ଏକସଂଘାସ୍ସଲକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ଯୈକ୍ଯମଶେଷତଃ । ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ପ୍ରଧାନାନୁଗ୍ରହେଣ ଚ
ଏକ ଏକତାରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ପୁରୁଷଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ପ୍ରଧାନଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା—
ମହଦାଦଯୋ ଵିଶେଷାଂତା ଅଂଡମୁତ୍ପାଦଯଂତି ତେ । ତତ୍କ୍ରମେଣ ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ତୁ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵତ୍ସଦା
ମହତ୍ ଆଦିରୁ ନିଜେ ନିଜେ ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ଏକ ଅଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହା କ୍ରମେ, ସଦା ଜଳର ବୁଦ୍ବୁଦ ଭଳି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ଭୂତେଭ୍ଯୋଂଡଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଵୃଦ୍ଧଂ ତଦୁଦକେଶଯମ୍ । ପ୍ରାକୃତଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥାନମନୁତ୍ତମମ୍
ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଭୂତମାନେଠାରୁ ଅଣ୍ଡ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ଏହା ଜଳରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲା; ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ।
ତତ୍ରାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପୋସୌ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଵଯମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ସେଠି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ନାଥ, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପ ଧାରଣ କରି ବସିଛନ୍ତି।
ସ୍ଵେଦଜାଂଡମଭୂତ୍ତସ୍ଯ ଜରାଯୁଶ୍ଚ ମହୀଧରାଃ । ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଭୂନ୍ମହଦାତ୍ମନଃ
ତାଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱେଦଜ, ଅଣ୍ଡଜ ଏବଂ ଜରାୟୁଜ ପ୍ରାଣୀ, ହେ ପୃଥିବୀ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଗର୍ଭଜଳ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସେଇ ମହାତ୍ମାଠାରୁ ହେଲା।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଜ୍ଯୋତିର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହଃ । ତସ୍ମିନ୍ନଂଡେଭଵତ୍ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍
ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ; ସେଇ ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ସମସ୍ତ—ଦେବତା, ଦାନବ ଏବଂ ମଣିଷ—ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଅନାଦିନିଧନସ୍ଯୈଵ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାଭେଃ ସମୁତ୍ଥିତମ୍ । ଯତ୍ପଦ୍ମଂ ତଦ୍ଧୈମମଂଡମଭୂଚ୍ଛ୍ରୀକେଶଵେଚ୍ଛଯା
ଅନାଦି ଓ ଅନ୍ତହୀନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗୋଲାକ ଶ୍ରୀକେଶ ଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
ରଜୋଗୁଣଧରୋ ଦେଵଃ ସ୍ଵଯମେଵ ହରିଃ ପରଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଂସମାସ୍ଥାଯ ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ପ୍ରଭୁ ହରି ନିଜେ ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ନେଇ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ତିଆରି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ସୃଷ୍ଟଂ ଚ ପାତ୍ଯନୁଯୁଗଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପନା । ନାରସିଂହାଦିରୂପେଣ ରୁଦ୍ରରୁପେଣ ସଂହରେତ୍
ଯେଉଁ ସମୟରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି, ସେଉଁଠାରୁ କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ପରେ ନରସିଂହ କିମ୍ବା ରୁଦ୍ର ଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଲୟ କରନ୍ତି।
ସବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ଵିସୃଜନ୍ମହାତ୍ମା ଜଗତ୍ସମସ୍ତଂ ପରିପାତୁମିଚ୍ଛନ୍ । ରାମାଦିରୂପଂ ସ ତୁ ଗୃହ୍ଯ ଯାତି ବଭୂଵ ରୁଦ୍ରୋ ଜଗଦେତଦତ୍ତୁମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ନେଇ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ପରେ ରାମ ଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ରୁଦ୍ର ହୋଇ, ଏହି ଜଗତକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ନଦୀନାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ନାମଧେଯାନି ସର୍ଵଶଃ । ତଥା ଜନପଦାନାଂ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଭୂମିମାଶ୍ରିତାଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜନପଦମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ନାମ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଆମକୁ କୁହ।
ପ୍ରମାଣଂ ଚ ପ୍ରମାଣଜ୍ଞ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ କିଲ ସର୍ଵତଃ । ନିଖିଲେନ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ କାନନାନି ଚ ସତ୍ତମ
ଏବଂ, ମାପ ଜଣା ମହାପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପୃଥିବୀର ପରିମାଣ ଓ ସମସ୍ତ କାନନ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ପଂଚେମାନି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମହାଭୂତାନି ସଂଗ୍ରହାତ୍ । ଜଗତୀସ୍ଥାନି ସର୍ଵାଣି ସମାନ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ସୂତ କହିଲେ: ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ, ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତରେ ଗଠିତ।
ଭୂମିରାପସ୍ତଥା ଵାଯୁରଗ୍ନିରାକାଶମେଵ ଚ । ଗୁଣୋତ୍ତରାଣି ସର୍ଵାଣି ତେଷାଂ ଭୂମିଃ ପ୍ରଧାନତଃ
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଆକାଶ—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଉତ୍ତମ, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଧାନ।
ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗଂଧଶ୍ଚ ପଂଚମଃ । ଭୂମେରେତେଗୁଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵେଦିଭିଃ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ପୃଥିବୀର, ଏହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଚତ୍ଵାରୋପ୍ସୁଗୁଣା ଵିପ୍ରା ଗଂଧସ୍ତତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ତେଜସୋଥ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଜଳରେ ଚାରିଟି ଗୁଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଗନ୍ଧ ନାହିଁ; ଅଗ୍ନିର ତିନିଟି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ଵାଯୋସ୍ତୁ ଆକାଶେ ଶବ୍ଦ ଏଵ ଚ । ଏତେ ପଂଚ ଗୁଣା ଵିପ୍ରା ମହାଭୂତେଷୁ ପଂଚସୁ
ବାୟୁର ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଅଛି; ଆକାଶରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଅଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ଅଛି।
ଵର୍ତଂତେ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଯେଷୁ ଭୂତାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନାତିଵର୍ତଂତେ ସାମ୍ଯଂ ଭଵତି ଵୈ ତଦା
ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଏହି ଭୂତମାନେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅବସ୍ଥିତ; ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହିପରି ସମତା ରହିଥାଏ।
ଯଦା ତୁ ଵିଷମୀଭାଵମାଵିଶଂତି ପରସ୍ପରମ୍ । ତଦା ଦେହୈର୍ଦେହଵଂତୋ ଵ୍ଯତିରୋହଂତି ନାନ୍ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧରେ ଯାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଵିନଶ୍ଯଂତି ଜାଯଂତେ ଚାନୁପୂର୍ଵଶଃ । ସର୍ଵାଣ୍ଯପରିମେଯାଣି ତଦେଷାଂ ରୂପମୈଶ୍ଵରମ୍
ଏମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୁଣି କ୍ରମକ୍ରମେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ଅଗଣିତ ରୂପ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରକାଶ।
