ଅସାଵହଂ ଭୋ ନାମେତି ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଣତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଆଯୁରାରୋଗ୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ତଂଦ୍ରାଦିପରିଵର୍ଜିତଃ
ସେ ନମସ୍କାର ସହିତ, 'ମୁଁ ଅମୁକ, ହେ ପ୍ରଭୁ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ, ତନ୍ଦ୍ରା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦୋଷ ଛାଡ଼ି, ଦୀର୍ଘଆୟୁ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ।
ଆଯୁଷ୍ମାନ୍ଭଵ ସୌମ୍ଯେତି ଵଚୋ ଵିପ୍ରୋଽଭିଵାଦନେ । ଆକାରଶ୍ଚାସ୍ଯ ନାମ୍ନୋଂଽତେ ଵାଚ୍ଯଃ ପୂର୍ଵାକ୍ଷରପ୍ଲୁତଃ
ଉତ୍ତରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ 'ସୁମଧୁର, ଦୀର୍ଘଆୟୁ ହେଉ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିଜ ନାମର ପୂର୍ବ ଅକ୍ଷରକୁ ଲମ୍ବା କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଯୋ ନ ଵେତ୍ତ୍ଯଭିଵାଦସ୍ଯ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯଭିଵାଦନମ୍ । ନାଭିଵାଦ୍ଯଃ ସ ଵିଦୁଷା ଯଥା ଶୂଦ୍ରସ୍ତଥୈଵ ସଃ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନମସ୍କାରର ଉତ୍ତର ଦେବା ଜାଣିନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ।
ଵ୍ଯତ୍ଯସ୍ତପାଣିନା କାର୍ଯଂ ପାଦସଂଗ୍ରହଣଂ ଗୁରୋଃ । ସଵ୍ଯେନ ସଵ୍ଯଃ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ଦକ୍ଷିଣଃ
ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦ ଧରିବାବେଳେ ବିପରୀତ ହାତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ବାମ ପାଦକୁ ବାମ ହାତ, ଡାହାଣ ପାଦକୁ ଡାହାଣ ହାତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ଲୌକିକଂ ଵୈଦିକଂ ଵାପି ତଥାଧ୍ଯାତ୍ମିକମେଵ ଵା । ଅଵାପ୍ଯ ପ୍ରଯତୋ ଜ୍ଞାନଂ ତଂ ପୂର୍ଵମଭିଵାଦଯେତ୍
ଲୋକିକ, ବେଦିକ କିମ୍ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରି, ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ନୋଦକଂ ଧାରଯେଦ୍ଭୈକ୍ଷ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପାଣି ସମିଧସ୍ତଥା । ଏଵଂଵିଧାନି ଚାନ୍ଯାନି ନ ଦେଵାର୍ଥେଷୁ କର୍ମ୍ମସୁ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳ, ଭିକ୍ଷା, ପୁଷ୍ପ କିମ୍ବା ସମିଧ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅନ୍ୟ କିଛି ବସ୍ତୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କୁଶଲଂ ପୃଚ୍ଛେତ୍କ୍ଷତ୍ରବଂଧୁମନାମଯମ୍ । ଵୈଶ୍ଯଂ କ୍ଷେମଂ ସମାଗମ୍ଯ ଶୂଦ୍ରମାରୋଗ୍ଯମେଵ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଜିଜ୍ଞାସା କରିବା, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କ୍ଷେମ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ କେବଳ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଚାରିବା ଉଚିତ।
ଉପାଧ୍ଯାଯଃ ପିତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭ୍ରାତା ତ୍ରାତା ଚ ଭୀତିତଃ । ମାତୁଲଃ ଶ୍ଵଶୁରଶ୍ଚୈଵ ମାତାମହ ପିତାମହୌ
ଉପାଧ୍ୟାୟ, ପିତା, ବଡ଼ ଭାଇ, ବିପଦରେ ରକ୍ଷାକାରୀ, ମାମା, ଶ୍ୱଶୁର, ମାତାମହ ଓ ପିତାମହ—
ଵର୍ଣଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପିତୃଵ୍ଯଶ୍ଚ ପୁଂସୋଽତ୍ର ଗୁରଵଃ ସ୍ମୃତାଃ । ମାତା ମାତାମହୀ ଗୁର୍ଵୀ ପିତୁର୍ମାତୁଶ୍ଚ ସୋଦରାଃ
ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ, ସେମାନେ ହେଲେ—ବର୍ଣ୍ଣରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପିତାଙ୍କର ଭାଇ, ମାଆ, ମାଆଙ୍କ ମାଆ ଓ ପିତା ଓ ମାଆଙ୍କ ଭଉଣୀମାନେ।
ଶ୍ଵଶ୍ରୂଃ ପିତାମହୀ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଧାତ୍ରୀ ଚ ଗୁରଵଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଜ୍ଞେଯସ୍ତୁ ଗୁରୁଵର୍ଗୋଽଯଂ ମାତୃତଃ ପିତୃତୋ ଦ୍ଵିଜାଃ
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ବଶୁରୀ, ପିତାମହୀ, ବଡ଼ ଭଉଣୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ଏହି ଶିକ୍ଷକ ଦଳ ମାଆ ଓ ପିତାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଅନୁଵର୍ତନମେତେଷାଂ ମନୋଵାକ୍କାଯକର୍ମଭିଃ । ଗୁରୂନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠେଦଭିଵାଦ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲି
ଏହି ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ମନ, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନେ ଆସିଲେ, ଉଠି ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା ଦରକାର।
ନୈତୈରୁପଵିଶେତ୍ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵିଵଦେନ୍ନାତ୍ମକାରଣାତ୍ । ଜୀଵିତାର୍ଥମପି ଦ୍ଵେଷାଦ୍ଗୁରୁଭିର୍ନୈଵ ଭାଷଣମ୍
ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନାହିଁ କିଛି ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ବିବାଦ କରିବା। ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷରେ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଉଦ୍ରିକ୍ତୋଽପି ଗୁଣୈରନ୍ଯୈର୍ଗୁରୁଦ୍ଵେଷୀ ପତତ୍ଯଧଃ । ଗୁରୂଣାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ପଂଚ ପୂଜ୍ଯା ଵିଶେଷତଃ
ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଅତିଶୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି କେହି ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ସେ ଅବନତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପାଞ୍ଚଜଣ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜ୍ୟ।
ତେଷାମାଦ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେଷାଂ ମାତା ସୁପୂଜିତା । ଯୋ ଭାଵଯତି ଯା ସୂତେ ଯେନ ଵିଦ୍ଯୋପଦିଶ୍ଯତେ
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ତିନିଜଣ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଯିଏ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛନ୍ତି ଓ ଯିଏ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭ୍ରାତା ଚ ଭର୍ତା ଚ ପଂଚୈତେ ଗୁରଵଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଆତ୍ମନଃ ସର୍ଵଯତ୍ନେନ ପ୍ରାଣତ୍ଯାଗେନ ଵା ପୁନଃ
ବଡ଼ ଭାଇ ଓ ସ୍ୱାମୀ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଜୀବନ ଦେଇ ମଧ୍ୟ, ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜନୀଯା ଵିଶେଷେଣ ପଂଚୈତେ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା । ଯାଵତ୍ପିତା ଚ ମାତା ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ ନିର୍ଵିକାରିଣୌ
ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ଶ୍ରୀ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜିବା ଦରକାର। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତା ଓ ମାଆ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଅଛନ୍ତି।
ତାଵତ୍ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପୁତ୍ରଃ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ପରାଯଣଃ । ପିତା ମାତା ଚ ସୁପ୍ରୀତୌ ସ୍ଯାତାଂ ପୁତ୍ରଗୁଣୈର୍ଯଦି
ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଅ ସମସ୍ତ କାମକୁ ଛାଡ଼ି ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ ହେବା ଉଚିତ। ପିତା ଓ ମାଆ ପୁଅର ଗୁଣରେ ଖୁସି ହେଲେ, ସେମାନେ ଖୁସି ରହିବେ।
ସ ପୁତ୍ରଃ ସକଲଂ ଧର୍ମଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ତେନ କର୍ମଣା । ନାସ୍ତି ମାତୃସମଂ ଦୈଵଂ ନାସ୍ତି ପିତୃସମୋ ଗୁରୁଃ
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁଅ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଲାଭ କରେ। ମାଆ ସମାନ ଦେବତା ନାହିଁ, ପିତା ସମାନ ଶିକ୍ଷକ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ତଯୋଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରୋଽପି ନ କଥଂଚନ ଵିଦ୍ଯତେ । ତଯୋର୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ କୁର୍ଯାତ୍କର୍ମଣା ମନସା ଗିରା
ଏମାନଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦାନ କରିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସଦା ସେମାନଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ କଥାରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ତାଭ୍ଯାମନନୁଜ୍ଞାତୋ ଧର୍ମମନ୍ଯଂ ସମାଚରେତ୍ । ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ମୁକ୍ତିଫଲଂ ନିତ୍ଯଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ ତଥା
ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା କୌଣସି ଅନ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ।
ଧର୍ମସାରଃ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଃ ପ୍ରେତ୍ଯାନଂତଫଲପ୍ରଦଃ । ସମ୍ଯଗାରାଧ୍ଯ ଵକ୍ତାରଂ ଵିସୃଷ୍ଟସ୍ତଦନୁଜ୍ଞଯା
ଧର୍ମର ସାର ଏଠାରେ କହାଯାଇଛି, ଯାହା ପରଲୋକରେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ଆଦର କରି, ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ବିଦାୟ ନେଇବା ଉଚିତ।
ଶିଷ୍ଯୋ ଵିଦ୍ଯାଫଲଂ ଭୁଂକ୍ତେ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚାପଦ୍ଯତେ ଦିଵି । ଯୋ ଭ୍ରାତରଂ ପିତୃସମଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ମୂଢୋଽଵମନ୍ଯତେ
ଶିଷ୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ ଓ ପରଲୋକରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ପିତା ସମାନ ଭାବି ଆଦର କରେନି, ସେ ମୂଢ଼ ଅବଶ୍ୟ।
ତେନ ଦୋଷେଣ ସଂପ୍ରେତ୍ଯ ନିରଯଂ ଘୋରମୃଚ୍ଛତି । ପୁଂସାଂ ଵର୍ତ୍ମନି ସୃଷ୍ଟେନ ପୂଜ୍ଯୋ ଭର୍ତା ତୁ ସର୍ଵଦା
ଏହି ଦୋଷରେ ସେ ପରଲୋକରେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପଥରେ ସ୍ୱାମୀ ସଦା ପୂଜ୍ୟ।
ଅପି ମାତରି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ନୁପକାରାଦ୍ଧି ଗୌରଵମ୍ । ମାତୁଲାଂଶ୍ଚ ପିତୃଵ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଶ୍ଵଶୁରାନୃତ୍ଵିଜୋ ଗୁରୂନ୍
ଏହି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ମାଆଙ୍କୁ ସେଉଁଠି ସେବା ପାଇଁ ଗରିମା ମିଳେ। ମାମା, ପିତାଙ୍କ ଭାଇ, ଶ୍ୱଶୁର, ଋତ୍ବିଜ୍ ଓ ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅସାଵହମିତି ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାଯାଭିଵାଦଯେତ୍ । ଅଵାଚ୍ଯୋ ଦୀକ୍ଷିତୋ ନାମ୍ନା ଯଵୀଯାନପି ଯୋ ଭଵେତ୍
‘ମୁଁ ଏଠି’ ବୋଲି କହି, ଉଠି ନମସ୍କାର କରିବା ଦରକାର। ଦୀକ୍ଷିତ ଲୋକ, ଯଦିଓ କମ୍ବୟସ୍କ, ତାଙ୍କୁ ନାମରେ ଡାକିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଭୋ ଭଵତ୍ପୂର୍ଵକଂ ତ୍ଵେନମଭିଭାଷେତ ଧର୍ମଵିତ୍ । ଅଭିଵାଦ୍ଯଶ୍ଚ ପୂଜ୍ଯଶ୍ଚ ଶିରସାନମ୍ଯ ଏଵ ଚ
ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ‘ହେ ମହାଶୟ’ କିମ୍ବା ‘ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ’ ଭଳି କଥାରେ ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ନମସ୍କାର ଓ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର।
ବ୍ରାହ୍ମଣକ୍ଷତ୍ରିଯାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଶ୍ରୀକାମୈଃ ସାଦରଂ ସଦା । ନାଭିଵାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିପ୍ରେଣ କ୍ଷତ୍ରିଯାଦ୍ଯାଃ କଥଂଚନ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିମାନେ ସଦା ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଆଶା କରି ଆଦର ସହିତ ମାନ୍ୟତା ଦେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ କେବେ ବି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଜ୍ଞାନକର୍ମଗୁଣୋପେତା ଯଦ୍ଯପ୍ଯେତେ ବହୁଶ୍ରୁତାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ସ୍ଵସ୍ତି କୁର୍ଯାଦିତି ଶ୍ରୁତିଃ
ଯଦିଓ ଏହି ଅନ୍ୟ ଜାତିମାନେ ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବହୁତ ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ଥିବେ, ତଥାପି ଶାସ୍ତ୍ର କହେ ଯେ, ସମସ୍ତ ଜାତିମାନଙ୍କୁ କେବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାତ୍ର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବା ଉଚିତ।
ସଵର୍ଣେନ ସଵର୍ଣାନାଂ କାର୍ଯମେଵାଭିଵାଦନମ୍ । ଗୁରୁରଗ୍ନିର୍ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ଵର୍ଣାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଗୁରୁଃ
ସମାନ ଜାତିମାନେ ପରସ୍ପର ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁ ଅଗ୍ନି ସମାନ ମାନ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁରୁ ଭାବେ ଗ୍ରହଣୀୟ।
ପତିରେକୋ ଗୁରୁଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସର୍ଵତ୍ରାଭ୍ଯାଗତୋ ଗୁରୁଃ । ଵିଦ୍ଯାକର୍ମଵଯୋବଂଧୁର୍ଵିତ୍ତଂ ଭଵତି ପଂଚମମ୍
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ପତି ଏକମାତ୍ର ଗୁରୁ, ସେ ଯେଉଁଠି ଥାଏ, ସେଠି ସେ ଗୁରୁ ଭାବେ ମାନ୍ୟ। ଜ୍ଞାନ, କର୍ମ, ବୟସ୍, ଓ ସମ୍ପର୍କ ଏହାର ବନ୍ଧନ, ଧନ ପଞ୍ଚମ ହିସାବରେ ଗଣାଯାଏ।