ଦେଵଦେଵୋହରିର୍ଯଦ୍ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣେ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନ୍ପୁରା । ବ୍ରହ୍ମା ତନ୍ନାରଦାଯାହ ନାରଦୋଽସ୍ମଦ୍ଗୁରୋଃ ପୁରଃ
ଦେବମାନ୍ୟ ହରିଏଁ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେହି କଥା ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ, ଏବଂ ନାରଦ ଆମ ଗୁରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେହି କଥା କହିଥିଲେ।
ଵ୍ଯାସଃ ସର୍ଵପୁରାଣାନି ସେତିହାସାନି ସଂହିତାଃ । ଅଧ୍ଯାପଯାମାସ ମୁହୁର୍ମାମତିପ୍ରିଯମାତ୍ମନଃ
ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ବ୍ୟାସଦେବ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ, ଇତିହାସ ଓ ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନିପୁନି ଶିଖାଇଥିଲେ।
ତତ୍ତେଽହଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁରାଣମତିଦୁର୍ଲଭମ୍ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦି ପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନରଃ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେହି ଦୁର୍ଲଭ ପୁରାଣ କହିବି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଭଳି ପାପରୁ ମଣିଷ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ସର୍ଵତୀର୍ଥାଭିଷେକଂ ଚ ଲଭତେ ଶୃଣୁତେ ହି ଯଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରୁତମାତ୍ରେଣ ମୁକ୍ତିଦଃ
ଯେଉଁଠି ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ସ୍ନାନର ଫଳ ପାଆନ୍ତି; କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଧଯାପି ଶୃଣୁତେ ଲଭତେ ପୁଣ୍ଯସଂଚଯମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ପଦ୍ମଂ ଶ୍ରୋତ୍ରାତିଥୀ କୁରୁ
ଯଦି ଶ୍ରଦ୍ଧା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ପଦ୍ମପୁରାଣକୁ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଅତିଥି କର।
ତତ୍ରାଦିଖଂଡଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁଣ୍ଯଂ ପାପଵିନାଶନମ୍ । ଶୃଣ୍ଵଂତୁ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ସଶିଷ୍ଯାସ୍ତ୍ଵତ୍ର ଯେ ସ୍ଥିତାଃ
ଏଠାରେ ମୁଁ ଆଦିଖଣ୍ଡ କହିବି, ଯାହା ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ପାପ ନାଶକ; ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏହା ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ଆଦିସର୍ଗମହଂ ତାଵତ୍କଥଯାମି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଜ୍ଞାଯତେ ଯେନ ଭଗଵାନ୍ପରମାତ୍ମା ସନାତନଃ
ସୂତ ଉଚ୍ଚାରିଲେ: ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଏବେ ଆଦି ସୃଷ୍ଟିର କଥା କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସନାତନ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ।
ସୃଷ୍ଟେଷୁ ପ୍ରଲଯାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ନାସୀତ୍କିଂଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞମଭୂଦେକଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଵୈ ସର୍ଵକାରକମ୍
ସମସ୍ତ ବିନାଶ ପରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, କିଛି ଥିଲାନି; କେବଳ 'ବ୍ରହ୍ମ' ନାମକ ଏକ ଦୀପ୍ତି ଥିଲା, ଯାହା ସମସ୍ତର କାରଣ।
ନିତ୍ଯଂ ନିରଂଜନଂ ଶାଂତଂ ନିର୍ମଲଂ ନିତ୍ଯନିର୍ମଲମ୍ । ଆନଂଦସାଗରଂସ୍ଵଚ୍ଛଂ ଯତ୍କାଂକ୍ଷଂତି ମୁମୁକ୍ଷଵଃ
ସେଠି ସେ ଚିରନ୍ତନ, ନିର୍ମଳ, ଶାନ୍ତ, ସଦା ପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦର ସାଗର, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଆଶା।
ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ଜ୍ଞାନରୂପତ୍ଵାଦନଂତମଜମଵ୍ଯଯମ୍ । ଅଵିନାଶି ସଦାସ୍ଵଚ୍ଛମଚ୍ଯୁତଂ ଵ୍ଯାପକଂ ମହତ୍
ସେ ଜଣେ ସବୁଜାଣି, ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ, ଅନନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ସଦା ପବିତ୍ର, ଅଚଳ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ମହାନ।
