୍ତମ ଭୂମି ଅଛି; ସେଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ ସବୁଠାରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ଇଦଂ ତୁ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ ତତୋ ହୈମଵତଂ ପରମ୍ । ହେମକୂଟାତ୍ପରଂ ଚୈଵ ହରିଵର୍ଷଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଏହାକୁ ଭାରତ ଭୂମି କୁହାଯାଏ; ଏହା ପରେ ହିମାବତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଏବଂ ହେମକୂଟ ପରେ ହରିବର୍ଷ ଭୂମି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ନୀଲସ୍ଯ ନିଷଧସ୍ଯୋତ୍ତରେଣ ଚ । ପ୍ରାଗାଯତୋ ମହାଭାଗା ମାଲ୍ଯଵାନ୍ନାମ ପର୍ଵତଃ
ନୀଳ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ନିଷଧର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ମାଲ୍ୟବାନ୍ ନାମକ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଅଛି।
ତତଃ ପରଂ ମାଲ୍ଯଵତଃ ପର୍ଵତୋ ଗଂଧମାଦନଃ । ପରିମଂଡଲସ୍ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ମେରୁଃ କନକପର୍ଵତଃ
ମାଲ୍ୟବାନ୍ ପରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଅଛି, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାକାର; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ କନକ ପର୍ବତ ମେରୁ ଅଛି।
ଆଦିତ୍ଯତରୁଣାଭାସୋ ଵିଧୂମ ଇଵ ପାଵକଃ । ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁରଶୀତିରୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ
ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାତ ଆଲୋକ ଭଳି ତେଜସ୍ୱୀ, ଧୂମ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଚଉରାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଠିଛି।
ଅଧସ୍ତାଚ୍ଚତୁରଶୀତିର୍ଯୋଜନାନାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଊର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚ ତିର୍ଯକ୍ଚ ଲୋକାନାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ଏବଂ ତଳକୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଚଉରାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ବିସ୍ତାରିତ, ହେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ; ଉପର, ତଳ ଓ ଆଡ଼କୁ ଏହା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଘେରି ରହିଛି।
ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେଷ୍ଵମୀ ଦ୍ଵୀପାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ସଂସ୍ଥିତା ଦ୍ଵିଜାଃ । ଭଦ୍ରାଶ୍ଵଃ କେତୁମାଲଶ୍ଚ ଜଂବୂଦ୍ଵୀପଶ୍ଚ ସତ୍ତମାଃ
ଏହାର ପାଖରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଚାରିଟି ଦ୍ୱୀପ ଅଛି—ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ।
ଉତ୍ତରାଶ୍ଚୈଵ କୁରୁଵଃ କୃତପୁଣ୍ଯ ପ୍ରତିଶ୍ରଯାଃ । ଵିହଂଗସୁମୁଖୋ ଯସ୍ତୁ ସୁପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଯାତ୍ମଜଃ କିଲ
ଏବଂ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପୁଣ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି; ବିହଙ୍ଗସୁମୁଖ, ଯିଏ ସୁପାର୍ଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ ଵୈ ଵିଚିଂତଯାମାସ ସୌଵର୍ଣାନ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵାଯସାନ୍ । ମେରୁରୁତ୍ତମମଧ୍ଯାନାମଧମାନାଂ ଚ ପକ୍ଷିଣାମ୍
ସେ ବିହଙ୍ଗସୁମୁଖ ସୁନା ରଙ୍ଗର କାଉଡ଼ିମାନେ ଦେଖି ବିଚାର କଲେ; ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ମଧ୍ୟମ ଓ ନିମ୍ନ।
ଅଵିଶେଷକରୋ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦେନଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯହମ୍ । ତମାଦିତ୍ଯୋନୁପର୍ଯେତି ସତତଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଵରଃ
ସେଉଁଠି କୌଣସି ଭେଦଭାବ କରେନାହିଁ, ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି। ଆଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେଠାରେ ସଦା ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥାଏ।
ଚଂଦ୍ରମାଶ୍ଚ ସନକ୍ଷତ୍ରୋ ଵାଯୁଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଃ । ସ ପର୍ଵତୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଦିଵ୍ଯପୁଷ୍ପସମନ୍ଵିତଃ
ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏବଂ ତାଙ୍କର ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ, ବାୟୁ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ପର୍ବତକୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ।
ଭଵନୈରାଵୃତୈଃ ସର୍ଵୈଃ ର୍ଜାଂବୂନଦମଯୈଃ ଶୁଭୈଃ । ତତ୍ର ଦେଵଗଣା ଵିପ୍ରା ଗଂଧର୍ଵାସୁରରାକ୍ଷସାଃ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଭବନ ଶୁଭ୍ର ଜାମ୍ବୁ ସୁନାରେ ଘେରାଯାଇଛି। ଏଠି, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
ଅପ୍ସରୋଗଣସଂଯୁକ୍ତାଃ ଶୈଲେ କ୍ରୀଡଂତି ସର୍ଵଦା । ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ଶକ୍ରଶ୍ଚାପି ସୁରେଶ୍ଵରଃ
ଏଠି ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ପର୍ବତରେ ସଦା କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି। ଏଠି ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ସୁରେଶ୍ୱର ଶକ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ସମେତ୍ଯ ଵିଵିଧୈର୍ଯଜ୍ଞୈର୍ଯଜଂତେଽନେକ ଦକ୍ଷିଣୈଃ । ତୁଂବୁରୁର୍ନାରଦଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵାଵସୁର୍ହାହା ହୂହୂଃ
ସେମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅନେକ ଦାନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ତୁମ୍ବୁରୁ, ନାରଦ, ବିଶ୍ୱାବସୁ, ହାହା ଓ ହୂହୂ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।
ଅଭିଗମ୍ଯାମରଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସ୍ତୁଵଂତି ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତଵୈଃ । ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ମହାତ୍ମାନଃ କଶ୍ଯପଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଅମରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ସେଠି ମହାତ୍ମା ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପ ଅଛନ୍ତି।
ତତ୍ର ଗଚ୍ଛଂତି ଭଦ୍ରଂ ଵଃ ସଦା ପର୍ଵଣି ପର୍ଵଣି । ତସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଦ୍ଧନ୍ଯୁଶନା କାଵ୍ଯୋ ଦୈତ୍ଯୈର୍ମହୀଯତେ
ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବ ଦିନରେ ସେଠି ଯାଆନ୍ତି, ତୁମମାନଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା। ସେହି ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଉଶନା କାବ୍ୟକୁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
ତସ୍ଯ ହୈମାନି ରତ୍ନାନି ତସ୍ଯୈତେ ରତ୍ନପର୍ଵତାଃ । ତସ୍ମାତ୍କୁବେରୋ ଭଗଵାଂଶ୍ଚତୁର୍ଥଂ ଭାଗମଶ୍ନୁତେ
ସେଠିର ରତ୍ନମାନେ ସୁନାର ଏବଂ ସେମାନେ ରତ୍ନପର୍ବତ। ସେଠାରୁ ଭଗବାନ କୁବେର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଭାଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।