ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ନଦୀନାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ନାମଧେଯାନି ସର୍ଵଶଃ । ତଥା ଜନପଦାନାଂ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଭୂମିମାଶ୍ରିତାଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜନପଦମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ନାମ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଆମକୁ କୁହ।
ପ୍ରମାଣଂ ଚ ପ୍ରମାଣଜ୍ଞ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ କିଲ ସର୍ଵତଃ । ନିଖିଲେନ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ କାନନାନି ଚ ସତ୍ତମ
ଏବଂ, ମାପ ଜଣା ମହାପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପୃଥିବୀର ପରିମାଣ ଓ ସମସ୍ତ କାନନ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ପଂଚେମାନି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମହାଭୂତାନି ସଂଗ୍ରହାତ୍ । ଜଗତୀସ୍ଥାନି ସର୍ଵାଣି ସମାନ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ସୂତ କହିଲେ: ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ, ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତରେ ଗଠିତ।
ଭୂମିରାପସ୍ତଥା ଵାଯୁରଗ୍ନିରାକାଶମେଵ ଚ । ଗୁଣୋତ୍ତରାଣି ସର୍ଵାଣି ତେଷାଂ ଭୂମିଃ ପ୍ରଧାନତଃ
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଆକାଶ—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଉତ୍ତମ, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଧାନ।
ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗଂଧଶ୍ଚ ପଂଚମଃ । ଭୂମେରେତେଗୁଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵେଦିଭିଃ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ପୃଥିବୀର, ଏହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଚତ୍ଵାରୋପ୍ସୁଗୁଣା ଵିପ୍ରା ଗଂଧସ୍ତତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ତେଜସୋଥ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଜଳରେ ଚାରିଟି ଗୁଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଗନ୍ଧ ନାହିଁ; ଅଗ୍ନିର ତିନିଟି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ଵାଯୋସ୍ତୁ ଆକାଶେ ଶବ୍ଦ ଏଵ ଚ । ଏତେ ପଂଚ ଗୁଣା ଵିପ୍ରା ମହାଭୂତେଷୁ ପଂଚସୁ
ବାୟୁର ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଅଛି; ଆକାଶରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଅଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ଅଛି।
ଵର୍ତଂତେ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଯେଷୁ ଭୂତାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନାତିଵର୍ତଂତେ ସାମ୍ଯଂ ଭଵତି ଵୈ ତଦା
ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଏହି ଭୂତମାନେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅବସ୍ଥିତ; ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହିପରି ସମତା ରହିଥାଏ।
ଯଦା ତୁ ଵିଷମୀଭାଵମାଵିଶଂତି ପରସ୍ପରମ୍ । ତଦା ଦେହୈର୍ଦେହଵଂତୋ ଵ୍ଯତିରୋହଂତି ନାନ୍ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧରେ ଯାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଵିନଶ୍ଯଂତି ଜାଯଂତେ ଚାନୁପୂର୍ଵଶଃ । ସର୍ଵାଣ୍ଯପରିମେଯାଣି ତଦେଷାଂ ରୂପମୈଶ୍ଵରମ୍
ଏମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୁଣି କ୍ରମକ୍ରମେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ଅଗଣିତ ରୂପ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରକାଶ।
ଯତ୍ରଯତ୍ର ହି ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଧାଵଂତି ପାଂଚଭୌତିକାଃ । ତେଷାଂ ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତର୍କେଣ ପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଯେଉଁଠାଠି ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂତର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ମାପ ବୁଝିବାକୁ ତର୍କ କରନ୍ତି।
ଅଚିଂତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯେ ଭାଵାସ୍ତାନ୍ନ ତର୍କେଣ ସାଧଯେତ୍ । ସୁଦର୍ଶନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵୀପଂ ତୁ ମୁନିପୁଂଗଵାଃ
ଯେଉଁ ଭାବମାନେ ନିଜେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ କରିହେବ ନାହିଁ; ମୁଁ ଏବେ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ କହିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।
ପରିମଂଡଲୋ ମହାଭାଗା ଦ୍ଵୀପୋଽସୌ ଚକ୍ରସଂସ୍ଥିତଃ । ନଦୀଜଲପରିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ପର୍ଵତୈଶ୍ଚାବ୍ଧିସନ୍ନିଭୈଃ
ସେ ଦ୍ୱୀପଟି ଏକଦମ ଗୋଲାକାର, ଚକ୍ର ଭଳି ଅଛି, ନଦୀର ଜଳ ଓ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ବେଢ଼ାଯାଇଛି।
ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରୈ ରମ୍ଯୈର୍ଜନପଦୈସ୍ତଥା । ଵୃକ୍ଷୈଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତୈଃ ସଂପନ୍ନୋ ଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍
ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଶୋଭାମୟ ପୁର, ଜନପଦ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଥିବା ଗଛ, ଏବଂ ଅଧିକ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ରହିଛି।
ଲଵଣେନ ସମୁଦ୍ରେଣ ସମଂତାତ୍ପରିଵାରିତଃ । ଯଥା ହି ପୁରୁଷଃ ପଶ୍ଯେଦାଦର୍ଶେ ମୁଖମାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଲୁଣ ଜଳରେ ପରିବୃତ ସମୁଦ୍ର ସବୁଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଛି, ସେପରି ଏକ ମଣିଷ ଆଇନାରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖିପାରେ।
ଏଵଂ ସୁଦର୍ଶନୋ ଦ୍ଵୀପୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚକ୍ରମଂଡଲଃ । ଦ୍ଵିରଂଶେ ପିପ୍ପଲସ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିରଂଶେ ଚ ଶଶୋ ମହାନ୍
ଏହିପରି, ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପଟିଏ ଏକ ବୃତ୍ତାକାର ଚକ୍ରର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ଏକ ଅଂଶରେ ପିପ୍ପଳ ଗଛ ଅଛି, ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ବଡ଼ ଖରା ଅଛି।
ସର୍ଵୌଷଧିଂ ସମାଦାଯ ସର୍ଵତଃ ପରିଵାରିତଃ । ଆପସ୍ତତୋନ୍ଯା ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ଶେଷଃ ସଂକ୍ଷେପ ଉଚ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି, ଏହା ସବୁଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଜଳସମୂହ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଉଛି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ଉକ୍ତୋ ଯସ୍ଯ ଚ ସଂକ୍ଷେପୋ ବୁଦ୍ଧିମନ୍ଵିଧିଵତ୍ତ୍ଵଯା । ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଶ୍ଚାସି ସର୍ଵସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଂ ସୂତ ନୋ ଵଦ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ତୁମେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ ଦେଲେ; ତୁମେ ସବୁ ତଥ୍ୟ ଜାଣ, ଏବେ ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା କର, ସୂତ।
ଯାଵାନ୍ଭୂମ୍ଯଵକାଶୋଯଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶଶଲକ୍ଷଣେ । ତସ୍ଯ ପ୍ରମାଣଂ ପ୍ରବ୍ରୂହି ତତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ପିପ୍ପଲମ୍
ଖରା ଚିହ୍ନିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯେତେ ଭୂମିର ବିସ୍ତାର ଦେଖାଯାଏ, ତାହାର ମାପ ଆମକୁ କୁହ; ତାପରେ ପିପ୍ପଳ ବିଷୟରେ କହିବ।
ଏଵଂ ତୈଃ କିଲ ପୃଷ୍ଟଃ ସ ସୂତୋ ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ-। ପ୍ରାଗାଯତା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ଷଡେତେ ରତ୍ନପର୍ଵତାଃ
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ହେବା ପରେ ସୂତ ଏହିପରି କହିଲେ— ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ଏହି ଛଅଟି ରତ୍ନ ପର୍ବତ ଅଛି।
