ଭୂଯୋ ନିର୍ଵେଦମାପନ୍ନଶ୍ଚରେଦ୍ଭିକ୍ଷୁରତଂଦ୍ରିତଃ । ଅକସ୍ମାଦେଵ ହିଂସାଂ ତୁ ଯଦି ଭିକ୍ଷୁଃ ସମାଚରେତ୍
ପୁଣି ଅନୁତାପ ଆସିଲେ, ଭିକ୍ଷୁ ଅଲସ୍ୟ ବିନା ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଅଚାନକ ଭାବେ ଭିକ୍ଷୁ ହିଂସା କରିଥାଏ—
କୁର୍ଯାତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରାତିକୃଚ୍ଛ୍ରଂ ତୁ ଚାଂଦ୍ରାଯଣମଥାପି ଵା । ସ୍କଂଦେତେଂଦ୍ରିଯଦୌର୍ବଲ୍ଯାତ୍ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯତିର୍ଯଦି
ତେବେ ସେ ଅତି କଠିନ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳତାରୁ କୌଣସି ଯତି ଜଣେ ଜନାନୀକୁ ଦେଖି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ—
ତେନ ଧାରଯିତଵ୍ଯା ଵୈ ପ୍ରାଣାଯାମାସ୍ତୁ ଷୋଡଶ । ଦିଵାସ୍କଂଦେ ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରାଣାଯାମଶତଂ ବୁଧାଃ
ତେବେ ସେ ଷୋଳ ଥର ପ୍ରାଣାୟାମ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦିନେ ଏହା ଘଟିଲେ, ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଶତ ପ୍ରାଣାୟାମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ଏକାନ୍ନେ ମଧୁମାଂସେ ଚ ନଵଶ୍ରାଦ୍ଧେ ତଥୈଵ ଚ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଲଵଣେ ଚୋକ୍ତଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଵିଶୋଧନମ୍
ଏକଠା ଭୋଜନ, ମଧୁ, ମାଂସ ଖାଇବା, କିମ୍ବା ନୂଆ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ କରିବା, ଏବଂ ସିଧା ଲୁଣ ନେବା ପାଇଁ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ଧ୍ଯାନନିଷ୍ଠସ୍ଯ ସତତଂ ନଶ୍ଯତେ ସର୍ଵପାତକମ୍ । ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ତସ୍ଯ ଧ୍ଯାନପରୋ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥାଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଲାଗି ରହିବା ଉଚିତ୍।
ଯଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାକ୍ଷରମଵ୍ଯଯମ୍ । ଯୋଂତରାତ୍ମା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଯେଉଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକ ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ସେଇ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ—ତାଙ୍କୁ ମହେଶ୍ୱର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍।
ଏଷ ଦେଵୋ ମହାଦେଵଃ କେଵଲଃ ପରମଂ ଶିଵଃ । ତଦେଵାକ୍ଷରମଦ୍ଵୈତଂ ତଦା ନିତ୍ଯଂ ପରଂ ପଦମ୍
ଏହି ଦେବତା, ମହାଦେବ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଶୁଭ; ସେଇ ଅବିନାଶୀ ଏକତା, ସେଇ ନିତ୍ୟ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ।
ତସ୍ମାନ୍ମହୀଯତେ ଦେଵେ ସ୍ଵଧାମ୍ନି ଜ୍ଞାନସଂଜ୍ଞିତେ । ଆତ୍ମଯୋଗାତ୍ପରେ ତତ୍ଵେ ମହାଦେଵସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ
ସେଇ ଦେବତା ତାଙ୍କର ନିଜ ଧାମରେ, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ଆତ୍ମାର ସହିତ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟରେ ଏକତା ଦ୍ୱାରା, ସେଉଁଠି ମହାଦେବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ନାନ୍ଯଂ ଦେଵଂ ମହାଦେଵାଦ୍ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ତମେଵାତ୍ମାନମନ୍ଵେତି ଯଃ ସ ଯାତି ପରଂ ପଦମ୍
ଯିଏ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତାକୁ ଦେଖେନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ମନେ କରି ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ଉଚ୍ଚତମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ମନ୍ଯଂତେ ଯେ ସ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ଵିଭିନ୍ନଂ ପରମେଶ୍ଵରାତ୍ । ନ ତେ ପଶ୍ଯଂତି ତଂ ଦେଵଂ ଵୃଥା ତେଷାଂ ପରିଶ୍ରମଃ
ଯେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଠାରୁ ଅଲଗା ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ।
ଏକମେଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ତତ୍ତ୍ଵମଵ୍ଯଯମ୍ । ସ ଦେଵସ୍ତୁ ମହାଦେଵୋ ନୈତଦ୍ଵିଜ୍ଞାଯ ବଧ୍ଯତେ
ଏକମାତ୍ର ଉଚ୍ଚତମ ଓ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଏହି ସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେହି ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ମହାଦେବ, ଏହାକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯତେତ ନିଯତଂ ଯତିଃ ସଂଯତମାନସଃ । ଜ୍ଞାନଯୋଗରତଃ ଶାଂତୋ ମହାଦେଵପରାଯଣଃ
