ସର୍ଗକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଂ ଜ୍ଞାନରୂପକମ୍ । ଆତ୍ମଲୀନଂ ଵିକାରଂ ଚ ତତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁମୁପଚକ୍ରମେ
ସୃଷ୍ଟିର ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣି, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଧାନମୁଦ୍ଭୂତଂ ତତଶ୍ଚାପି ମହାନଭୂତ୍ । ସାତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତ୍ରିଧା ମହାନ୍
ସେଠାରୁ ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ପ୍ରଧାନରୁ ମହତ୍ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଏହି ମହତ୍ ତିନି ପ୍ରକାର—ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।
ପ୍ରଧାନେନାଵୃତୋ ହ୍ଯେଵ ତ୍ଵଚା ବୀଜମିଵାଵୃତମ୍ । ଵୈକାରିକସ୍ତୈଜସଶ୍ଚ ଭୂତାଦିଶ୍ଚୈଵ ତାମସଃ
ପ୍ରଧାନ ମହତ୍କୁ ଚାମ୍ରା ଭଳି ଢାକିଥାଏ, ଯେପରି ବୀଜକୁ ତାର ତ୍ୱଚା ଢାକିଥାଏ; ଏହି ମହତ୍ ତିନିଭାଗ—ବୈକାରିକ, ତୈଜସିକ ଓ ଭୂତାଦି (ତାମସିକ)।
ତ୍ରିଵିଧୋଯମହଂକାରୋ ମହତ୍ତତ୍ଵାଦଜାଯତ । ଯଥା ପ୍ରଧାନେନ ମହାନ୍ମହତା ସ ତଥା ଵୃତଃ
ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିନିପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଯେପରି ପ୍ରଧାନ ମହତ୍କୁ ଢାକିଥାଏ, ସେପରି ମହତ୍ ଅହଂକାରକୁ ଢାକିଥାଏ।
ଭୂତାଦିସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରକଂ ତତଃ । ସସର୍ଜ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରାଦାକାଶଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍
ଭୂତାଦି ତତ୍ତ୍ୱ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ, ପ୍ରଥମେ ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଶବ୍ଦ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ଭୂତାଦିଃ ସମମାଵୃଣୋତ୍ । ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ଭୂତାଦି ଏହି ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆକାଶକୁ ଏକାସାଥି ଢାକିଲା; ଏହି ଶବ୍ଦ ଓ ଆକାଶରୁ ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ବଲଵାନଭଵଦ୍ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶୋ ଗୁଣୋ ମତଃ । ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶ, ଯାହା କେବଳ ଶବ୍ଦମୟ, ସେହି ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଗଲା।
ତତୋ ଵାଯୁଵିକୁର୍ଵାଣୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ । ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵାଯୋସ୍ତଦ୍ରୂପଗୁଣମୁଚ୍ଯତେ
ତାପରେ ବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ବାୟୁରୁ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ।
ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ଵୈ ଵାଯୂ ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍ । ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ରସମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ସ୍ପର୍ଶ ହେବା ସହିତ, ବାୟୁ କେବଳ ରୂପକୁ ଆବୃତ କଲା; ଏବଂ ଅଗ୍ନି, ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଇ, କେବଳ ରସକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା।
ସଂଭଵଂତି ତତୋଂଭାଂସି ରସମାତ୍ରାଣି ତାନି ତୁ । ରସମାତ୍ରାଣିଚାଂଭାଂସି ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ସେଠାରୁ ରସର ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ରସର ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପୁଣି କେବଳ ରୂପ ଆବୃତ କଲା।
ଵିକୁର୍ଵାଣାନିଚାଂଭାଂସିଗଂଧମାତ୍ରଂସସର୍ଜିରେ । ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ମହୀ ଚେଯଂ ସର୍ଵଭୂତଗୁଣାଧିକା
ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଇ, କେବଳ ଗନ୍ଧକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହିଠାରୁ ଏହି ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସସଂଘାତୋ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଗଂଧୋ ଗୁଣୋ ମତଃ । ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ତନ୍ମାତ୍ରାତ୍ତେନ ତନ୍ମାତ୍ରତା ସ୍ମୃତା
ଏହା ଏକ ସଂଯୁକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଥିବାରୁ, ଏହାର ମୂଳ ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତନ୍ମାତ୍ରାଣ୍ଯଵିଶେଷାଣି ଵିଶେଷାଃ କ୍ରମଶୋ ପରାଃ । ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସର୍ଗୋଯମହଂକାରାତ୍ତୁ ତାମସାତ୍
ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଅଭିନ୍ନ ଅଟେ; ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ତାମସିକ ଅହଂକାରରୁ ହୁଏ।
କୀର୍ତିତସ୍ତୁ ସମାସେନ ମୁନିଵର୍ଯାସ୍ତପୋଧନାଃ । ତୈଜସାନୀଂଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାହୁର୍ଦେଵା ଵୈକାରିକା ଦଶ
ଏହିପରି ସଂକ୍ଷେପରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତପସ୍ଵୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ବୈକାରିକ ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଏକାଦଶଂ ମନଶ୍ଚାତ୍ର କୀର୍ତିତଂ ତତ୍ତ୍ଵଚିଂତକୈଃ । ଜ୍ଞାନେଂଦ୍ରିଯାଣି ପଂଚାତ୍ର ପଂଚକର୍ମେଂଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଏଠି, ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତକମାନେ ମନକୁ ଏକାଦଶମ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି; ଏଠି ଅଛି ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।
ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେଷାଂ ଚ କର୍ମାଣି କୁଲପାଵନାଃ । ଶ୍ରଵଣଂ ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଜିହ୍ଵା ନାସିକା ଚୈଵ ପଂଚମୀ
ମୁଁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ହେ କୁଳପାବନ; ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ରସନା ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଘ୍ରାଣ।
ଶବ୍ଦାଦିଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତାନି ପଂଚ ଵୈ । ପାଯୂପସ୍ଥଂ ହସ୍ତପାଦୌ କୀର୍ତିତା ଵାକ୍ଚପଂଚମୀ