ଅଵଗାଢା ହ୍ଯୁଭଯତଃ ସମୁଦ୍ରୌ ପୂର୍ଵପଶ୍ଚିମୌ । ହିମଵାନ୍ହିମକୂଟଶ୍ଚ ନିଷଧଶ୍ଚ ନଗୋତ୍ତମଃ
ଏହି ପର୍ବତମାନେ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇପଟେ ଢଙ୍ଗାଯାଇଛନ୍ତି; ହିମବାନ୍, ହିମକୂଟ ଓ ନିଷଧ ଏହି ସବୁ ଉତ୍ତମ ପର୍ବତ।
ନୀଲଶ୍ଚ ଵୈଡୂର୍ଯମଯଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ଶଶିସନ୍ନିଭଃ । ସର୍ଵଧାତୁପିନଦ୍ଧଶ୍ଚ ଶୃଂଗଵାନ୍ନାମପର୍ଵତଃ
ନୀଳ ପର୍ବତ ବୈଡୂର୍ୟ ରତ୍ନରେ ଗଠିତ, ଶ୍ୱେତ ପର୍ବତ ଚନ୍ଦ୍ରର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ପର୍ବତ ସମସ୍ତ ଧାତୁରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି—ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଏତେ ଵୈ ପର୍ଵତା ଵିପ୍ରାଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତାଃ । ତେଷାମଂତରଵିଷ୍କୁଂଭୌ ଯୋଜନାନି ସହସ୍ରଶଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହଜାର ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରିରେ ଉପତ୍ୟକା ଅଛି।
ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯା ଜନପଦାସ୍ତାନି ଵର୍ଷାଣି ସତ୍ତମାଃ । ଵସଂତି ତେଷାଂ ସତ୍ତ୍ଵାନି ନାନାଜାତୀନି ସର୍ଵଶଃ
ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟ ଜନପଦ ଓ ଉତ୍ତମ ଭୂମି ଅଛି; ସେଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନେ ସବୁଠାରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ଇଦଂ ତୁ ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ ତତୋ ହୈମଵତଂ ପରମ୍ । ହେମକୂଟାତ୍ପରଂ ଚୈଵ ହରିଵର୍ଷଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଏହାକୁ ଭାରତ ଭୂମି କୁହାଯାଏ; ଏହା ପରେ ହିମାବତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଏବଂ ହେମକୂଟ ପରେ ହରିବର୍ଷ ଭୂମି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ନୀଲସ୍ଯ ନିଷଧସ୍ଯୋତ୍ତରେଣ ଚ । ପ୍ରାଗାଯତୋ ମହାଭାଗା ମାଲ୍ଯଵାନ୍ନାମ ପର୍ଵତଃ
ନୀଳ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ନିଷଧର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ମାଲ୍ୟବାନ୍ ନାମକ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଅଛି।
ତତଃ ପରଂ ମାଲ୍ଯଵତଃ ପର୍ଵତୋ ଗଂଧମାଦନଃ । ପରିମଂଡଲସ୍ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ମେରୁଃ କନକପର୍ଵତଃ
ମାଲ୍ୟବାନ୍ ପରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଅଛି, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାକାର; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ କନକ ପର୍ବତ ମେରୁ ଅଛି।
ଆଦିତ୍ଯତରୁଣାଭାସୋ ଵିଧୂମ ଇଵ ପାଵକଃ । ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁରଶୀତିରୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ
ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାତ ଆଲୋକ ଭଳି ତେଜସ୍ୱୀ, ଧୂମ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଚଉରାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଠିଛି।
ଅଧସ୍ତାଚ୍ଚତୁରଶୀତିର୍ଯୋଜନାନାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଊର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚ ତିର୍ଯକ୍ଚ ଲୋକାନାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ଏବଂ ତଳକୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଚଉରାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ବିସ୍ତାରିତ, ହେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ; ଉପର, ତଳ ଓ ଆଡ଼କୁ ଏହା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଘେରି ରହିଛି।
ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେଷ୍ଵମୀ ଦ୍ଵୀପାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ସଂସ୍ଥିତା ଦ୍ଵିଜାଃ । ଭଦ୍ରାଶ୍ଵଃ କେତୁମାଲଶ୍ଚ ଜଂବୂଦ୍ଵୀପଶ୍ଚ ସତ୍ତମାଃ
ଏହାର ପାଖରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଚାରିଟି ଦ୍ୱୀପ ଅଛି—ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ।