ଉତ୍ତରଂ ତୁ ସମାମ୍ନାତଂ ଵାସଃ କୃଷ୍ଣାଜିନଂ ଶୁଭମ୍ । ଅଭାଵେ ଗାଵଯମପି ରୌରଵଂ ଵା ଵିଧୀଯତେ
ଉପର ଜିଉଟି ପାଇଁ ଶୁଭ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିବାକୁ କହାଯାଇଛି; ଯଦି ଏହା ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ ଗାଈର ଚର୍ମ କିମ୍ବା ରୂରୁ ହରିଣ ଚର୍ମ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ।
ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣଂ ବାହୁଂ ସଵ୍ଯବାହୌ ସମର୍ପିତମ୍ । ଉପଵୀତଂ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନିଵୀତଂ କଂଠସଜ୍ଜନେ
ଡାହାଣ ହାତ ଉଠାଇ ବାମ ହାତ ଉପରେ ଉପବୀତ ରଖିଲେ, ଏହାକୁ 'ଉପବୀତ' କୁହାଯାଏ; ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଲେ, ଏହାକୁ 'ନିବୀତ' କୁହାଯାଏ।
ସଵ୍ଯବାହୁଂ ସମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ତୁ ଧୃତଂ ଦ୍ଵିଜାଃ । ପ୍ରାଚୀନାଵୀତମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ପିତ୍ର୍ଯେକର୍ମଣି ଯୋଜଯେତ୍
ବାମ ହାତ ଉଠାଇ ଡାହାଣ ହାତରେ ଉପବୀତ ଧରିଲେ, ଏହାକୁ 'ପ୍ରାଚୀନାବୀତ' କୁହାଯାଏ, ଏହି ଧାରଣ ବିଶେଷକୁ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।
ଅଗ୍ନ୍ଯାଗାରେ ଗଵାଂ ଗୋଷ୍ଠେ ହୋମେ ତପ୍ଯେ ତଥୈଵ ଚ । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେ ଭୋଜନେ ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ସନ୍ନିଧୌ
ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ, ଗୋଶାଳାରେ, ହୋମ ସମୟରେ, ତପସ୍ୟାରେ, ପାଠ ପଢିବାବେଳେ, ଭୋଜନ ସମୟରେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସଦା—
ଉପାସନେ ଗୁରୂଣାଂ ଚ ସଂଧ୍ଯଯୋଃ ସାଧୁସଂଗମେ । ଉପଵୀତୀ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଵିଧିରେଷ ସନାତନଃ
ଗୁରୁଙ୍କ ସେବାରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳା ଦୁଇଟି ସମୟରେ ଏବଂ ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଉପବୀତ ଭାବେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଚିରନ୍ତନ ନିୟମ।
ମୌଂଜୀ ତ୍ରିଵୃତ୍ସମାଂ ଶ୍ଲିଷ୍ଟାଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିପ୍ରସ୍ଯ ମେଖଲାମ୍ । ମୁଂଜାଭାଵେ କୁଶେନାହୁର୍ଗ୍ରଂଥିନୈକେନ ଵା ତ୍ରିଭିଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମେଖଳା ତିନି ଥର ମୁଞ୍ଜା ଘାସରେ ଭଲଭାବେ ଗୁଞ୍ଜି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ମୁଞ୍ଜା ନଥିଲେ, କୁଶ ଘାସ କିମ୍ବା ଏକ କିମ୍ବା ତିନି ଗଠିରେ ବନାଇପାରିବେ।
ଧାରଯେଦ୍ଵୈଣଵପାଲାଶୌ ଦଂଡୌ କେଶାଂତିକୌ ଦ୍ଵିଜଃ । ଯଜ୍ଞାର୍ହଵୃକ୍ଷଜଂ ଵାଥ ସୌମ୍ଯମଵ୍ରଣମେଵ ଚ
ଦ୍ବିଜନ୍ମା ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ—ଏକ ବାଁଶ ଓ ଏକ ପଳାଶ ଗଛର, ଚୁଲିର ଲମ୍ବରେ କାଟିଥିବା; କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଗଛର ମୃଦୁ ଓ ଦାଗନଥିବା ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ।
ସାଯଂପ୍ରାତର୍ଦ୍ଵିଜଃ ସଂଧ୍ଯାମୁପାସୀତ ସମାହିତଃ । କାମାଲ୍ଲୋଭାଦ୍ଭଯାନ୍ମୋହାତ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵୈନାଂ ପତିତୋ ଭଵେତ୍
ଦ୍ବିଜନ୍ମା ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା ସାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ସକାଳ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ କରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଆସକ୍ତି, ଲୋଭ, ଭୟ କିମ୍ବା ମୋହରେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ସେ ପତିତ ହୁଏ।
ଅଗ୍ନିକାର୍ଯଂ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ସାଯଂପ୍ରାତଃ ପ୍ରସନ୍ନଧୀଃ । ସ୍ନାତ୍ଵା ସଂତର୍ପଯେଦ୍ଦେଵାନୃଷୀନ୍ପିତୃଗଣାଂସ୍ତଥା
ତାପରେ ସେ ସକାଳ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଶାନ୍ତ ମନେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ସ୍ନାନ କରି ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବା ଦରକାର।
ଦେଵତାଭ୍ଯର୍ଚନଂ କୁର୍ଯାତ୍ପୁଷ୍ପୈଃ ପତ୍ରୈର୍ଯଵାଂବୁଭିଃ । ଅଭିଵାଦନଶୀଲଃ ସ୍ଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ଵୃଦ୍ଧେଷୁ ଧର୍ମତଃ
ଦେବତାଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପ, ପତ୍ର, ଯବ ଓ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ସଦା ନମସ୍କାର କରିବା ଧର୍ମ।
ଅସାଵହଂ ଭୋ ନାମେତି ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଣତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଆଯୁରାରୋଗ୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ତଂଦ୍ରାଦିପରିଵର୍ଜିତଃ
ସେ ନମସ୍କାର ସହିତ, 'ମୁଁ ଅମୁକ, ହେ ପ୍ରଭୁ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ, ତନ୍ଦ୍ରା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦୋଷ ଛାଡ଼ି, ଦୀର୍ଘଆୟୁ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ।
ଆଯୁଷ୍ମାନ୍ଭଵ ସୌମ୍ଯେତି ଵଚୋ ଵିପ୍ରୋଽଭିଵାଦନେ । ଆକାରଶ୍ଚାସ୍ଯ ନାମ୍ନୋଂଽତେ ଵାଚ୍ଯଃ ପୂର୍ଵାକ୍ଷରପ୍ଲୁତଃ
ଉତ୍ତରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ 'ସୁମଧୁର, ଦୀର୍ଘଆୟୁ ହେଉ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିଜ ନାମର ପୂର୍ବ ଅକ୍ଷରକୁ ଲମ୍ବା କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଯୋ ନ ଵେତ୍ତ୍ଯଭିଵାଦସ୍ଯ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯଭିଵାଦନମ୍ । ନାଭିଵାଦ୍ଯଃ ସ ଵିଦୁଷା ଯଥା ଶୂଦ୍ରସ୍ତଥୈଵ ସଃ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନମସ୍କାରର ଉତ୍ତର ଦେବା ଜାଣିନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ।
ଵ୍ଯତ୍ଯସ୍ତପାଣିନା କାର୍ଯଂ ପାଦସଂଗ୍ରହଣଂ ଗୁରୋଃ । ସଵ୍ଯେନ ସଵ୍ଯଃ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ଦକ୍ଷିଣଃ
ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦ ଧରିବାବେଳେ ବିପରୀତ ହାତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ବାମ ପାଦକୁ ବାମ ହାତ, ଡାହାଣ ପାଦକୁ ଡାହାଣ ହାତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ଲୌକିକଂ ଵୈଦିକଂ ଵାପି ତଥାଧ୍ଯାତ୍ମିକମେଵ ଵା । ଅଵାପ୍ଯ ପ୍ରଯତୋ ଜ୍ଞାନଂ ତଂ ପୂର୍ଵମଭିଵାଦଯେତ୍
ଲୋକିକ, ବେଦିକ କିମ୍ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରି, ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ନୋଦକଂ ଧାରଯେଦ୍ଭୈକ୍ଷ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପାଣି ସମିଧସ୍ତଥା । ଏଵଂଵିଧାନି ଚାନ୍ଯାନି ନ ଦେଵାର୍ଥେଷୁ କର୍ମ୍ମସୁ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳ, ଭିକ୍ଷା, ପୁଷ୍ପ କିମ୍ବା ସମିଧ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅନ୍ୟ କିଛି ବସ୍ତୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କୁଶଲଂ ପୃଚ୍ଛେତ୍କ୍ଷତ୍ରବଂଧୁମନାମଯମ୍ । ଵୈଶ୍ଯଂ କ୍ଷେମଂ ସମାଗମ୍ଯ ଶୂଦ୍ରମାରୋଗ୍ଯମେଵ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଜିଜ୍ଞାସା କରିବା, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କ୍ଷେମ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ କେବଳ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଚାରିବା ଉଚିତ।
ଉପାଧ୍ଯାଯଃ ପିତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭ୍ରାତା ତ୍ରାତା ଚ ଭୀତିତଃ । ମାତୁଲଃ ଶ୍ଵଶୁରଶ୍ଚୈଵ ମାତାମହ ପିତାମହୌ
ଉପାଧ୍ୟାୟ, ପିତା, ବଡ଼ ଭାଇ, ବିପଦରେ ରକ୍ଷାକାରୀ, ମାମା, ଶ୍ୱଶୁର, ମାତାମହ ଓ ପିତାମହ—
ଵର୍ଣଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପିତୃଵ୍ଯଶ୍ଚ ପୁଂସୋଽତ୍ର ଗୁରଵଃ ସ୍ମୃତାଃ । ମାତା ମାତାମହୀ ଗୁର୍ଵୀ ପିତୁର୍ମାତୁଶ୍ଚ ସୋଦରାଃ
ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ, ସେମାନେ ହେଲେ—ବର୍ଣ୍ଣରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପିତାଙ୍କର ଭାଇ, ମାଆ, ମାଆଙ୍କ ମାଆ ଓ ପିତା ଓ ମାଆଙ୍କ ଭଉଣୀମାନେ।
ଶ୍ଵଶ୍ରୂଃ ପିତାମହୀ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଧାତ୍ରୀ ଚ ଗୁରଵଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଜ୍ଞେଯସ୍ତୁ ଗୁରୁଵର୍ଗୋଽଯଂ ମାତୃତଃ ପିତୃତୋ ଦ୍ଵିଜାଃ
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ବଶୁରୀ, ପିତାମହୀ, ବଡ଼ ଭଉଣୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ଏହି ଶିକ୍ଷକ ଦଳ ମାଆ ଓ ପିତାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଅନୁଵର୍ତନମେତେଷାଂ ମନୋଵାକ୍କାଯକର୍ମଭିଃ । ଗୁରୂନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠେଦଭିଵାଦ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲି
ଏହି ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ମନ, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନେ ଆସିଲେ, ଉଠି ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା ଦରକାର।
ନୈତୈରୁପଵିଶେତ୍ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵିଵଦେନ୍ନାତ୍ମକାରଣାତ୍ । ଜୀଵିତାର୍ଥମପି ଦ୍ଵେଷାଦ୍ଗୁରୁଭିର୍ନୈଵ ଭାଷଣମ୍
ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନାହିଁ କିଛି ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ବିବାଦ କରିବା। ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷରେ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଉଦ୍ରିକ୍ତୋଽପି ଗୁଣୈରନ୍ଯୈର୍ଗୁରୁଦ୍ଵେଷୀ ପତତ୍ଯଧଃ । ଗୁରୂଣାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ପଂଚ ପୂଜ୍ଯା ଵିଶେଷତଃ
ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଅତିଶୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି କେହି ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ସେ ଅବନତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପାଞ୍ଚଜଣ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜ୍ୟ।
ତେଷାମାଦ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେଷାଂ ମାତା ସୁପୂଜିତା । ଯୋ ଭାଵଯତି ଯା ସୂତେ ଯେନ ଵିଦ୍ଯୋପଦିଶ୍ଯତେ
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ତିନିଜଣ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଯିଏ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛନ୍ତି ଓ ଯିଏ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭ୍ରାତା ଚ ଭର୍ତା ଚ ପଂଚୈତେ ଗୁରଵଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଆତ୍ମନଃ ସର୍ଵଯତ୍ନେନ ପ୍ରାଣତ୍ଯାଗେନ ଵା ପୁନଃ
ବଡ଼ ଭାଇ ଓ ସ୍ୱାମୀ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଜୀବନ ଦେଇ ମଧ୍ୟ, ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଜନୀଯା ଵିଶେଷେଣ ପଂଚୈତେ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା । ଯାଵତ୍ପିତା ଚ ମାତା ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ ନିର୍ଵିକାରିଣୌ
ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ଶ୍ରୀ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜିବା ଦରକାର। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତା ଓ ମାଆ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଅଛନ୍ତି।
ତାଵତ୍ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପୁତ୍ରଃ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ପରାଯଣଃ । ପିତା ମାତା ଚ ସୁପ୍ରୀତୌ ସ୍ଯାତାଂ ପୁତ୍ରଗୁଣୈର୍ଯଦି
ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଅ ସମସ୍ତ କାମକୁ ଛାଡ଼ି ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ ହେବା ଉଚିତ। ପିତା ଓ ମାଆ ପୁଅର ଗୁଣରେ ଖୁସି ହେଲେ, ସେମାନେ ଖୁସି ରହିବେ।
ସ ପୁତ୍ରଃ ସକଲଂ ଧର୍ମଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ତେନ କର୍ମଣା । ନାସ୍ତି ମାତୃସମଂ ଦୈଵଂ ନାସ୍ତି ପିତୃସମୋ ଗୁରୁଃ
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁଅ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଲାଭ କରେ। ମାଆ ସମାନ ଦେବତା ନାହିଁ, ପିତା ସମାନ ଶିକ୍ଷକ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ତଯୋଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରୋଽପି ନ କଥଂଚନ ଵିଦ୍ଯତେ । ତଯୋର୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ କୁର୍ଯାତ୍କର୍ମଣା ମନସା ଗିରା
ଏମାନଙ୍କୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦାନ କରିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସଦା ସେମାନଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ କଥାରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ତାଭ୍ଯାମନନୁଜ୍ଞାତୋ ଧର୍ମମନ୍ଯଂ ସମାଚରେତ୍ । ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ମୁକ୍ତିଫଲଂ ନିତ୍ଯଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ ତଥା
ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା କୌଣସି ଅନ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ।