ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ପଂଚତପାଶ୍ଚ ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍ଷାସ୍ଵଭ୍ରାଵକାଶିକଃ । ଆର୍ଦ୍ରଵାସାଶ୍ଚ ହେମଂତେ କ୍ରମଶୋ ଵର୍ଦ୍ଧଯେତ୍ତପଃ
ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କରିବା, ବର୍ଷାକାଳରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ବାସ କରିବା, ଶୀତକାଳରେ ଭିଜା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିବା ଓ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ତପସ୍ୟା ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ୍।
ଉପସ୍ପୃଶେତ୍ତ୍ରିଷଵଣଂ ପିତୃଦେଵାଂଶ୍ଚ ତର୍ପଯେତ୍ । ଏକପାଦେନ ତିଷ୍ଠେତ ମରୀଚିଂ ଵା ପିବେତ୍ସଦା
ସେ ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରିବା, ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେକୁ ତୃପ୍ତ କରିବା, ଏକ ପାଏ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିବା କିମ୍ବା ସଦା ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପିଇବା ଉଚିତ୍।
ପଂଚାଗ୍ନିଧୂମଗୋ ଵା ସ୍ଯାଦୂଷ୍ମଗଃ ସୋମପୋପି ଵା । ପଯଃ ପିବେଚ୍ଛୁକ୍ଲପକ୍ଷେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ ଗୋମଯମ୍
ସେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନିର ଧୂଆଁ ସହିପାରେ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପାକାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇପାରେ, କିମ୍ବା କେବଳ ସୋମରସ ପିଇପାରେ; ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଦୁଧ ପିଇବା ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ଗୋମୟ ପିଇବା ଉଚିତ୍।
ଶୀର୍ଣପର୍ଣାଶନୋ ଵା ସ୍ଯାତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରୈର୍ଵା ଵର୍ତଯେତ୍ସଦା । ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତଶ୍ଚ ସ୍ଯାଦ୍ରୁଦ୍ରାଧ୍ଯାଯୀ ଭଵେତ୍ସଦା
ସେ ପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ର ଖାଇପାରେ, କିମ୍ବା କଠିନ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସଦା ଜୀବନ ଯାପନ କରିପାରେ, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିନ ଓ ରୁଦ୍ର ମନ୍ତ୍ର ସଦା ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍।
ଅଥର୍ଵଶିରସୋଧ୍ଯେତା ଵେଦାଂତାଭ୍ଯାସତତ୍ପରଃ । ଯମାନ୍ସେଵେତ ସତତଂ ନିଯମାଂଶ୍ଚାପ୍ଯତଂଦ୍ରିତଃ
ସେ ଅଥର୍ବଶିରସ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା, ବେଦାନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିନ ଓ ସଦା ଯମ ଓ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଦରକାର।
ଅଥ ଚାଗ୍ନୀନ୍ସମାରୋପ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନି ଧ୍ଯାନତତ୍ପରଃ
ତାପରେ, ନିଜ ଅନ୍ତରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ହେବା ଉଚିତ୍।
ଅନଗ୍ନିରନିକେତୋ ଵା ମୁନିର୍ମୋକ୍ଷପରୋ ଭଵେତ୍ । ତାପସେଷ୍ଵେଵ ଵିପ୍ରେଷୁ ଯାତ୍ରିକଂ ଭୈକ୍ଷମାହରେତ୍
ଯଦିଓ ଅଗ୍ନି ନାହିଁ କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚିତ ଘର ନାହିଁ, ଏକ ମୁନି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ହୋଇପାରେ। ସେ ତାପସୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହମେଧିଷୁ ଚାନ୍ଯେଷୁ ଦ୍ଵିଜେଷୁ ଵନଚାରିଷୁ । ଗ୍ରାମାଦାହୃତ୍ଯ ଚାଶ୍ନୀଯାଦଷ୍ଟୌ ଗ୍ରାସାନ୍ଵନେ ଵସନ୍
ଘରେ ରହୁଥିବା ବା ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବାମାନେ, ସେ ଗ୍ରାମରୁ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି ଆଠ ମୁଠି ଖାଇବା ଉଚିତ।
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ପୁଟେନୈଵ ପାଣିନା ଶକଲେନ ଵା । ଵିଵିଧାଶ୍ଚୋପନିଷଦ ଆତ୍ମସଂସିଦ୍ଧଯେ ଜପେତ୍