ସର୍ଗକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଂ ଜ୍ଞାନରୂପକମ୍ । ଆତ୍ମଲୀନଂ ଵିକାରଂ ଚ ତତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁମୁପଚକ୍ରମେ
ସୃଷ୍ଟିର ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣି, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଧାନମୁଦ୍ଭୂତଂ ତତଶ୍ଚାପି ମହାନଭୂତ୍ । ସାତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତ୍ରିଧା ମହାନ୍
ସେଠାରୁ ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ପ୍ରଧାନରୁ ମହତ୍ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଏହି ମହତ୍ ତିନି ପ୍ରକାର—ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।
ପ୍ରଧାନେନାଵୃତୋ ହ୍ଯେଵ ତ୍ଵଚା ବୀଜମିଵାଵୃତମ୍ । ଵୈକାରିକସ୍ତୈଜସଶ୍ଚ ଭୂତାଦିଶ୍ଚୈଵ ତାମସଃ
ପ୍ରଧାନ ମହତ୍କୁ ଚାମ୍ରା ଭଳି ଢାକିଥାଏ, ଯେପରି ବୀଜକୁ ତାର ତ୍ୱଚା ଢାକିଥାଏ; ଏହି ମହତ୍ ତିନିଭାଗ—ବୈକାରିକ, ତୈଜସିକ ଓ ଭୂତାଦି (ତାମସିକ)।
ତ୍ରିଵିଧୋଯମହଂକାରୋ ମହତ୍ତତ୍ଵାଦଜାଯତ । ଯଥା ପ୍ରଧାନେନ ମହାନ୍ମହତା ସ ତଥା ଵୃତଃ
ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିନିପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଯେପରି ପ୍ରଧାନ ମହତ୍କୁ ଢାକିଥାଏ, ସେପରି ମହତ୍ ଅହଂକାରକୁ ଢାକିଥାଏ।
ଭୂତାଦିସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରକଂ ତତଃ । ସସର୍ଜ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରାଦାକାଶଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍
ଭୂତାଦି ତତ୍ତ୍ୱ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ, ପ୍ରଥମେ ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଶବ୍ଦ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ଭୂତାଦିଃ ସମମାଵୃଣୋତ୍ । ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ଭୂତାଦି ଏହି ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆକାଶକୁ ଏକାସାଥି ଢାକିଲା; ଏହି ଶବ୍ଦ ଓ ଆକାଶରୁ ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ବଲଵାନଭଵଦ୍ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶୋ ଗୁଣୋ ମତଃ । ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶ, ଯାହା କେବଳ ଶବ୍ଦମୟ, ସେହି ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଗଲା।
ତତୋ ଵାଯୁଵିକୁର୍ଵାଣୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ । ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵାଯୋସ୍ତଦ୍ରୂପଗୁଣମୁଚ୍ଯତେ
ତାପରେ ବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ବାୟୁରୁ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ।
ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ଵୈ ଵାଯୂ ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍ । ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ରସମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ସ୍ପର୍ଶ ହେବା ସହିତ, ବାୟୁ କେବଳ ରୂପକୁ ଆବୃତ କଲା; ଏବଂ ଅଗ୍ନି, ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଇ, କେବଳ ରସକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା।
ସଂଭଵଂତି ତତୋଂଭାଂସି ରସମାତ୍ରାଣି ତାନି ତୁ । ରସମାତ୍ରାଣିଚାଂଭାଂସି ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ସେଠାରୁ ରସର ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ରସର ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପୁଣି କେବଳ ରୂପ ଆବୃତ କଲା।
ଵିକୁର୍ଵାଣାନିଚାଂଭାଂସିଗଂଧମାତ୍ରଂସସର୍ଜିରେ । ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ମହୀ ଚେଯଂ ସର୍ଵଭୂତଗୁଣାଧିକା
ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଇ, କେବଳ ଗନ୍ଧକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହିଠାରୁ ଏହି ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସସଂଘାତୋ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଗଂଧୋ ଗୁଣୋ ମତଃ । ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ତନ୍ମାତ୍ରାତ୍ତେନ ତନ୍ମାତ୍ରତା ସ୍ମୃତା
ଏହା ଏକ ସଂଯୁକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଥିବାରୁ, ଏହାର ମୂଳ ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତନ୍ମାତ୍ରାଣ୍ଯଵିଶେଷାଣି ଵିଶେଷାଃ କ୍ରମଶୋ ପରାଃ । ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସର୍ଗୋଯମହଂକାରାତ୍ତୁ ତାମସାତ୍
ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଅଭିନ୍ନ ଅଟେ; ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ତାମସିକ ଅହଂକାରରୁ ହୁଏ।
କୀର୍ତିତସ୍ତୁ ସମାସେନ ମୁନିଵର୍ଯାସ୍ତପୋଧନାଃ । ତୈଜସାନୀଂଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାହୁର୍ଦେଵା ଵୈକାରିକା ଦଶ
ଏହିପରି ସଂକ୍ଷେପରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତପସ୍ଵୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ବୈକାରିକ ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଏକାଦଶଂ ମନଶ୍ଚାତ୍ର କୀର୍ତିତଂ ତତ୍ତ୍ଵଚିଂତକୈଃ । ଜ୍ଞାନେଂଦ୍ରିଯାଣି ପଂଚାତ୍ର ପଂଚକର୍ମେଂଦ୍ରିଯାଣି ଚ
ଏଠି, ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତକମାନେ ମନକୁ ଏକାଦଶମ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି; ଏଠି ଅଛି ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।
ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେଷାଂ ଚ କର୍ମାଣି କୁଲପାଵନାଃ । ଶ୍ରଵଣଂ ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଜିହ୍ଵା ନାସିକା ଚୈଵ ପଂଚମୀ
ମୁଁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ହେ କୁଳପାବନ; ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ରସନା ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଘ୍ରାଣ।
ଶବ୍ଦାଦିଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତାନି ପଂଚ ଵୈ । ପାଯୂପସ୍ଥଂ ହସ୍ତପାଦୌ କୀର୍ତିତା ଵାକ୍ଚପଂଚମୀ
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି, ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଅଛି; ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହସ୍ତ, ପାଦ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ବାକ୍।
ଵିସର୍ଗାନଂଦନାଦାନଗତ୍ଯୁକ୍ତିକର୍ମତତ୍ସ୍ମୃତମ୍ । ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା
ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବିସର୍ଗ, ଆନନ୍ଦ, ଗ୍ରହଣ, ଗତି ଏବଂ କଥାବାର୍ତ୍ତା; ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତେଜ, ଜଳ ଏବଂ ପୃଥିବୀ।
ଶବ୍ଦାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ଵିପ୍ରାଃ ସଂଯୁକ୍ତା ଉତ୍ତରୋତ୍ତରୈଃ । ନାନାଵୀର୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭୂତାସ୍ତତସ୍ତେ ସଂହତିଂ ଵିନା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏମାନେ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ପରସ୍ପର କ୍ରମେ ଅଧିକ ଗୁଣ ଥାଏ; ଏମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିର, ପୃଥକ୍ ଓ ଏକାକୀ।
ନାଶକ୍ନୁଵନ୍ପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁମସମାଗତ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ । ସମେତ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଯୋଗଂ ପରସ୍ପରମଥାଶ୍ରଯାତ୍
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକଠା ହେବା ଛଡ଼ା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗ ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା—