ଭୁଂଜୀତ ପ୍ରଯତୋ ନିତ୍ଯଂ ଵାଗ୍ଯତୋଽନନ୍ଯମାନସଃ । ଭୈକ୍ଷ୍ଯେଣ ଵର୍ତଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନୈଵେକାନ୍ନୋ ଭଵେଦ୍ଵ୍ରତୀ
ସେ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରମ କରି, କଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ଅନ୍ୟ କଥାରେ ନ ରଖି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ସଦା ଭିକ୍ଷା ଉପରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଘରର ଭୋଜନ ଉପରେ ନୁହେଁ।
ଭୈକ୍ଷ୍ଯୈଣ ଵର୍ତ୍ତିନୋ ଵୃତ୍ତିରୁପଵାସସମା ସ୍ମୃତା । ପୂଜଯେଦଶନଂ ନିତ୍ଯମଦ୍ଯାଚ୍ଚୈନମକୁତ୍ସଯନ୍
ଭିକ୍ଷା ଉପରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇବାକୁ ଉପବାସ ସମାନ ମନାଯାଏ। ସେ ନିତ୍ୟ ଭୋଜନକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଓ ତାହାକୁ ଅବମାନ କରି ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃଷ୍ଯେତ୍ପ୍ରସୀଦେଚ୍ଚ ପ୍ରତିନଂଦେଚ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଅନାରୋଗ୍ଯମନାଯୁଷ୍ଯମସ୍ଵର୍ଗ୍ଯଂ ଚାତିଭୋଜନମ୍
ଭୋଜନ ଦେଖି ସେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ଉଚିତ, ସଦା କୃତଜ୍ଞତା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ଅତିରିକ୍ତ ଭୋଜନ ରୋଗ, ଅଲ୍ପ ଆୟୁ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ହାନି କରେ।
ଅପୁଣ୍ଯଂ ଲୋକଵିଦ୍ଵିଷ୍ଟଂ ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋଽନ୍ନାନି ଭୁଂଜୀତ ସୂର୍ଯାଭିମୁଖମେଵ ଵା
ଏହା ଅପୁଣ୍ୟ ଓ ଲୋକମାନେ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ନାଦ୍ଯାଦୁଦଙ୍ମୁଖୋ ନିତ୍ଯଂ ଵିଧିରେଷ ସନାତନଃ । ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ପାଣିପାଦୌ ଚ ଭୁଂଜାନୋ ଦ୍ଵିରୁପସ୍ପୃଶେତ୍
ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି କେବେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ନିୟମ ସଦା ପାଇଁ ଅଟୁଟ। ହାତ ଓ ପାଉଁ ଭଲଭାବେ ଧୋଇ, ଖାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇଥର ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଦରକାର।
ଶୁଦ୍ଧେ ଦେଶେ ସମାସୀନୋ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ଦ୍ଵିରୁପସ୍ପୃଶେତ୍
ପରିସ୍କାର ସ୍ଥାନରେ ବସି, ଖାଇସାରି ଦୁଇଥର ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ଚ ସୁପ୍ତ୍ଵା ଚ ସ୍ନାତ୍ଵା ରଥ୍ଯୋପସର୍ପଣେ । ଓଷ୍ଠାଵଲୋମକୌ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାସୋ ଵିପରିଧାଯ ଚ
ବ୍ୟାସ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ— ଖାଇବା, ପିଇବା, ଶୋଇବା, ସ୍ନାନ କରିବା, ରାସ୍ତାକୁ ଯିବା, ଠୋଠ କିମ୍ବା ଦେହର ଲୋମ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, କିମ୍ବା ପୋଶାକ ବଦଳାଇବା ପରେ—
ରେତୋମୂତ୍ରପୁରୀଷାଣାମୁତ୍ସର୍ଗେଽନୃତଭାଷଣେ । ଷ୍ଠୀଵିତ୍ଵାଽଧ୍ଯଯନାରଂଭେ କାସଶ୍ଵାସାଗମେ ତଥା
ବୀର୍ୟ, ପେଶାବ କିମ୍ବା ମଳ ତ୍ୟାଗ କରିବା, ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା, ଥୁ ଫେଙ୍କିବା, ପାଠ ପଢିବା ଆରମ୍ଭ କରିବା, କାଶି କିମ୍ବା ଶ୍ୱାସ ହେବା ପରେ—
