ତୀର୍ଥାନାଂ ପୁଣ୍ଯଦାତୄଣାଂ ନାମାନି କିଲ କୀର୍ତଯ । କୁତ ଏତତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ କେନ ଵା ପରିପାଲ୍ଯତେ
'ଯେଉଁ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କର। ଏହିଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ଓ କିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ?'
କସ୍ମିନ୍ଵିଲଯମଭ୍ଯେତି ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ । କ୍ଷେତ୍ରାଣି କାନି ପୁଣ୍ଯାନି କେ ଚ ପୂଜ୍ଯାଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯାଃ
'ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ କେଉଁଠି ଗଲେ ଲୟ ହୁଏ? କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପୁଣ୍ୟ ଓ କେଉଁ ପାହାଡ଼ ଶିଳାଗୁଡ଼ିକ ପୂଜ୍ୟ?'
ନଦ୍ଯଶ୍ଚ କାଃ ପରାଃ ପୁଣ୍ଯା ନୃଣାଂ ପାପହରାଃ ଶୁଭାଃ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ମହାଭାଗ କଥଯସ୍ଵ ଯଥାକ୍ରମମ୍
'କେଉଁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପବିତ୍ର, ଶୁଭ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାପ ଦୂର କରେ? ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଅନୁକ୍ରମରେ ଆମକୁ କହ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।'
ସୂତ ଉଵାଚ-। ସାଧୁସାଧୁ ମହାଭାଗାଃ ସାଧୁପୃଷ୍ଟଂ ତପୋଧନାଃ । ତଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁରାଣଂ ପଦ୍ମସଂଜ୍ଞକମ୍
ସୂତ କହିଲେ— 'ବଡ଼ ଭଲ, ବଡ଼ ଭଲ, ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୀମାନେ! ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପଦ୍ମ ନାମକ ପୁରାଣ କହିବି।'
ପାରାଶର୍ଯଂ ପରମପୁରୁଷଂ ଵିଶ୍ଵଵେଦ୍ଯୈକଯୋନିଂ ଵିଦ୍ଯାଧାରଂ ଵିପୁଲମତିଦଂ ଵେଦଵେଦାଂତଵେଦ୍ଯମ୍ । ଶଶ୍ଵଚ୍ଛାଂତଂ ସ୍ଵମତିଵିଷଯଂ ଶୁଦ୍ଧତେଜୋଵିଶାଲଂ ଵେଦଵ୍ଯାସଂ ଵିତତଯଶସଂ ସର୍ଵଦାହଂ ନମାମି
ମୁଁ ସର୍ବଦା ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ବିଶ୍ୱରେ ଏକମାତ୍ର ପରିଚିତ ମୂଳ, ବିଶାଳ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାଧାରା ଥିବା, ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାତ, ସଦା ଶାନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତୀତ, ଶୁଦ୍ଧ ତେଜର ମାଲିକ ଓ ଅକ୍ଷୟ କୀର୍ତ୍ତି ଥିବା ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ।
ନମୋ ଭଗଵତେ ତସ୍ମୈ ଵ୍ଯାସାଯାମିତତେଜସେ । ଯସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାରାଯଣକଥାମିମାମ୍
ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ୟାସ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ତାଙ୍କର କୃପାରେ ମୁଁ ଏହି ନାରାୟଣ କଥା କହିପାରିବି।
ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମହାପୁଣ୍ଯଂ ପୁରାଣଂ ପଦ୍ମସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ସହସ୍ରଂ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ଷଡ୍ଭିଃ ଖଂଡୈଃ ସମନ୍ଵିତମ୍
ମୁଁ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟମୟ ପଦ୍ମ ନାମକ ପୁରାଣ କହିବି, ଯାହା ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ଖଣ୍ଡ ଓ ହଜାର ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଭକ୍ତ।
ତତ୍ରାଦାଵାଦିଖଂଡଂ ସ୍ଯାଦ୍ଭୂମିଖଂଡଂ ତତଃ ପରମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଖଂଡଂ ଚ ତତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ତତଃ ପାତାଲଖଂଡକମ୍
ଏଥିରେ ପ୍ରଥମେ ଆଦିଖଣ୍ଡ, ତାପରେ ଭୂଖଣ୍ଡ, ପୁନି ବ୍ରହ୍ମଖଣ୍ଡ ଏବଂ ତାପରେ ପାତାଳଖଣ୍ଡ ଅଛି।
କ୍ରିଯାଖଂଡଂ ତତଃ ଖ୍ଯାତମୁତ୍ତରଂ ଖଂଡମଂତିମମ୍ । ଏତଦେଵ ମହାପଦ୍ମମଦ୍ଭୁତଂ ଯନ୍ମଯଂ ଜଗତ୍
ତାପରେ କ୍ରିୟାଖଣ୍ଡ ଓ ପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡ ଶେଷ ଖଣ୍ଡ ଭାବେ ଅଛି। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ମହାପଦ୍ମ ପୁରାଣ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ।