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି, ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଅଛି; ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହସ୍ତ, ପାଦ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ବାକ୍।
ଵିସର୍ଗାନଂଦନାଦାନଗତ୍ଯୁକ୍ତିକର୍ମତତ୍ସ୍ମୃତମ୍ । ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା
ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବିସର୍ଗ, ଆନନ୍ଦ, ଗ୍ରହଣ, ଗତି ଏବଂ କଥାବାର୍ତ୍ତା; ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତେଜ, ଜଳ ଏବଂ ପୃଥିବୀ।
ଶବ୍ଦାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ଵିପ୍ରାଃ ସଂଯୁକ୍ତା ଉତ୍ତରୋତ୍ତରୈଃ । ନାନାଵୀର୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭୂତାସ୍ତତସ୍ତେ ସଂହତିଂ ଵିନା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏମାନେ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ପରସ୍ପର କ୍ରମେ ଅଧିକ ଗୁଣ ଥାଏ; ଏମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିର, ପୃଥକ୍ ଓ ଏକାକୀ।
ନାଶକ୍ନୁଵନ୍ପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁମସମାଗତ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ସମେତ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଯୋଗଂ ପରସ୍ପରମଥାଶ୍ରଯାତ୍
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକଠା ହେବା ଛଡ଼ା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗ ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା—
ଏକସଂଘାସ୍ସଲକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ଯୈକ୍ଯମଶେଷତଃ । ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ପ୍ରଧାନାନୁଗ୍ରହେଣ ଚ
ଏକ ଏକତାରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ପୁରୁଷଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ପ୍ରଧାନଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା—
ମହଦାଦଯୋ ଵିଶେଷାଂତା ଅଂଡମୁତ୍ପାଦଯଂତି ତେ । ତତ୍କ୍ରମେଣ ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ତୁ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵତ୍ସଦା
ମହତ୍ ଆଦିରୁ ନିଜେ ନିଜେ ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ଏକ ଅଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହା କ୍ରମେ, ସଦା ଜଳର ବୁଦ୍ବୁଦ ଭଳି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ଭୂତେଭ୍ଯୋଂଡଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଵୃଦ୍ଧଂ ତଦୁଦକେଶଯମ୍ । ପ୍ରାକୃତଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥାନମନୁତ୍ତମମ୍
ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଭୂତମାନେଠାରୁ ଅଣ୍ଡ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ଏହା ଜଳରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲା; ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ।
ତତ୍ରାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପୋସୌ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ସ୍ଵଯମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ସେଠି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ନାଥ, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପ ଧାରଣ କରି ବସିଛନ୍ତି।
ସ୍ଵେଦଜାଂଡମଭୂତ୍ତସ୍ଯ ଜରାଯୁଶ୍ଚ ମହୀଧରାଃ । ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଭୂନ୍ମହଦାତ୍ମନଃ
ତାଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱେଦଜ, ଅଣ୍ଡଜ ଏବଂ ଜରାୟୁଜ ପ୍ରାଣୀ, ହେ ପୃଥିବୀ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଗର୍ଭଜଳ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସେଇ ମହାତ୍ମାଠାରୁ ହେଲା।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଜ୍ଯୋତିର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହଃ । ତସ୍ମିନ୍ନଂଡେଭଵତ୍ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍
ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ; ସେଇ ଅଣ୍ଡ ଭିତରେ ସମସ୍ତ—ଦେବତା, ଦାନବ ଏବଂ ମଣିଷ—ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଅନାଦିନିଧନସ୍ଯୈଵ ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାଭେଃ ସମୁତ୍ଥିତମ୍ । ଯତ୍ପଦ୍ମଂ ତଦ୍ଧୈମମଂଡମଭୂଚ୍ଛ୍ରୀକେଶଵେଚ୍ଛଯା
ଅନାଦି ଓ ଅନ୍ତହୀନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗୋଲାକ ଶ୍ରୀକେଶ ଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
ରଜୋଗୁଣଧରୋ ଦେଵଃ ସ୍ଵଯମେଵ ହରିଃ ପରଃ । ବ୍ରହ୍ମରୂପଂସମାସ୍ଥାଯ ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ପ୍ରଭୁ ହରି ନିଜେ ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ନେଇ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ତିଆରି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ସୃଷ୍ଟଂ ଚ ପାତ୍ଯନୁଯୁଗଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପନା । ନାରସିଂହାଦିରୂପେଣ ରୁଦ୍ରରୁପେଣ ସଂହରେତ୍
ଯେଉଁ ସମୟରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି, ସେଉଁଠାରୁ କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ପରେ ନରସିଂହ କିମ୍ବା ରୁଦ୍ର ଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଲୟ କରନ୍ତି।
ସବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ଵିସୃଜନ୍ମହାତ୍ମା ଜଗତ୍ସମସ୍ତଂ ପରିପାତୁମିଚ୍ଛନ୍ । ରାମାଦିରୂପଂ ସ ତୁ ଗୃହ୍ଯ ଯାତି ବଭୂଵ ରୁଦ୍ରୋ ଜଗଦେତଦତ୍ତୁମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ନେଇ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ପରେ ରାମ ଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ରୁଦ୍ର ହୋଇ, ଏହି ଜଗତକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।