ଭିକ୍ଷା ବାଟି, ହାତ କିମ୍ବା ଚୁରଣ ଭାଗରେ ନେଇ, ସେ ବିଭିନ୍ନ ଉପନିଷଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଵିଦ୍ଯାଵିଶେଷାନ୍ସାଵିତ୍ରୀଂ ରୁଦ୍ରାଧ୍ଯାଯଂ ତଥୈଵ ଚ । ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକଂ ଵାସୌ କୁର୍ଯ୍ଯାଦନଶନଂ ତଥା । ଅଗ୍ନିପ୍ରଵେଶମନ୍ଯଦ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣଵିଧୌ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ବିଶେଷ ଶିକ୍ଷା, ସାବିତ୍ରୀ ଓ ରୁଦ୍ର ଅଧ୍ୟାୟ ପଢିବା ଉଚିତ। ଏହା ସହିତ, ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ, ଉପବାସ, ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରହିଛନ୍ତି।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଶ୍ରମାଚାରଧର୍ମୋ ନାମାଷ୍ଟପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ 'ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମ' ନାମକ ଅଠାବନ୍ତିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ଵନାଶ୍ରମେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ତୃତୀଯଂ ଭାଗମାଯୁଷଃ । ଚତୁର୍ଥଂ ଚାଯୁଷୋ ଭାଗଂ ସଂନ୍ଯାସେନ ନଯେତ୍କ୍ରମାତ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏଭଳି ଜଙ୍ଗଲ ଆଶ୍ରମରେ ଜୀବନର ତୃତୀୟ ଭାଗ କାଟି, ଚତୁର୍ଥ ଭାଗକୁ କ୍ରମେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଆଶ୍ରମରେ ବ୍ୟତୀତ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଗ୍ନୀନାତ୍ମନି ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଦ୍ଵିଜଃ ପ୍ରଵ୍ରଜିତୋ ଭଵେତ୍ । ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତଃ ଶାଂତୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାପରାଯଣଃ
ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ମନରେ ବିସ୍ଥାପିତ କରି, ଦ୍ୱିଜ ଲୋକେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ହେବା ଉଚିତ, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥିବା, ଶାନ୍ତ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍।
ଯଦା ମନସି ସଂପନ୍ନଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ସର୍ଵଵସ୍ତୁଷୁ । ତଦା ସଂନ୍ଯାସମିଚ୍ଛେଚ୍ଚ ପତିତଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିପର୍ଯଯେ
ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ବିରାଗ ମନରେ ଆସିଲେ, ସେତେବେଳେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଆଶା କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ନହେଲେ, ସେ ପତିତ ହେବ।
ପ୍ରାଜାପତ୍ଯାଂ ନିରୂପ୍ଯେଷ୍ଟିମାଗ୍ନେଯୀମଥଵା ପୁନଃ । ଦାଂତଃ ଶୁକ୍ଲକଷାଯୋସୌ ବ୍ରହ୍ମାଶ୍ରମମୁପାଶ୍ରଯେତ୍
ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନେୟ ଯଜ୍ଞ କରି, କିମ୍ବା ଦମୀ ହୋଇ ଧଳା କିମ୍ବା କପିଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଜ୍ଞାନସଂନ୍ଯାସିନଃ କେଚିଦ୍ଵେଦସଂନ୍ଯାସିନୋଽପରେ । କର୍ମସଂନ୍ଯାସିନସ୍ତ୍ଵନ୍ଯେ ତ୍ରିଵିଧାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
କେହି ଜ୍ଞାନ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, କେହି ବେଦ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଆଉ କେହି କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ—ଏହିଭଳି ତିନି ପ୍ରକାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଯଃ ସର୍ଵତ୍ର ଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵଶ୍ଚୈଵ ନିର୍ଭଯଃ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଜ୍ଞାନସଂନ୍ଯାସୀ ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ତାରି, ଭୟହୀନ ଓ ଆତ୍ମାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେ ଜ୍ଞାନ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵେଦମେଵାଭ୍ଯସେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନିରାଶୀର୍ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵେଦସଂନ୍ଯାସୀ ମୁମୁକ୍ଷୁର୍ଵିଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ସଦା ବେଦ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ଆଶା ଓ ସଂଗ୍ରହ ଛାଡ଼ି, ମୁକ୍ତି ଆଶାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରେ, ସେ ବେଦ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ତ୍ଵଗ୍ନିମାତ୍ମସାକୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣପରୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଜ୍ଞେଯଃ ସ କର୍ମସଂନ୍ଯାସୀ ମହାଯଜ୍ଞପରାଯଣଃ
ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମାର୍ପଣରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥାଏ, ସେ ଦ୍ୱିଜ କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବୋଲି ଜଣାଯିବେ, ମହାଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍।
ତ୍ରଯାଣାମପି ଚୈତେଷାଂ ଜ୍ଞାନୀ ତ୍ଵଭ୍ଯଧିକୋ ମତଃ । ନ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ କାର୍ଯଂ ନ ଲିଂଗଂ ଵା ଵିପଶ୍ଚିତଃ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ଞାନୀ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ।
ନିର୍ମମୋ ନିର୍ଭଯଃ ଶାଂତୋ ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵଃ ପର୍ଣଭୋଜନଃ । ଜୀର୍ଣକୌପୀନଵାସାଃ ସ୍ଯାନ୍ନଗ୍ନୋ ଵା ଧ୍ଯାନତତ୍ପରଃ
ସେ ନିର୍ମମ, ଭୟହୀନ, ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ତାରି, ପତ୍ର ଖାଇଥିବା, ପୁରୁଣା କଉପୀନ ପିନ୍ଧିଥିବା କିମ୍ବା ନଗ୍ନ ଥିବା, ଧ୍ୟାନରେ ଲାଗିଥିବା ହେବା ଉଚିତ।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଜିତାହାରୋ ଗ୍ରାମାଦନ୍ନଂ ସମାହରେତ୍ । ଅଧ୍ଯାତ୍ମରତିରାସୀତ ନିରପେକ୍ଷୋ ନିରାଶିଷଃ
ସେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ମିତାହାରୀ, ଗ୍ରାମରୁ ଅନ୍ନ ଆଣିବା, ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦିତ, ନିରାଶ୍ରୟ ଓ ନିରାଶା ହେବା ଉଚିତ।
ଆତ୍ମନୈଵ ସହାଯେନ ସୁଖାର୍ଥଂ ଵିଚରେଦିହ । ନାଭିନଂଦେତ ମରଣଂ ନାଭିନଂଦେତ ଜୀଵନମ୍
ନିଜେ ନିଜ ସହାୟ ହୋଇ, ସେ ଏଠାରେ ସୁଖ ପାଇଁ ଘୁରିବା ଉଚିତ; ମୃତ୍ୟୁକୁ ଚାହିଁବା ନାହିଁ, ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁବା ନାହିଁ।
କାଲମେଵ ପ୍ରତୀକ୍ଷେତ ନିର୍ଦେଶଂ ଭୃତକୋ ଯଥା । ନାଧ୍ଯେତଵ୍ଯଂ ନ ଵର୍ତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ନ କଦାଚନ
ସେ କେବଳ ନିଜ ସମୟ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଏକ ଚାକର ଆଦେଶ ଅପେକ୍ଷା କରେ। କେବେ ଅଧ୍ୟୟନ, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୁଣିବା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାନପରୋ ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମଭୂଯାଯ କଲ୍ପତେ । ଏକଵାସାଥ ଵା ଵିଦ୍ଵାନ୍କୌପୀନାଚ୍ଛାଦନୋପି ଵା
ଏଭଳି ଜ୍ଞାନରେ ଲଗନ ଯୋଗୀ, ଏକ ଜଣେ ଜଣେ ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନରେ ଲଗିଥିଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ସେ ଚାହେଁ ଏକ ଜଣେ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ରହୁନ୍, କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ କେବଳ କଉପୀନ ପିନ୍ଧି ରହୁନ୍।
ମୁଂଡୀ ଶିଖୀ ଵାଥ ଭଵେତ୍ତ୍ରିଦଂଡୀ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ । କାଷାଯଵାସାଃ ସତତଂ ଧ୍ଯାନଯୋଗପରାଯଣଃ
ସେ ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇଥିବା କିମ୍ବା ଚୁଡ଼ା ରଖିଥିବା, ତିନି ଟି ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ଏବଂ କିଛି ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରୁନାହିଁ। ସେ ସଦା କଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ଲଗିଥାଏ।
ଗ୍ରାମାଂତେ ଵୃକ୍ଷମୂଲେ ଵା ଵସେଦ୍ଦେଵାଲଯେପି ଵା । ସମଃ ଶତ୍ରୌ ତଥା ମିତ୍ରେ ତଥା ମାନାପମାନଯୋଃ
ସେ ଗାଁର ଶେଷରେ, ବୃକ୍ଷମୂଳରେ କିମ୍ବା ଦେଉଳରେ ରହିପାରେ। ଶତ୍ରୁ ଓ ବନ୍ଧୁ, ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ସମଭାବ ରଖିଥାଏ।
ଭୈକ୍ଷ୍ଯେଣ ଵର୍ତଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନୈକାନ୍ନାଦୀ ଭଵେତ୍କ୍ଵଚ୍ଚିତ୍ । ଯସ୍ତୁ ମୋହେନ ଵାନ୍ଯସ୍ମାଦେକାନ୍ନାଦୀ ଭଵେଦ୍ଯତିଃ
ସେ ସଦା ଭିକ୍ଷା ଉପରେ ଜୀବନ ନେଇଥିବା ଉଚିତ, କେବେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଘରରୁ ଖାଦ୍ୟ ନେଉନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯଦି କୌଣସି ଯତି ମୋହରେ ପଡ଼ି ଏକ ଘରରୁ ଖାଦ୍ୟ ନେଉଛନ୍ତି,
ନ ତସ୍ଯ ନିଷ୍କୃତିଃ କାଚିଦ୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଦୃଶ୍ଯତେ । ରାଗଦ୍ଵେଷଵିଯୁକ୍ତାତ୍ମା ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଂଚନଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ। ସେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଣିହିଂସାନିଵୃତ୍ତଶ୍ଚ ମୌନୀ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵନିସ୍ପୃହଃ । ଦୃଷ୍ଟିପୂତଂ ନ୍ଯସେତ୍ପାଦଂ ଵସ୍ତ୍ରପୂତଂ ଜଲଂ ପିବେତ୍
ସେ ପ୍ରାଣୀହିଂସାରୁ ବିରତ ରହିବା, ମୌନ ଓ ସମସ୍ତ ଆସାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ। ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଜାଗାରେ ପାଦ ଦେବା ଓ ବସ୍ତ୍ର ଛାଣି ଜଳ ପିବା ଉଚିତ।