ତଦ୍ଵୃତ୍ତାଂତାଶ୍ରଯଂ ତସ୍ମାତ୍ପାଦ୍ମମିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ଏତତ୍ପୁରାଣମମଲଂ ଵିଷ୍ଣୁମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ସେହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଆଧାର କରି ଏହାକୁ ପଦ୍ମ ପୁରାଣ ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି। ଏହି ନିର୍ମଳ ପୁରାଣ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମହିମା।
ଦେଵଦେଵୋହରିର୍ଯଦ୍ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣେ ପ୍ରୋକ୍ତଵାନ୍ପୁରା । ବ୍ରହ୍ମା ତନ୍ନାରଦାଯାହ ନାରଦୋଽସ୍ମଦ୍ଗୁରୋଃ ପୁରଃ
ଦେବମାନ୍ୟ ହରିଏଁ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେହି କଥା ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ, ଏବଂ ନାରଦ ଆମ ଗୁରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେହି କଥା କହିଥିଲେ।
ଵ୍ଯାସଃ ସର୍ଵପୁରାଣାନି ସେତିହାସାନି ସଂହିତାଃ । ଅଧ୍ଯାପଯାମାସ ମୁହୁର୍ମାମତିପ୍ରିଯମାତ୍ମନଃ
ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ବ୍ୟାସଦେବ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ, ଇତିହାସ ଓ ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନିପୁନି ଶିଖାଇଥିଲେ।
ତତ୍ତେଽହଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁରାଣମତିଦୁର୍ଲଭମ୍ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦି ପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନରଃ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେହି ଦୁର୍ଲଭ ପୁରାଣ କହିବି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଭଳି ପାପରୁ ମଣିଷ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ସର୍ଵତୀର୍ଥାଭିଷେକଂ ଚ ଲଭତେ ଶୃଣୁତେ ହି ଯଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରୁତମାତ୍ରେଣ ମୁକ୍ତିଦଃ
ଯେଉଁଠି ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ସ୍ନାନର ଫଳ ପାଆନ୍ତି; କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଧଯାପି ଶୃଣୁତେ ଲଭତେ ପୁଣ୍ଯସଂଚଯମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ପଦ୍ମଂ ଶ୍ରୋତ୍ରାତିଥୀ କୁରୁ
ଯଦି ଶ୍ରଦ୍ଧା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ପଦ୍ମପୁରାଣକୁ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଅତିଥି କର।
ତତ୍ରାଦିଖଂଡଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁଣ୍ଯଂ ପାପଵିନାଶନମ୍ । ଶୃଣ୍ଵଂତୁ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ସଶିଷ୍ଯାସ୍ତ୍ଵତ୍ର ଯେ ସ୍ଥିତାଃ
ଏଠାରେ ମୁଁ ଆଦିଖଣ୍ଡ କହିବି, ଯାହା ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ପାପ ନାଶକ; ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏହା ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ଆଦିସର୍ଗମହଂ ତାଵତ୍କଥଯାମି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ଜ୍ଞାଯତେ ଯେନ ଭଗଵାନ୍ପରମାତ୍ମା ସନାତନଃ
ସୂତ ଉଚ୍ଚାରିଲେ: ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଏବେ ଆଦି ସୃଷ୍ଟିର କଥା କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସନାତନ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ।
ସୃଷ୍ଟେଷୁ ପ୍ରଲଯାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ନାସୀତ୍କିଂଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞମଭୂଦେକଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଵୈ ସର୍ଵକାରକମ୍
ସମସ୍ତ ବିନାଶ ପରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, କିଛି ଥିଲାନି; କେବଳ 'ବ୍ରହ୍ମ' ନାମକ ଏକ ଦୀପ୍ତି ଥିଲା, ଯାହା ସମସ୍ତର କାରଣ।
ନିତ୍ଯଂ ନିରଂଜନଂ ଶାଂତଂ ନିର୍ମଲଂ ନିତ୍ଯନିର୍ମଲମ୍ । ଆନଂଦସାଗରଂସ୍ଵଚ୍ଛଂ ଯତ୍କାଂକ୍ଷଂତି ମୁମୁକ୍ଷଵଃ
ସେଠି ସେ ଚିରନ୍ତନ, ନିର୍ମଳ, ଶାନ୍ତ, ସଦା ପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦର ସାଗର, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଆଶା।
ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ଜ୍ଞାନରୂପତ୍ଵାଦନଂତମଜମଵ୍ଯଯମ୍ । ଅଵିନାଶି ସଦାସ୍ଵଚ୍ଛମଚ୍ଯୁତଂ ଵ୍ଯାପକଂ ମହତ୍
ସେ ଜଣେ ସବୁଜାଣି, ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ, ଅନନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ସଦା ପବିତ୍ର, ଅଚଳ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ମହାନ।
ସର୍ଗକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଂ ଜ୍ଞାନରୂପକମ୍ । ଆତ୍ମଲୀନଂ ଵିକାରଂ ଚ ତତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁମୁପଚକ୍ରମେ
ସୃଷ୍ଟିର ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣି, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଧାନମୁଦ୍ଭୂତଂ ତତଶ୍ଚାପି ମହାନଭୂତ୍ । ସାତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତ୍ରିଧା ମହାନ୍
ସେଠାରୁ ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ପ୍ରଧାନରୁ ମହତ୍ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଏହି ମହତ୍ ତିନି ପ୍ରକାର—ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।
ପ୍ରଧାନେନାଵୃତୋ ହ୍ଯେଵ ତ୍ଵଚା ବୀଜମିଵାଵୃତମ୍ । ଵୈକାରିକସ୍ତୈଜସଶ୍ଚ ଭୂତାଦିଶ୍ଚୈଵ ତାମସଃ
ପ୍ରଧାନ ମହତ୍କୁ ଚାମ୍ରା ଭଳି ଢାକିଥାଏ, ଯେପରି ବୀଜକୁ ତାର ତ୍ୱଚା ଢାକିଥାଏ; ଏହି ମହତ୍ ତିନିଭାଗ—ବୈକାରିକ, ତୈଜସିକ ଓ ଭୂତାଦି (ତାମସିକ)।
ତ୍ରିଵିଧୋଯମହଂକାରୋ ମହତ୍ତତ୍ଵାଦଜାଯତ । ଯଥା ପ୍ରଧାନେନ ମହାନ୍ମହତା ସ ତଥା ଵୃତଃ
ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିନିପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଯେପରି ପ୍ରଧାନ ମହତ୍କୁ ଢାକିଥାଏ, ସେପରି ମହତ୍ ଅହଂକାରକୁ ଢାକିଥାଏ।
ଭୂତାଦିସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରକଂ ତତଃ । ସସର୍ଜ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରାଦାକାଶଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍
ଭୂତାଦି ତତ୍ତ୍ୱ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ, ପ୍ରଥମେ ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଶବ୍ଦ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ଭୂତାଦିଃ ସମମାଵୃଣୋତ୍ । ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ଭୂତାଦି ଏହି ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆକାଶକୁ ଏକାସାଥି ଢାକିଲା; ଏହି ଶବ୍ଦ ଓ ଆକାଶରୁ ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ବଲଵାନଭଵଦ୍ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶୋ ଗୁଣୋ ମତଃ । ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶ, ଯାହା କେବଳ ଶବ୍ଦମୟ, ସେହି ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଗଲା।
ତତୋ ଵାଯୁଵିକୁର୍ଵାଣୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ । ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵାଯୋସ୍ତଦ୍ରୂପଗୁଣମୁଚ୍ଯତେ
ତାପରେ ବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ବାୟୁରୁ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ।
ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ଵୈ ଵାଯୂ ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍ । ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ରସମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ସ୍ପର୍ଶ ହେବା ସହିତ, ବାୟୁ କେବଳ ରୂପକୁ ଆବୃତ କଲା; ଏବଂ ଅଗ୍ନି, ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଇ, କେବଳ ରସକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା।
ସଂଭଵଂତି ତତୋଂଭାଂସି ରସମାତ୍ରାଣି ତାନି ତୁ । ରସମାତ୍ରାଣିଚାଂଭାଂସି ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ସେଠାରୁ ରସର ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ରସର ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପୁଣି କେବଳ ରୂପ ଆବୃତ କଲା।