ଵିକୁର୍ଵାଣାନିଚାଂଭାଂସିଗଂଧମାତ୍ରଂସସର୍ଜିରେ । ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ମହୀ ଚେଯଂ ସର୍ଵଭୂତଗୁଣାଧିକା
ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଇ, କେବଳ ଗନ୍ଧକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହିଠାରୁ ଏହି ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସସଂଘାତୋ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଗଂଧୋ ଗୁଣୋ ମତଃ । ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ତନ୍ମାତ୍ରାତ୍ତେନ ତନ୍ମାତ୍ରତା ସ୍ମୃତା
ଏହା ଏକ ସଂଯୁକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଥିବାରୁ, ଏହାର ମୂଳ ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତନ୍ମାତ୍ରାଣ୍ଯଵିଶେଷାଣି ଵିଶେଷାଃ କ୍ରମଶୋ ପରାଃ । ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସର୍ଗୋଯମହଂକାରାତ୍ତୁ ତାମସାତ୍
ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଅଭିନ୍ନ ଅଟେ; ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ତାମସିକ ଅହଂକାରରୁ ହୁଏ।
କୀର୍ତିତସ୍ତୁ ସମାସେନ ମୁନିଵର୍ଯାସ୍ତପୋଧନାଃ । ତୈଜସାନୀଂଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାହୁର୍ଦେଵା ଵୈକାରିକା ଦଶ
ଏହିପରି ସଂକ୍ଷେପରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତପସ୍ଵୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ବୈକାରିକ ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଏକାଦଶଂ ମନଶ୍ଚାତ୍ର କୀର୍ତିତଂ ତତ୍ତ୍ଵଚିଂତକୈଃ । ଜ୍ଞାନେଂଦ୍ରିଯାଣି ପଂଚାତ୍ର ପଂଚକର୍ମେଂଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଏଠି, ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତକମାନେ ମନକୁ ଏକାଦଶମ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି; ଏଠି ଅଛି ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।
ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେଷାଂ ଚ କର୍ମାଣି କୁଲପାଵନାଃ । ଶ୍ରଵଣଂ ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଜିହ୍ଵା ନାସିକା ଚୈଵ ପଂଚମୀ
ମୁଁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ହେ କୁଳପାବନ; ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ରସନା ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଘ୍ରାଣ।
ଶବ୍ଦାଦିଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତାନି ପଂଚ ଵୈ । ପାଯୂପସ୍ଥଂ ହସ୍ତପାଦୌ କୀର୍ତିତା ଵାକ୍ଚପଂଚମୀ
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି, ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଅଛି; ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହସ୍ତ, ପାଦ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ବାକ୍।
ଵିସର୍ଗାନଂଦନାଦାନଗତ୍ଯୁକ୍ତିକର୍ମତତ୍ସ୍ମୃତମ୍ । ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା
ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବିସର୍ଗ, ଆନନ୍ଦ, ଗ୍ରହଣ, ଗତି ଏବଂ କଥାବାର୍ତ୍ତା; ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତେଜ, ଜଳ ଏବଂ ପୃଥିବୀ।
ଶବ୍ଦାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ଵିପ୍ରାଃ ସଂଯୁକ୍ତା ଉତ୍ତରୋତ୍ତରୈଃ । ନାନାଵୀର୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭୂତାସ୍ତତସ୍ତେ ସଂହତିଂ ଵିନା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏମାନେ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ପରସ୍ପର କ୍ରମେ ଅଧିକ ଗୁଣ ଥାଏ; ଏମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିର, ପୃଥକ୍ ଓ ଏକାକୀ।
ନାଶକ୍ନୁଵନ୍ପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁମସମାଗତ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ସମେତ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଯୋଗଂ ପରସ୍ପରମଥାଶ୍ରଯାତ୍
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକଠା ହେବା ଛଡ଼ା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗ ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା—
ଏକସଂଘାସ୍ସଲକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ଯୈକ୍ଯମଶେଷତଃ । ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ପ୍ରଧାନାନୁଗ୍ରହେଣ ଚ
ଏକ ଏକତାରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ପୁରୁଷଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ପ୍ରଧାନଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା—
ମହଦାଦଯୋ ଵିଶେଷାଂତା ଅଂଡମୁତ୍ପାଦଯଂତି ତେ । ତତ୍କ୍ରମେଣ ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ତୁ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵତ୍ସଦା
ମହତ୍ ଆଦିରୁ ନିଜେ ନିଜେ ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ଏକ ଅଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହା କ୍ରମେ, ସଦା ଜଳର ବୁଦ୍ବୁଦ ଭଳି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ଭୂତେଭ୍ଯୋଂଡଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଵୃଦ୍ଧଂ ତଦୁଦକେଶଯମ୍ । ପ୍ରାକୃତଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥାନମନୁତ୍ତମମ୍
ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଭୂତମାନେଠାରୁ ଅଣ୍ଡ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ଏହା ଜଳରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲା; ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ।
ତତ୍ରାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପୋସୌ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଵଯମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ସେଠି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ନାଥ, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପ ଧାରଣ କରି ବସିଛନ୍ତି।
ସ୍ଵେଦଜାଂଡମଭୂତ୍ତସ୍ଯ ଜରାଯୁଶ୍ଚ ମହୀଧରାଃ । ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଭୂନ୍ମହଦାତ୍ମନଃ
ତାଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱେଦଜ, ଅଣ୍ଡଜ ଏବଂ ଜରାୟୁଜ ପ୍ରାଣୀ, ହେ ପୃଥିବୀ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଗର୍ଭଜଳ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସେଇ ମହାତ୍ମାଠାରୁ ହେଲା।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଜ୍ଯୋତିର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହଃ । ତସ୍ମିନ୍ନଂଡେଭଵତ୍ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍
ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ; ସେଇ ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ସମସ୍ତ—ଦେବତା, ଦାନବ ଏବଂ ମଣିଷ—ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଅନାଦିନିଧନସ୍ଯୈଵ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାଭେଃ ସମୁତ୍ଥିତମ୍ । ଯତ୍ପଦ୍ମଂ ତଦ୍ଧୈମମଂଡମଭୂଚ୍ଛ୍ରୀକେଶଵେଚ୍ଛଯା
ଅନାଦି ଓ ଅନ୍ତହୀନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗୋଲାକ ଶ୍ରୀକେଶ ଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
ରଜୋଗୁଣଧରୋ ଦେଵଃ ସ୍ଵଯମେଵ ହରିଃ ପରଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଂସମାସ୍ଥାଯ ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ପ୍ରଭୁ ହରି ନିଜେ ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ନେଇ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ତିଆରି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ସୃଷ୍ଟଂ ଚ ପାତ୍ଯନୁଯୁଗଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପନା । ନାରସିଂହାଦିରୂପେଣ ରୁଦ୍ରରୁପେଣ ସଂହରେତ୍
ଯେଉଁ ସମୟରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି, ସେଉଁଠାରୁ କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ପରେ ନରସିଂହ କିମ୍ବା ରୁଦ୍ର ଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଲୟ କରନ୍ତି।
ସବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ଵିସୃଜନ୍ମହାତ୍ମା ଜଗତ୍ସମସ୍ତଂ ପରିପାତୁମିଚ୍ଛନ୍ । ରାମାଦିରୂପଂ ସ ତୁ ଗୃହ୍ଯ ଯାତି ବଭୂଵ ରୁଦ୍ରୋ ଜଗଦେତଦତ୍ତୁମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ନେଇ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ପରେ ରାମ ଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ରୁଦ୍ର ହୋଇ, ଏହି ଜଗତକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ-। ନଦୀନାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ନାମଧେଯାନି ସର୍ଵଶଃ । ତଥା ଜନପଦାନାଂ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଭୂମିମାଶ୍ରିତାଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜନପଦମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ନାମ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଆମକୁ କୁହ।
ପ୍ରମାଣଂ ଚ ପ୍ରମାଣଜ୍ଞ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ କିଲ ସର୍ଵତଃ । ନିଖିଲେନ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ କାନନାନି ଚ ସତ୍ତମ
ଏବଂ, ମାପ ଜଣା ମହାପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପୃଥିବୀର ପରିମାଣ ଓ ସମସ୍ତ କାନନ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ପଂଚେମାନି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମହାଭୂତାନି ସଂଗ୍ରହାତ୍ । ଜଗତୀସ୍ଥାନି ସର୍ଵାଣି ସମାନ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ସୂତ କହିଲେ: ମହାପ୍ରଜ୍ଞମାନେ, ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତରେ ଗଠିତ।
ଭୂମିରାପସ୍ତଥା ଵାଯୁରଗ୍ନିରାକାଶମେଵ ଚ । ଗୁଣୋତ୍ତରାଣି ସର୍ଵାଣି ତେଷାଂ ଭୂମିଃ ପ୍ରଧାନତଃ
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଆକାଶ—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଉତ୍ତମ, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଧାନ।
ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗଂଧଶ୍ଚ ପଂଚମଃ । ଭୂମେରେତେଗୁଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵେଦିଭିଃ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ପୃଥିବୀର, ଏହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଚତ୍ଵାରୋପ୍ସୁଗୁଣା ଵିପ୍ରା ଗଂଧସ୍ତତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ତେଜସୋଥ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଜଳରେ ଚାରିଟି ଗୁଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଗନ୍ଧ ନାହିଁ; ଅଗ୍ନିର ତିନିଟି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ଵାଯୋସ୍ତୁ ଆକାଶେ ଶବ୍ଦ ଏଵ ଚ । ଏତେ ପଂଚ ଗୁଣା ଵିପ୍ରା ମହାଭୂତେଷୁ ପଂଚସୁ
ବାୟୁର ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଅଛି; ଆକାଶରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଅଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ଅଛି।
ଵର୍ତଂତେ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଯେଷୁ ଭୂତାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନାତିଵର୍ତଂତେ ସାମ୍ଯଂ ଭଵତି ଵୈ ତଦା
ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଏହି ଭୂତମାନେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅବସ୍ଥିତ; ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହିପରି ସମତା ରହିଥାଏ।
ଯଦା ତୁ ଵିଷମୀଭାଵମାଵିଶଂତି ପରସ୍ପରମ୍ । ତଦା ଦେହୈର୍ଦେହଵଂତୋ ଵ୍ଯତିରୋହଂତି ନାନ୍ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧରେ ଯାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଵିନଶ୍ଯଂତି ଜାଯଂତେ ଚାନୁପୂର୍ଵଶଃ । ସର୍ଵାଣ୍ଯପରିମେଯାଣି ତଦେଷାଂ ରୂପମୈଶ୍ଵରମ୍
ଏମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୁଣି କ୍ରମକ୍ରମେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ଅଗଣିତ ରୂପ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରକାଶ।