ତଂ କର୍ମଯୋଗଂ ଵଦ ନଃ ସୂତ ମୂର୍ତିମଯସ୍ତୁ ଯଃ । ଇତି ଶୁଶ୍ରୂଷଵୋ ଵିପ୍ରା ଭଵଦଗ୍ରେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ହେ ସୂତ, ଯେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି ଥିବା ଯୋଗ ଦେହରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେଥି ଆମକୁ କହ। ଏମିତି ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵମେଵ ପୁରା ପୃଷ୍ଟୋ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ଋଷିଭିରଗ୍ନିସଂକାଶୈର୍ଵ୍ଯାସସ୍ତାନାହ ତଚ୍ଛୃଣୁ
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି, ପୂର୍ବେ ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା ଋଷିମାନେ ପଚାରିଥିଲେ। ବ୍ୟାସ ସେମାନଙ୍କୁ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେଥି ଏବେ ଶୁଣ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁଧ୍ଵଂମୃଷଯଃ ସର୍ଵେ ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ସନାତନମ୍ । କର୍ମଯୋଗଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାମାତ୍ଯଂତିକଫଲପ୍ରଦମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ମୁନିମାନେ, ସମସ୍ତେ ମୋ କଥା ଶୁଣ, ମୁଁ ଯାହା କହିବି, ସେ ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଶାଶ୍ୱତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି ଥିବା ଯୋଗ, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଆମ୍ନାଯସିଦ୍ଧମଖିଲଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାର୍ଥଂ ପ୍ରଦର୍ଶିତମ୍ । ଋଷୀଣାଂ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ପୂର୍ଵଂ ମନୁରାହ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାରମ୍ପରିକ ରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଇଛି, ପୂର୍ବେ ପ୍ରଜାପତି ମନୁ ଏହି କଥା ଶୁଣୁଥିବା ଋଷିମାନେ ପାଇଁ କହିଥିଲେ।
ସର୍ଵଵ୍ଯାଧିହରଂ ପୁଣ୍ଯମୃଷିସଂଘୈର୍ନିଷେଵିତମ୍ । ସମାହିତଧିଯୋ ଯୂଯଂ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଗଦତୋ ମମ
ଏହା ସମସ୍ତ ରୋଗ ଦୂର କରେ, ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ମୁନିମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ତୁମେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
କୃତୋପନଯନୋ ଵେଦାନଧୀଯୀତ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ଗର୍ଭାଷ୍ଟମେଽଷ୍ଟମେଵାବ୍ଦେ ସ୍ଵସୂତ୍ରୋକ୍ତଵିଧାନତଃ
ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର ହେବା ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଗର୍ଭାଷ୍ଟମ ମାସ କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ, ନିଜ ସୂତ୍ରର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବେଦ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ଦଂଡୀ ଚ ମେଖଲୀ ସୂତ୍ରୀ କୃଷ୍ଣାଜିନଧରୋ ମୁନିଃ । ଭିକ୍ଷାହାରୋ ଗୁରୁହିତୋ ଵୀକ୍ଷ୍ଯମାଣୋ ଗୁରୋର୍ମୁଖମ୍
ଦଣ୍ଡ, ମେଖଳା, ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ଧାରଣ କରି, କଳା କୃଷ୍ଣାଜିନ ପିନ୍ଧି, ମୁନି ଭିକ୍ଷା ଖାଇବେ, ଗୁରୁଙ୍କ ଉପକାର କରିବେ ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖିବେ।