ଯତ୍ରଯତ୍ର ହି ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଧାଵଂତି ପାଂଚଭୌତିକାଃ । ତେଷାଂ ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତର୍କେଣ ପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଯେଉଁଠାଠି ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂତର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ମାପ ବୁଝିବାକୁ ତର୍କ କରନ୍ତି।
ଅଚିଂତ୍ଯାଃ ଖଲୁ ଯେ ଭାଵାସ୍ତାନ୍ନ ତର୍କେଣ ସାଧଯେତ୍ । ସୁଦର୍ଶନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵୀପଂ ତୁ ମୁନିପୁଂଗଵାଃ
ଯେଉଁ ଭାବମାନେ ନିଜେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ କରିହେବ ନାହିଁ; ମୁଁ ଏବେ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ କହିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।
ପରିମଂଡଲୋ ମହାଭାଗା ଦ୍ଵୀପୋଽସୌ ଚକ୍ରସଂସ୍ଥିତଃ । ନଦୀଜଲପରିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ପର୍ଵତୈଶ୍ଚାବ୍ଧିସନ୍ନିଭୈଃ
ସେ ଦ୍ୱୀପଟି ଏକଦମ ଗୋଲାକାର, ଚକ୍ର ଭଳି ଅଛି, ନଦୀର ଜଳ ଓ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ବେଢ଼ାଯାଇଛି।
ପୁରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରୈ ରମ୍ଯୈର୍ଜନପଦୈସ୍ତଥା । ଵୃକ୍ଷୈଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତୈଃ ସଂପନ୍ନୋ ଧନଧାନ୍ଯଵାନ୍
ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଶୋଭାମୟ ପୁର, ଜନପଦ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଥିବା ଗଛ, ଏବଂ ଅଧିକ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ରହିଛି।
ଲଵଣେନ ସମୁଦ୍ରେଣ ସମଂତାତ୍ପରିଵାରିତଃ । ଯଥା ହି ପୁରୁଷଃ ପଶ୍ଯେଦାଦର୍ଶେ ମୁଖମାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଲୁଣ ଜଳରେ ପରିବୃତ ସମୁଦ୍ର ସବୁଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଛି, ସେପରି ଏକ ମଣିଷ ଆଇନାରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖିପାରେ।
ଏଵଂ ସୁଦର୍ଶନୋ ଦ୍ଵୀପୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚକ୍ରମଂଡଲଃ । ଦ୍ଵିରଂଶେ ପିପ୍ପଲସ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିରଂଶେ ଚ ଶଶୋ ମହାନ୍
ଏହିପରି, ସୁଦର୍ଶନ ଦ୍ୱୀପଟିଏ ଏକ ବୃତ୍ତାକାର ଚକ୍ରର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ଏକ ଅଂଶରେ ପିପ୍ପଳ ଗଛ ଅଛି, ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ବଡ଼ ଖରା ଅଛି।
ସର୍ଵୌଷଧିଂ ସମାଦାଯ ସର୍ଵତଃ ପରିଵାରିତଃ । ଆପସ୍ତତୋନ୍ଯା ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ଶେଷଃ ସଂକ୍ଷେପ ଉଚ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି, ଏହା ସବୁଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଜଳସମୂହ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଉଛି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ଉକ୍ତୋ ଯସ୍ଯ ଚ ସଂକ୍ଷେପୋ ବୁଦ୍ଧିମନ୍ଵିଧିଵତ୍ତ୍ଵଯା । ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଶ୍ଚାସି ସର୍ଵସ୍ଯ ଵିସ୍ତରଂ ସୂତ ନୋ ଵଦ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ତୁମେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ ଦେଲେ; ତୁମେ ସବୁ ତଥ୍ୟ ଜାଣ, ଏବେ ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା କର, ସୂତ।
ଯାଵାନ୍ଭୂମ୍ଯଵକାଶୋଯଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶଶଲକ୍ଷଣେ । ତସ୍ଯ ପ୍ରମାଣଂ ପ୍ରବ୍ରୂହି ତତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ପିପ୍ପଲମ୍
ଖରା ଚିହ୍ନିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯେତେ ଭୂମିର ବିସ୍ତାର ଦେଖାଯାଏ, ତାହାର ମାପ ଆମକୁ କୁହ; ତାପରେ ପିପ୍ପଳ ବିଷୟରେ କହିବ।
ଏଵଂ ତୈଃ କିଲ ପୃଷ୍ଟଃ ସ ସୂତୋ ଵାକ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ସୂତ ଉଵାଚ-। ପ୍ରାଗାଯତା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ଷଡେତେ ରତ୍ନପର୍ଵତାଃ
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ହେବା ପରେ ସୂତ ଏହିପରି କହିଲେ— ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ଏହି ଛଅଟି ରତ୍ନ ପର୍ବତ ଅଛି।