ଚତ୍ଵରଂ ଵା ଶ୍ମଶାନଂ ଵା ସମାକ୍ରମ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ସଂଧ୍ଯଯୋରୁଭଯୋସ୍ତଦ୍ଵଦାଚାଂତୋଽପ୍ଯାଚମେତ୍ପୁନଃ
ଚଉରାସ୍ଥି କିମ୍ବା ଶ୍ମଶାନ ଛୁଇଁଦେବା ପରେ, ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁନିଥରେ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଦରକାର।
ଚଂଡାଲମ୍ଲେଚ୍ଛସଂଭାଷେ ସ୍ତ୍ରୀଶୂଦ୍ରୋଚ୍ଛିଷ୍ଟଭାଷଣେ । ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ ପୁରୁଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୋଜ୍ଯଂ ଚାପି ତଥାଵିଧମ୍
ଚଣ୍ଡାଳ କିମ୍ବା ବିଦେଶୀ ସହ କଥାହେବା, ନାରୀ, ଶୂଦ୍ର କିମ୍ବା ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସହ କଥାହେବା, କିମ୍ବା ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟକୁ ଦେଖିବା ପରେ—
ଆଚାମେଦଶ୍ରୁପାତେ ଵା ଲୋହିତସ୍ଯ ତଥୈଵ ଚ । ଭୋଜନେ ସଂଧ୍ଯଯୋଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ମୂତ୍ରପୁରୀଷଯୋଃ
କାନ୍ଦିବା, ରକ୍ତ ପଡ଼ିବା, ଭୋଜନ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳ, ସ୍ନାନ, ପିଇବା, ପେଶାବ କିମ୍ବା ମଳ ତ୍ୟାଗ ପରେ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ଆଗତୋ ଵାଚମେତ୍ସୁପ୍ତ୍ଵା ସକୃତ୍ସକୃଦଥାନ୍ଯତଃ । ଅଗ୍ନେର୍ଗଵାମଥାଲଂଭେ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଯତମେଵ ଵା
ଘୁମୁଠି ଉଠିବା, ଏକଥର କିମ୍ବା ବାରମ୍ବାର, ଅଗ୍ନି, ଗାଈ କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ପରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଦରକାର।
ସ୍ତ୍ରୀଣାମଥାତ୍ମନଃ ସ୍ପର୍ଶେ ନୀଲଦ୍ଯଂ ଵା ପରିଧାଯ ଚ । ଉପସ୍ପର୍ଶେଜ୍ଜଲଂ ଵାର୍ତଂ ତୃଣଂ ଵା ଭୂମିମେଵ ଚ
ନାରୀ କିମ୍ବା ନିଜକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ନୀଳ କିମ୍ବା ଭିଜା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିବା, ପାଣି, ଘାସ କିମ୍ବା ଭୂମି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ପରେ—
କେଶାନାଂ ଚାତ୍ମନଃ ସ୍ପର୍ଶେ ଵାସସଃ ସ୍ଖଲିତସ୍ଯ ଚ । ଅନୁଷ୍ଣାଭିରକେଶାଭିରଦୁଷ୍ଟାଭିଶ୍ଚ ଧର୍ମତଃ
ନିଜର କେଶ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା କିମ୍ବା ପୋଶାକ ଖସିଯିବା ପରେ, ନ ଗରମ, ନ ପୁରୁଣା, ନ ଅଶୁଦ୍ଧ ପାଣି ନେଇ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ଶୌଚେଽପ୍ସୁ ସର୍ଵଦା ଚାମେଦାସୀନଃ ପ୍ରାଗୁଦଙ୍ମୁଖଃ । ଶିରଃ ପ୍ରାଵୃତ୍ଯ କଂଠଂ ଵା ମୁକ୍ତକେଶଶିଖୋଽପି ଵା
ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସଦା ବସି, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଗଳା ଢାକି, କେଶ ଖୋଲା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ଅକୃତ୍ଵା ପାଦଯୋଃ ଶୌଚଂ ମାର୍ଗତୋ ନ ଶୁଚିର୍ଭଵେତ୍ । ସୋପାନତ୍କୋପାନସ୍ଥୋ ଵା ନୋଷ୍ଣୀଷୀ ଚାଚମେଦ୍ବୁଧଃ