କାର୍ପାସମୁପଵୀତାର୍ଥଂ ନିର୍ମିତଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୁରା । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତ୍ରିଵୃତ୍ସୂତ୍ରଂ କୌଶଂ ଵା ଵସ୍ତ୍ରମେଵ ଵା
ପୁରାତନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ କାର୍ପାସ କିମ୍ବା ବସ୍ତ୍ରରେ ତିନି ଗୁଣା ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ତିଆରି ହୋଇଥିଲା।
ସଦୋପଵୀତୀ ଚୈଵ ସ୍ଯାତ୍ସଦାବଦ୍ଧ ଶିଖୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଅନ୍ଯଥା ଯତ୍କୃତଂ କର୍ମ୍ମ ତଦ୍ଭଵତ୍ଯଯଥାକୃତମ୍
ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ପିନ୍ଧି ଏବଂ ସଦା ଶିଖା ବାନ୍ଧି ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହା ଛାଡ଼ି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ସେଥିରେ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଵସେଦଵିକୃତଂ ଵାସଃ କାର୍ପାସଂ ଵା କଷାଯକମ୍ । ତଦେଵ ପରିଧାନୀଯଂ ଶୁକ୍ଲଂ ତାଂତଵମୁତ୍ତମମ୍
ସେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା କାର୍ପାସ ରଙ୍ଗିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ। ଏହି ବସ୍ତ୍ର ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଉତ୍ତମ ତାନ୍ତୁବାଦ୍ୟ ହେବା ଦରକାର।
ଉତ୍ତରଂ ତୁ ସମାମ୍ନାତଂ ଵାସଃ କୃଷ୍ଣାଜିନଂ ଶୁଭମ୍ । ଅଭାଵେ ଗାଵଯମପି ରୌରଵଂ ଵା ଵିଧୀଯତେ
ଉପର ଜିଉଟି ପାଇଁ ଶୁଭ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିବାକୁ କହାଯାଇଛି; ଯଦି ଏହା ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ ଗାଈର ଚର୍ମ କିମ୍ବା ରୂରୁ ହରିଣ ଚର୍ମ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ।
ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣଂ ବାହୁଂ ସଵ୍ଯବାହୌ ସମର୍ପିତମ୍ । ଉପଵୀତଂ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନିଵୀତଂ କଂଠସଜ୍ଜନେ
ଡାହାଣ ହାତ ଉଠାଇ ବାମ ହାତ ଉପରେ ଉପବୀତ ରଖିଲେ, ଏହାକୁ 'ଉପବୀତ' କୁହାଯାଏ; ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଲେ, ଏହାକୁ 'ନିବୀତ' କୁହାଯାଏ।
ସଵ୍ଯବାହୁଂ ସମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ତୁ ଧୃତଂ ଦ୍ଵିଜାଃ । ପ୍ରାଚୀନାଵୀତମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ପିତ୍ର୍ଯେକର୍ମଣି ଯୋଜଯେତ୍
ବାମ ହାତ ଉଠାଇ ଡାହାଣ ହାତରେ ଉପବୀତ ଧରିଲେ, ଏହାକୁ 'ପ୍ରାଚୀନାବୀତ' କୁହାଯାଏ, ଏହି ଧାରଣ ବିଶେଷକୁ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।
ଅଗ୍ନ୍ଯାଗାରେ ଗଵାଂ ଗୋଷ୍ଠେ ହୋମେ ତପ୍ଯେ ତଥୈଵ ଚ । ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେ ଭୋଜନେ ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ସନ୍ନିଧୌ
ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ, ଗୋଶାଳାରେ, ହୋମ ସମୟରେ, ତପସ୍ୟାରେ, ପାଠ ପଢିବାବେଳେ, ଭୋଜନ ସମୟରେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସଦା—
ଉପାସନେ ଗୁରୂଣାଂ ଚ ସଂଧ୍ଯଯୋଃ ସାଧୁସଂଗମେ । ଉପଵୀତୀ ଭଵେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଵିଧିରେଷ ସନାତନଃ
ଗୁରୁଙ୍କ ସେବାରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳା ଦୁଇଟି ସମୟରେ ଏବଂ ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଉପବୀତ ଭାବେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଚିରନ୍ତନ ନିୟମ।
