ଆଚାମେଦଶ୍ରୁପାତେ ଵା ଲୋହିତସ୍ଯ ତଥୈଵ ଚ । ଭୋଜନେ ସଂଧ୍ଯଯୋଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ମୂତ୍ରପୁରୀଷଯୋଃ
କାନ୍ଦିବା, ରକ୍ତ ପଡ଼ିବା, ଭୋଜନ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳ, ସ୍ନାନ, ପିଇବା, ପେଶାବ କିମ୍ବା ମଳ ତ୍ୟାଗ ପରେ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ଆଗତୋ ଵାଚମେତ୍ସୁପ୍ତ୍ଵା ସକୃତ୍ସକୃଦଥାନ୍ଯତଃ । ଅଗ୍ନେର୍ଗଵାମଥାଲଂଭେ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଯତମେଵ ଵା
ଘୁମୁଠି ଉଠିବା, ଏକଥର କିମ୍ବା ବାରମ୍ବାର, ଅଗ୍ନି, ଗାଈ କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ପରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଦରକାର।
ସ୍ତ୍ରୀଣାମଥାତ୍ମନଃ ସ୍ପର୍ଶେ ନୀଲଦ୍ଯଂ ଵା ପରିଧାଯ ଚ । ଉପସ୍ପର୍ଶେଜ୍ଜଲଂ ଵାର୍ତଂ ତୃଣଂ ଵା ଭୂମିମେଵ ଚ
ନାରୀ କିମ୍ବା ନିଜକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ନୀଳ କିମ୍ବା ଭିଜା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିବା, ପାଣି, ଘାସ କିମ୍ବା ଭୂମି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ପରେ—
କେଶାନାଂ ଚାତ୍ମନଃ ସ୍ପର୍ଶେ ଵାସସଃ ସ୍ଖଲିତସ୍ଯ ଚ । ଅନୁଷ୍ଣାଭିରକେଶାଭିରଦୁଷ୍ଟାଭିଶ୍ଚ ଧର୍ମତଃ
ନିଜର କେଶ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା କିମ୍ବା ପୋଶାକ ଖସିଯିବା ପରେ, ନ ଗରମ, ନ ପୁରୁଣା, ନ ଅଶୁଦ୍ଧ ପାଣି ନେଇ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ଶୌଚେଽପ୍ସୁ ସର୍ଵଦା ଚାମେଦାସୀନଃ ପ୍ରାଗୁଦଙ୍ମୁଖଃ । ଶିରଃ ପ୍ରାଵୃତ୍ଯ କଂଠଂ ଵା ମୁକ୍ତକେଶଶିଖୋଽପି ଵା
ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସଦା ବସି, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଗଳା ଢାକି, କେଶ ଖୋଲା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ଅକୃତ୍ଵା ପାଦଯୋଃ ଶୌଚଂ ମାର୍ଗତୋ ନ ଶୁଚିର୍ଭଵେତ୍ । ସୋପାନତ୍କୋପାନସ୍ଥୋ ଵା ନୋଷ୍ଣୀଷୀ ଚାଚମେଦ୍ବୁଧଃ
ପାଉଁ ଧୋଇନଥିଲେ ରାସ୍ତାରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ; ଚପ୍ପଲ କିମ୍ବା ଜୁତା ପିନ୍ଧି, ତାହା ଉପରେ ଦଁଡାଇ କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ଢାକିନଥିଲେ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ଚୈଵ ଵର୍ଷଧାରାଭିର୍ନ ତିଷ୍ଠନ୍ନୁଦ୍ଧୃତୋଦକୈଃ । ନୈକହସ୍ତାର୍ପିତଜଲୈର୍ଵିନା ସୂତ୍ରେଣ ଵା ପୁନଃ
ବର୍ଷାର ପାଣି, ଦଁଡାଇ ରହି, ଉପରୁ ଉଠାଇଥିବା ପାଣି, ଏକହାତରେ ଧରା ପାଣି, କିମ୍ବା ସୂତା ବିନା ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ପାଦୁକାସନସ୍ଥୋ ଵା ବହିର୍ଜାନୁରଥାପି ଵା । ନ ଜଲ୍ପନ୍ନ ହସନ୍ପ୍ରେକ୍ଷନ୍ଶଯାନସ୍ତଲ୍ପ ଏଵ ଚ
ପାଦୁକା କିମ୍ବା ଆସନ ଉପରେ ବସି, ଗୋଡ଼ ବାହାରେ ରଖି, କଥାହେଉଥିବା, ହସୁଥିବା, ଚାହୁଁଥିବା, କିମ୍ବା ଶୋଇଥିବା ବେଳେ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନାଵିକ୍ଷିତାଭିଃ ଫେନାଦ୍ଯୈରୁପେତାଭିରଥାପି ଵା । ଶୂଦ୍ରାଶୁଚିକରୋନ୍ମୁକ୍ତୈର୍ନକ୍ଷାରାଭିସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଫେନ, କାଦା କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ପାଣି, ଶୂଦ୍ର, ଅଶୁଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ପାଣି, କିମ୍ବା ଖାରା ପାଣି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ଚୈଵାଂଗୁଲିଭିଃ ଶବ୍ଦଂ ନ କୁର୍ଯାନ୍ନାନ୍ଯମାନସଃ । ନ ଵର୍ଣରସଦୁଷ୍ଟାଭିର୍ନ ଚୈଵ ପ୍ରଦରୋଦକୈଃ