ସେହିପାଇଁ ଯିଏ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରେ ଆସକ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶରଣ କରିଥାଏ, ସେ ନିରନ୍ତର ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ଏଷ ଵଃ କଥିତୋ ଵିପ୍ରା ଯତୀନାମାଶ୍ରମଃ ଶୁଭଃ । ପିତାମହେନ ମୁନିନା ଵିଭୁନା ପୂର୍ଵମୀରିତଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ପବିତ୍ର ଯତି ଆଶ୍ରମର ବିବରଣୀ ଆଗରୁ ପିତାମହ ମୁନି ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଆପଣମାନେ ପାଇଁ ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି।
ନାପୁତ୍ରଶିଷ୍ଯଯୋଗିଭ୍ଯୋ ଦଦ୍ଯାଦେଵମନୁତ୍ତମମ୍ । ଜ୍ଞାନଂ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯତିଧର୍ମ୍ମାଶ୍ରଯଂ ଶିଵମ୍
ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ, ଯେଉଁଥିରେ ଯତିଧର୍ମ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଏହା ପୁଅ, ଶିଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇତି ଯତିନିଯମାନାମେତଦୁକ୍ତଂ ଵିଧାନଂ ସୁରଵରପରିତୋଷେ ଯଦ୍ଭଵେଦେକହେତୁଃ । ନ ଭଵତି ପୁନରେଷାମୁଦ୍ଭଵୋ ଵା ଵିନାଶଃ ପ୍ରତିହିତମନସୋ ଯେ ନିତ୍ଯମେଵାଚରଂତି
ଏହିପରି ଯତିମାନେ ପାଇଁ ନିୟମ ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥାଏ; ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନରେ ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପୁନଃ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ନାଶ ହୁଏନାହିଁ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡର ସାଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତା ପୁରା ଵିପ୍ରା ଵ୍ଯାସେନାମିତତେଜସା । ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ
ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ— ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବ୍ୟାସ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଏପରି କହିଥିଲେ; ଏତିକି କହି, ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ଭଗବାନ ବ୍ୟାସ—
ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ମୁନୀନ୍ସର୍ଵାନ୍ଜଗାମ ଚ ଯଥାଗତମ୍ । ଭଵଦ୍ଭ୍ଯସ୍ତୁ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିଧାନକମ୍
ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଯେମିତି ଆସିଥିଲେ, ସେମିତି ଚାଲିଗଲେ; ଆପଣମାନେ ପାଇଁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମର ନିୟମ କୁହିଛି।
ଏଵଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରିଯୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଭଵତ୍ଯେଵ ନ ଚାନ୍ଯଥା । ରହସ୍ଯଂ ତତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁତ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ
ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ଏଥିରେ ଏକ ଗୁପ୍ତ କଥା କହିବି— ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଯେ ଚାତ୍ର କଥିତା ଧର୍ମା ଵର୍ଣାଶ୍ରମନିବଂଧନାଃ । ହରିଭକ୍ତିକଲାଂଶାଂଶ ସମାନା ନ ହି ତେ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଯେଉଁ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମରେ ବନ୍ଧା, ସେଗୁଡ଼ିକ ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତିର ଏକ ଅଂଶ ସମ୍ବଲେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।
ପୁଂସାମେକେହ ଵୈ ସାଧ୍ଯା ହରିଭକ୍ତିଃ କଲୌ ଯୁଗେ । ଯୁଗାଂତରେଣ ଧର୍ମା ହି ସେଵିତଵ୍ଯା ନରେଣ ହି
ଏହି କଳିଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ସାଧ୍ୟ ହେଉଛି ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
କଲୌ ନାରାଯଣଂ ଦେଵଂ ଯଜତେ ଯଃ ସ ଧର୍ମ୍ମଭାକ୍ । ଦାମୋଦରଂ ହୃଷୀକେଶଂ ପୁରୁହୂତଂ ସନାତନମ୍
କଳିଯୁଗରେ ଯିଏ ନାରାୟଣ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଧର୍ମର ଅଧିକାରୀ; ଦାମୋଦର, ହୃଷୀକେଶ, ପୁରୁହୂତ, ସେଇ ସନାତନ।
ହୃଦି କୃତ୍ଵା ପରଂ ଶାଂତଂ ଜିତମେଵ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । କଲିକାଲୋରଗାଦଂଶାତ୍କିଲ୍ବିଷାତ୍କାଲକୂଟତଃ
ଉଚ୍ଚତମ ଶାନ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ରଖି, ତିନି ଲୋକକୁ ଜିତି, କଳିଯୁଗର ବିଷ, ପାପ ଓ ଘୋର ବିଷରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ହରିଭକ୍ତିସୁଧାଂ ପୀତ୍ଵା ଉଲ୍ଲଂଘ୍ଯୋ ଭଵତି ଦ୍ଵିଜଃ । କିଂ ଜପୈଃ ଶ୍ରୀହରେର୍ନାମ ଗୃହୀତଂ ଯଦି ମାନୁଷୈଃ
ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତିର ଅମୃତ ପିଇ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରନ୍ତି; ମାନବମାନେ ଯଦି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ଜପ କଣ ଦରକାର?