ମୌଂଜୀ ତ୍ରିଵୃତ୍ସମାଂ ଶ୍ଲିଷ୍ଟାଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିପ୍ରସ୍ଯ ମେଖଲାମ୍ । ମୁଂଜାଭାଵେ କୁଶେନାହୁର୍ଗ୍ରଂଥିନୈକେନ ଵା ତ୍ରିଭିଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମେଖଳା ତିନି ଥର ମୁଞ୍ଜା ଘାସରେ ଭଲଭାବେ ଗୁଞ୍ଜି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ମୁଞ୍ଜା ନଥିଲେ, କୁଶ ଘାସ କିମ୍ବା ଏକ କିମ୍ବା ତିନି ଗଠିରେ ବନାଇପାରିବେ।
ଧାରଯେଦ୍ଵୈଣଵପାଲାଶୌ ଦଂଡୌ କେଶାଂତିକୌ ଦ୍ଵିଜଃ । ଯଜ୍ଞାର୍ହଵୃକ୍ଷଜଂ ଵାଥ ସୌମ୍ଯମଵ୍ରଣମେଵ ଚ
ଦ୍ବିଜନ୍ମା ଦୁଇଟି ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ—ଏକ ବାଁଶ ଓ ଏକ ପଳାଶ ଗଛର, ଚୁଲିର ଲମ୍ବରେ କାଟିଥିବା; କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଗଛର ମୃଦୁ ଓ ଦାଗନଥିବା ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ।
ସାଯଂପ୍ରାତର୍ଦ୍ଵିଜଃ ସଂଧ୍ଯାମୁପାସୀତ ସମାହିତଃ । କାମାଲ୍ଲୋଭାଦ୍ଭଯାନ୍ମୋହାତ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵୈନାଂ ପତିତୋ ଭଵେତ୍
ଦ୍ବିଜନ୍ମା ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା ସାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ସକାଳ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ କରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଆସକ୍ତି, ଲୋଭ, ଭୟ କିମ୍ବା ମୋହରେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ସେ ପତିତ ହୁଏ।
ଅଗ୍ନିକାର୍ଯଂ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ସାଯଂପ୍ରାତଃ ପ୍ରସନ୍ନଧୀଃ । ସ୍ନାତ୍ଵା ସଂତର୍ପଯେଦ୍ଦେଵାନୃଷୀନ୍ପିତୃଗଣାଂସ୍ତଥା
ତାପରେ ସେ ସକାଳ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଶାନ୍ତ ମନେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ସ୍ନାନ କରି ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବା ଦରକାର।
ଦେଵତାଭ୍ଯର୍ଚନଂ କୁର୍ଯାତ୍ପୁଷ୍ପୈଃ ପତ୍ରୈର୍ଯଵାଂବୁଭିଃ । ଅଭିଵାଦନଶୀଲଃ ସ୍ଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ଵୃଦ୍ଧେଷୁ ଧର୍ମତଃ
ଦେବତାଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପ, ପତ୍ର, ଯବ ଓ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ସଦା ନମସ୍କାର କରିବା ଧର୍ମ।
ଅସାଵହଂ ଭୋ ନାମେତି ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଣତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଆଯୁରାରୋଗ୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ତଂଦ୍ରାଦିପରିଵର୍ଜିତଃ
ସେ ନମସ୍କାର ସହିତ, 'ମୁଁ ଅମୁକ, ହେ ପ୍ରଭୁ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ, ତନ୍ଦ୍ରା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦୋଷ ଛାଡ଼ି, ଦୀର୍ଘଆୟୁ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ।
ଆଯୁଷ୍ମାନ୍ଭଵ ସୌମ୍ଯେତି ଵଚୋ ଵିପ୍ରୋଽଭିଵାଦନେ । ଆକାରଶ୍ଚାସ୍ଯ ନାମ୍ନୋଂଽତେ ଵାଚ୍ଯଃ ପୂର୍ଵାକ୍ଷରପ୍ଲୁତଃ
ଉତ୍ତରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ 'ସୁମଧୁର, ଦୀର୍ଘଆୟୁ ହେଉ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିଜ ନାମର ପୂର୍ବ ଅକ୍ଷରକୁ ଲମ୍ବା କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଯୋ ନ ଵେତ୍ତ୍ଯଭିଵାଦସ୍ଯ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯଭିଵାଦନମ୍ । ନାଭିଵାଦ୍ଯଃ ସ ଵିଦୁଷା ଯଥା ଶୂଦ୍ରସ୍ତଥୈଵ ସଃ
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନମସ୍କାରର ଉତ୍ତର ଦେବା ଜାଣିନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବେ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ।
ଵ୍ଯତ୍ଯସ୍ତପାଣିନା କାର୍ଯଂ ପାଦସଂଗ୍ରହଣଂ ଗୁରୋଃ । ସଵ୍ଯେନ ସଵ୍ଯଃ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ଦକ୍ଷିଣଃ
ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦ ଧରିବାବେଳେ ବିପରୀତ ହାତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ବାମ ପାଦକୁ ବାମ ହାତ, ଡାହାଣ ପାଦକୁ ଡାହାଣ ହାତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।
ଲୌକିକଂ ଵୈଦିକଂ ଵାପି ତଥାଧ୍ଯାତ୍ମିକମେଵ ଵା । ଅଵାପ୍ଯ ପ୍ରଯତୋ ଜ୍ଞାନଂ ତଂ ପୂର୍ଵମଭିଵାଦଯେତ୍
ଲୋକିକ, ବେଦିକ କିମ୍ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରି, ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ନୋଦକଂ ଧାରଯେଦ୍ଭୈକ୍ଷ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପାଣି ସମିଧସ୍ତଥା । ଏଵଂଵିଧାନି ଚାନ୍ଯାନି ନ ଦେଵାର୍ଥେଷୁ କର୍ମ୍ମସୁ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳ, ଭିକ୍ଷା, ପୁଷ୍ପ କିମ୍ବା ସମିଧ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅନ୍ୟ କିଛି ବସ୍ତୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କୁଶଲଂ ପୃଚ୍ଛେତ୍କ୍ଷତ୍ରବଂଧୁମନାମଯମ୍ । ଵୈଶ୍ଯଂ କ୍ଷେମଂ ସମାଗମ୍ଯ ଶୂଦ୍ରମାରୋଗ୍ଯମେଵ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଜିଜ୍ଞାସା କରିବା, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କ୍ଷେମ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ କେବଳ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଚାରିବା ଉଚିତ।
ଉପାଧ୍ଯାଯଃ ପିତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଭ୍ରାତା ତ୍ରାତା ଚ ଭୀତିତଃ । ମାତୁଲଃ ଶ୍ଵଶୁରଶ୍ଚୈଵ ମାତାମହ ପିତାମହୌ
ଉପାଧ୍ୟାୟ, ପିତା, ବଡ଼ ଭାଇ, ବିପଦରେ ରକ୍ଷାକାରୀ, ମାମା, ଶ୍ୱଶୁର, ମାତାମହ ଓ ପିତାମହ—
ଵର୍ଣଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପିତୃଵ୍ଯଶ୍ଚ ପୁଂସୋଽତ୍ର ଗୁରଵଃ ସ୍ମୃତାଃ । ମାତା ମାତାମହୀ ଗୁର୍ଵୀ ପିତୁର୍ମାତୁଶ୍ଚ ସୋଦରାଃ
ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ, ସେମାନେ ହେଲେ—ବର୍ଣ୍ଣରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପିତାଙ୍କର ଭାଇ, ମାଆ, ମାଆଙ୍କ ମାଆ ଓ ପିତା ଓ ମାଆଙ୍କ ଭଉଣୀମାନେ।
ଶ୍ଵଶ୍ରୂଃ ପିତାମହୀ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଧାତ୍ରୀ ଚ ଗୁରଵଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଜ୍ଞେଯସ୍ତୁ ଗୁରୁଵର୍ଗୋଽଯଂ ମାତୃତଃ ପିତୃତୋ ଦ୍ଵିଜାଃ
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ବଶୁରୀ, ପିତାମହୀ, ବଡ଼ ଭଉଣୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ଏହି ଶିକ୍ଷକ ଦଳ ମାଆ ଓ ପିତାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।