ଆଂଠି ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ କରିବା, ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ରଖିବା, ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ରସ ଖରାପ ପାଣି, ବାହାରୁ ବହୁଥିବା ପାଣି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ପାଣିକ୍ଷୁଭିତାଭିର୍ଵା ନ ବହିର୍ଗଂଧ ଏଵ ଵା । ହୃଦ୍ଗାଭିଃ ପୂଯତେ ଵିପ୍ରଃ କଂଠ୍ଯାଭିଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ଶୁଚିଃ
ହାତ ଦ୍ୱାରା ହଲାଇଥିବା କିମ୍ବା ବାହାରୁ ଗନ୍ଧ ଥିବା ପାଣି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୃଦୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ପାଣିରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗଳା ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ପାଣିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରାଶିତାଭିସ୍ତଥା ଵୈଶ୍ଯଃ ସ୍ତ୍ରୀଶୂଦ୍ରୌ ସ୍ପର୍ଶତୋଂଽତତଃ । ଅଂଗୁଷ୍ଠମୂଲାଂତରତୋ ରେଖାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମମୁଚ୍ଯତେ
ବୈଶ୍ୟ ଚଖିଥିବା ପାଣିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ନାରୀ ଓ ଶୂଦ୍ର ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ପାଣିରେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଆଂଠି ମୂଳରେ ଥିବା ରେଖା ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ପାଣି ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଅଂତରାଂଗୁଷ୍ଠଦେଶିନ୍ଯୈଃ ପିତୄଣାଂ ତୀର୍ଥମୁଚ୍ଯତେ । କନିଷ୍ଠାମୂଲତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଅଂଠି ଓ ତରଜନୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କିନ୍ତୁ କନିଷ୍ଠି ଆଉ ତାହାର ମୂଳ ଅଂଶ ପଛରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଅଂଗୁଲ୍ଯଗ୍ରଂ ସ୍ମୃତଂ ଦୈଵଂ ତଦେଵାର୍ଷଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ମୂଲେନ ଦୈଵମାର୍ଷଂ ସ୍ଯାଦାଗ୍ନେଯଂ ମଧ୍ଯତଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଆଉ ତରଜନୀର ଆଗ ଅଂଶକୁ ଦେବତାଙ୍କର ତୀର୍ଥ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ଏହିଠିକୁ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ତଳ ଅଂଶରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିଙ୍କ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ତୀର୍ଥ ବୋଲି ମନାଯାଏ ।
ତଦେଵ ସୌମିକଂ ତୀର୍ଥମେତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନ ମୁହ୍ଯତି । ବ୍ରାହ୍ମେଣୈଵ ତୁ ତୀର୍ଥେନ ଦ୍ଵିଜୋ ନିତ୍ଯମୁପସ୍ପୃଶେତ୍
ଏହାକୁ ସୋମଙ୍କର ତୀର୍ଥ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ କେହି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମ ତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଶୁଚିତା କରିବା ଉଚିତ ।