ପାଉଁ ଧୋଇନଥିଲେ ରାସ୍ତାରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ; ଚପ୍ପଲ କିମ୍ବା ଜୁତା ପିନ୍ଧି, ତାହା ଉପରେ ଦଁଡାଇ କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ଢାକିନଥିଲେ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ଚୈଵ ଵର୍ଷଧାରାଭିର୍ନ ତିଷ୍ଠନ୍ନୁଦ୍ଧୃତୋଦକୈଃ । ନୈକହସ୍ତାର୍ପିତଜଲୈର୍ଵିନା ସୂତ୍ରେଣ ଵା ପୁନଃ
ବର୍ଷାର ପାଣି, ଦଁଡାଇ ରହି, ଉପରୁ ଉଠାଇଥିବା ପାଣି, ଏକହାତରେ ଧରା ପାଣି, କିମ୍ବା ସୂତା ବିନା ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ପାଦୁକାସନସ୍ଥୋ ଵା ବହିର୍ଜାନୁରଥାପି ଵା । ନ ଜଲ୍ପନ୍ନ ହସନ୍ପ୍ରେକ୍ଷନ୍ଶଯାନସ୍ତଲ୍ପ ଏଵ ଚ
ପାଦୁକା କିମ୍ବା ଆସନ ଉପରେ ବସି, ଗୋଡ଼ ବାହାରେ ରଖି, କଥାହେଉଥିବା, ହସୁଥିବା, ଚାହୁଁଥିବା, କିମ୍ବା ଶୋଇଥିବା ବେଳେ ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନାଵିକ୍ଷିତାଭିଃ ଫେନାଦ୍ଯୈରୁପେତାଭିରଥାପି ଵା । ଶୂଦ୍ରାଶୁଚିକରୋନ୍ମୁକ୍ତୈର୍ନକ୍ଷାରାଭିସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଫେନ, କାଦା କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ପାଣି, ଶୂଦ୍ର, ଅଶୁଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ପାଣି, କିମ୍ବା ଖାରା ପାଣି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ଚୈଵାଂଗୁଲିଭିଃ ଶବ୍ଦଂ ନ କୁର୍ଯାନ୍ନାନ୍ଯମାନସଃ । ନ ଵର୍ଣରସଦୁଷ୍ଟାଭିର୍ନ ଚୈଵ ପ୍ରଦରୋଦକୈଃ
ଆଂଠି ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ କରିବା, ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ରଖିବା, ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ରସ ଖରାପ ପାଣି, ବାହାରୁ ବହୁଥିବା ପାଣି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ପାଣିକ୍ଷୁଭିତାଭିର୍ଵା ନ ବହିର୍ଗଂଧ ଏଵ ଵା । ହୃଦ୍ଗାଭିଃ ପୂଯତେ ଵିପ୍ରଃ କଂଠ୍ଯାଭିଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ଶୁଚିଃ
ହାତ ଦ୍ୱାରା ହଲାଇଥିବା କିମ୍ବା ବାହାରୁ ଗନ୍ଧ ଥିବା ପାଣି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୃଦୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ପାଣିରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗଳା ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ପାଣିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରାଶିତାଭିସ୍ତଥା ଵୈଶ୍ଯଃ ସ୍ତ୍ରୀଶୂଦ୍ରୌ ସ୍ପର୍ଶତୋଂଽତତଃ । ଅଂଗୁଷ୍ଠମୂଲାଂତରତୋ ରେଖାଯାଂ ବ୍ରାହ୍ମମୁଚ୍ଯତେ
ବୈଶ୍ୟ ଚଖିଥିବା ପାଣିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ନାରୀ ଓ ଶୂଦ୍ର ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ପାଣିରେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଆଂଠି ମୂଳରେ ଥିବା ରେଖା ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବା ପାଣି ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଅଂତରାଂଗୁଷ୍ଠଦେଶିନ୍ଯୈଃ ପିତୄଣାଂ ତୀର୍ଥମୁଚ୍ଯତେ । କନିଷ୍ଠାମୂଲତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଅଂଠି ଓ ତରଜନୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କିନ୍ତୁ କନିଷ୍ଠି ଆଉ ତାହାର ମୂଳ ଅଂଶ ପଛରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଅଂଗୁଲ୍ଯଗ୍ରଂ ସ୍ମୃତଂ ଦୈଵଂ ତଦେଵାର୍ଷଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ମୂଲେନ ଦୈଵମାର୍ଷଂ ସ୍ଯାଦାଗ୍ନେଯଂ ମଧ୍ଯତଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଆଉ ତରଜନୀର ଆଗ ଅଂଶକୁ ଦେବତାଙ୍କର ତୀର୍ଥ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ଏହିଠିକୁ ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ତଳ ଅଂଶରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିଙ୍କ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ତୀର୍ଥ ବୋଲି ମନାଯାଏ ।
ତଦେଵ ସୌମିକଂ ତୀର୍ଥମେତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନ ମୁହ୍ଯତି । ବ୍ରାହ୍ମେଣୈଵ ତୁ ତୀର୍ଥେନ ଦ୍ଵିଜୋ ନିତ୍ଯମୁପସ୍ପୃଶେତ୍
ଏହାକୁ ସୋମଙ୍କର ତୀର୍ଥ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ କେହି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମ ତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଶୁଚିତା କରିବା ଉଚିତ ।
ହୋମଯେଦ୍ଵାଥ ଦୈଵେନ ନ ତୁ ପିତ୍ର୍ଯେଣ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ । ତ୍ରିଃପ୍ରାଶ୍ନୀଯାଦପଃ ପୂର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମେଣ ପ୍ରଯତସ୍ତତଃ
ଦେବତାଙ୍କର ତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ପିତୃଙ୍କର ତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମ ତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ତିନିଥର ପାଣି ପିଇବା ଉଚିତ, ଏହା ପରେ ଶୁଚି ହେବେ ।
ସଂମୃଜ୍ଯାଂଗୁଷ୍ଠମୂଲେନ ମୁଖଂ ଵୈ ସମୁପସ୍ପୃଶେତ୍ । ଅଂଗୁଷ୍ଠାନାମିକାଭ୍ଯାଂ ତୁ ସ୍ପୃଶେନ୍ନେତ୍ରଦ୍ଵଯଂ ତତଃ
ଅଂଠିର ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ମୁହଁକୁ ପରିଷ୍କାର କରିବା ଉଚିତ । ଏହା ପରେ ଅଂଠି ଓ ଅନାମିକା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଆଖିକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ ।
ତର୍ଜନ୍ଯଂଗୁଷ୍ଠଯୋଗେନ ସ୍ପୃଶେନ୍ନାସାପୁଟଦ୍ଵଯମ୍ । କନିଷ୍ଠାଂଗୁଷ୍ଠଯୋଗେନ ଶ୍ରଵଣେ ସମୁସ୍ପୃଶେତ୍
ତରଜନୀ ଓ ଅଂଠିକୁ ଏକାଠି କରି ଦୁଇ ନାକକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ । କନିଷ୍ଠି ଓ ଅଂଠିକୁ ଏକାଠି କରି ଦୁଇ କାନକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ ।
ସର୍ଵାସାମଥଯୋଗେନ ହୃଦଯଂ ତୁ ତନଵା । ସ୍ପୃଶେଦ୍ଵୈ ଶିରସସ୍ତଦ୍ଵଦଂଗୁଷ୍ଠେନାଂସକଦ୍ଵଯମ୍
ସମସ୍ତ ଆଉଳିକୁ ଏକାଠି କରି ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ । ଏହିପରି ଅଂଠି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ କାନ୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ ।
ତ୍ରିଃପ୍ରାଶ୍ନୀଯାଦ୍ଯଦଂଭସ୍ତୁ ପ୍ରୀତାସ୍ତେନାସ୍ଯ ଦେଵତାଃ । ବ୍ରହ୍ମାଵିଷ୍ଣୁର୍ମହେଶଶ୍ଚ ଭଵଂତୀତ୍ଯନୁଶୁଶ୍ରୁମ
ଏଭଳି ତିନିଥର ପାଣି ପିଇଲେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏହିପରି ଶୁଣାଯାଏ ।