କିଂ ସ୍ନାନୈର୍ଵିଷ୍ଣୁପାଦାଂବୁ ମସ୍ତକେ ଯେନ ଧାର୍ଯତେ । କିଂ ଯଜ୍ଞେନ ହରେଃ ପାଦପଦ୍ମଂ ଯେନ ଧୃତଂ ହୃଦି
ଯଦି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ଜଳ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରାଯାଏ, ତେବେ ସ୍ନାନ କଣ କାମର? ଯଦି ହରିଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ହୃଦୟରେ ଧରାଯାଏ, ତେବେ ଯଜ୍ଞ କଣ ଦରକାର?
କିଂ ଦାନେନ ହରେଃ କର୍ମ ସଭାଯାଂ ଵୈ ପ୍ରକାଶିତମ୍ । ହରେର୍ଗୁଣଗଣାନ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଯେତ୍ପୁନଃ ପୁନଃ
ହରିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ଦାନ କଣ ଦରକାର? ଯିଏ ହରିଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ଶୁଣିବାରେ ପୁନିପୁନି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ—
ସମାଧିନା ପ୍ରହୃଷ୍ଟସ୍ଯ ସା ଗତିଃ କୃଷ୍ଣଚେତସଃ । ତତ୍ର ଵିଘ୍ନକରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପାଖଂଡାଲାପପେଶଲାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଧ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ହେଉଛି ସଠିକ୍ ପଥ। ଏଠାରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ହେଉଛନ୍ତି ଅପମାର୍ଗୀ ଲୋକଙ୍କର ଚତୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା।
ନାର୍ଯସ୍ତତ୍ସଂଗିନଶ୍ଚାପି ହରିଭକ୍ତିଵିଘାତକାଃ । ନାରୀଣାଂ ନଯନାଦେଶଃ ସୁରାଣାମପି ଦୁର୍ଜଯଃ
ନାରୀମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବାରେ ବାଧା ହୁଅନ୍ତି। ନାରୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ଜିତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ ଯେନ ଵିଜିତୋ ଲୋକେ ହରିଭକ୍ତଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ । ମାଦ୍ଯଂତି ମୁନଯୋପ୍ଯତ୍ର ନାରୀଚରିତଲୋଲୁପାଃ
ଏହି ବାଧାକୁ ଯିଏ ଏହି ସଂସାରରେ ଜିତିପାରିଛି, ସେହିଁ ହେଉଛି ଏକ ସତ୍ୟ ହରିଭକ୍ତ। ଏଠି ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ନାରୀଙ୍କ ଆଚରଣ ପାଇଁ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ମନମୁଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
ହରିଭକ୍ତିଃ କୁତଃ ପୁଂସାଂ ନାରୀଭକ୍ତିଜୁଷାଂ ଦ୍ଵିଜାଃ । ରାକ୍ଷସ୍ଯଃ କାମିନୀଵେଷାଶ୍ଚରଂତି ଜଗତି ଦ୍ଵିଜାଃ । ନରାଣାଂ ବୁଦ୍ଧିକଵଲଂ କୁର୍ଵଂତି ସତତଂ ହିତାଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେଉଁ ପୁରୁଷମାନେ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଲିନ୍ନ, ସେମାନଙ୍କରେ କେମିତି ହରିଭକ୍ତି ଜନ୍ମିବ? ରାକ୍ଷସୀମାନେ ନାନା ଭାବରେ ଶୃଙ୍ଗାରିକ ଭେଷ ଧରି ସଂସାରରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋହିତ କରି, ଭଲ ଦେଖାଇ ଠକେଇ ଦେଉଛନ୍ତି।