ହୋମଯେଦ୍ଵାଥ ଦୈଵେନ ନ ତୁ ପିତ୍ର୍ଯେଣ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ । ତ୍ରିଃପ୍ରାଶ୍ନୀଯାଦପଃ ପୂର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମେଣ ପ୍ରଯତସ୍ତତଃ
ଦେବତାଙ୍କର ତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ପିତୃଙ୍କର ତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମ ତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ତିନିଥର ପାଣି ପିଇବା ଉଚିତ, ଏହା ପରେ ଶୁଚି ହେବେ ।
ସଂମୃଜ୍ଯାଂଗୁଷ୍ଠମୂଲେନ ମୁଖଂ ଵୈ ସମୁପସ୍ପୃଶେତ୍ । ଅଂଗୁଷ୍ଠାନାମିକାଭ୍ଯାଂ ତୁ ସ୍ପୃଶେନ୍ନେତ୍ରଦ୍ଵଯଂ ତତଃ
ଅଂଠିର ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ମୁହଁକୁ ପରିଷ୍କାର କରିବା ଉଚିତ । ଏହା ପରେ ଅଂଠି ଓ ଅନାମିକା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଆଖିକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ ।
ତର୍ଜନ୍ଯଂଗୁଷ୍ଠଯୋଗେନ ସ୍ପୃଶେନ୍ନାସାପୁଟଦ୍ଵଯମ୍ । କନିଷ୍ଠାଂଗୁଷ୍ଠଯୋଗେନ ଶ୍ରଵଣେ ସମୁସ୍ପୃଶେତ୍
ତରଜନୀ ଓ ଅଂଠିକୁ ଏକାଠି କରି ଦୁଇ ନାକକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ । କନିଷ୍ଠି ଓ ଅଂଠିକୁ ଏକାଠି କରି ଦୁଇ କାନକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ ।
ସର୍ଵାସାମଥଯୋଗେନ ହୃଦଯଂ ତୁ ତନଵା । ସ୍ପୃଶେଦ୍ଵୈ ଶିରସସ୍ତଦ୍ଵଦଂଗୁଷ୍ଠେନାଂସକଦ୍ଵଯମ୍
ସମସ୍ତ ଆଉଳିକୁ ଏକାଠି କରି ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ । ଏହିପରି ଅଂଠି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ କାନ୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ ।
ତ୍ରିଃପ୍ରାଶ୍ନୀଯାଦ୍ଯଦଂଭସ୍ତୁ ପ୍ରୀତାସ୍ତେନାସ୍ଯ ଦେଵତାଃ । ବ୍ରହ୍ମାଵିଷ୍ଣୁର୍ମହେଶଶ୍ଚ ଭଵଂତୀତ୍ଯନୁଶୁଶ୍ରୁମ
ଏଭଳି ତିନିଥର ପାଣି ପିଇଲେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏହିପରି ଶୁଣାଯାଏ ।
ଗଂଗା ଚ ଯମୁନା ଚୈଵ ପ୍ରୀଯେତେ ପରିମାର୍ଜନାତ୍ । ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟଯୋର୍ଲୋଚନଯୋଃ ପ୍ରୀଯେତେ ଶଶିଭାସ୍କରୌ
ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ପରିଷ୍କାର କରିବାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ଦୁଇ ଆଖିକୁ ଛୁଇଁଲେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ।
ନାସତ୍ଯଦସ୍ରୌ ପ୍ରୀଯେତେ ସ୍ପୃଶେନ୍ନାସାପୁଟଦ୍ଵଯମ୍ । କର୍ଣଯୋଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟଯୋସ୍ତଦ୍ଵତ୍ପ୍ରୀଯେତେ ଚାନିଲାନଲୌ
ଦୁଇ ନାକକୁ ଛୁଇଁଲେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ଏହିପରି ଦୁଇ କାନକୁ ଛୁଇଁଲେ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ।
ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟେ ହୃଦଯେ ଚାସ୍ଯ ପ୍ରୀଯଂତେ ସର୍ଵଦେଵତାଃ । ମୂର୍ଧ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶନାଦେକଃ ପ୍ରୀତଃ ସ ପୁରୁଷୋ ଭଵେତ୍
ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ମୁଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁଲେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ।
ନୋଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ କୁର୍ଵତେ ଵକ୍ତ୍ରେ ଵିପ୍ରୁଷୋଂଗେ ଲଗଂତି ଯାଃ । ଦଂତଵଦ୍ଦଂତଲଗ୍ନେଷୁ ଜିହ୍ଵାସ୍ପର୍ଶେ ଶୁଚିର୍ଭଵେତ୍
ଦେହରେ ପାଣିର ଛିଟା ପଡିଲେ ମୁହଁ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ । ଦାନ୍ତ କିମ୍ବା ଜିଭରେ ଛୁଇଁଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଚି ରହିଥାଏ ।
ସ୍ପୃଶଂତି ବିଂଦଵଃ ପାଦୌ ଯ ଆଚାମଯତଃ ପରାନ୍ । ଭୂମିପାଂଶୁସମା ଜ୍ଞେଯା ନ ତୈରସ୍ପୃଶ୍ଯତା ଭଵେତ୍
ଯେଉଁମାନେ ଆଚମନ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଦକୁ ଯଦି ପାଣିର ଛିଟା ପଡେ, ସେଠାରେ ମାଟି ଓ ଧୂଳି ସମାନ ବୋଲି ମନିବା ଉଚିତ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ ।
ମଧୁପର୍କେ ଚ ସୋମେ ଚ ତାଂବୂଲସ୍ଯ ଚ ଭକ୍ଷଣେ । ଫଲମୂଲେ ଚେକ୍ଷୁଦଂଡେନ ଦୋଷଂ ପ୍ରାହ ଵୈ ମନୁଃ
ମଧୁପର୍କ, ସୋମ, ପାନ, ଫଳ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଇଖ ଖାଇବାରେ ଦୋଷ ଅଛି ବୋଲି ମନୁ କହିଛନ୍ତି ।
ପ୍ରଚରଂଶ୍ଚାନ୍ନପାନେଷୁ ଦ୍ରଵ୍ଯହସ୍ତୋ ଭଵେନ୍ନରଃ । ଭୂମୌ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯମାଚମ୍ଯାଭ୍ଯୁକ୍ଷଯେତ୍ତୁ ତତ୍
ଖାଇବା କିମ୍ବା ପିଇବା ବେଳେ ଯେଉଁ ହାତରେ ଖାଦ୍ୟ ବା ପାନୀୟ ଅଛି, ସେହି ହାତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ । ଏହାକୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ଆଚମନ କରି ଛିଟା ଦେବା ଉଚିତ ।
ତୈଜସଂ ଵୈ ସମାଦାଯ ଯଦ୍ଯୁଚ୍ଛିଷ୍ଟୋ ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ । ଭୂମୌ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯମାଚମ୍ଯାଭ୍ଯୁକ୍ଷଯେତ୍ତୁ ତତ୍
ଯଦି ଦ୍ୱିଜ କେହି ଧାତୁ ଜିନିଷ ଧରିଥିବା ବେଳେ ଅପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ଜିନିଷକୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ଆଚମନ କରି ଛିଟା ଦେବା ଉଚିତ ।
ଯଦ୍ଯଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସମାଦାଯ ଭଵେଦୁଚ୍ଛେଷଣାନ୍ଵିତଃ । ଅନିଧାଯୈଵ ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଭୂମୌ ତ୍ଵଶୁଚିତାମିଯାତ୍
ଯଦି କୌଣସି ଜିନିଷ ଧରିବା ପରେ ଅପବିତ୍ରତା ରହିଯାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ଭୂମିରେ ରଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେଠି ଜିନିଷ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ ।
ଵସ୍ତ୍ରାଦିଷୁ ଵିକଲ୍ପଃ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ସଂସ୍ପୃଶ୍ଯାଚମେଦିହ । ଅରଣ୍ଯେ ନିର୍ଜନେ ରାତ୍ରୌ ଚୌରଵ୍ଯାଘ୍ରାକୁଲେ ପଥି
କପଡ଼ା ଓ ଏହା ସମ୍ପର୍କିତ ଜିନିଷରେ ଅଲଗା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି; ଏମାନେ ଛୁଇଁଲେ ପରେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ । ବନରେ, ଏକା ଅବସ୍ଥାରେ, ରାତିରେ, କିମ୍ବା ଚୋର ଓ ବାଘ ଥିବା ରାସ୍ତାରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧିକ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ ।