ଅହଂକାରନିଵୃତ୍ତଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ । ଅକୋପନଶ୍ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ସତ୍ଯଵାଦୀ ଦୃଢଵ୍ରତଃ । ଆତ୍ମୋପମଶ୍ଚ ଭୂତେଷୁ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଛି, ହେ ରାଜା, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ; ଯିଏ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ସତ୍ୟ କଥା କହେ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧରିଥାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ।
ଋଷିଭିଃ କ୍ରତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵୈଶ୍ଚାପି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ନ ହି ଶକ୍ଯା ଦରିଦ୍ରେଣ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ମହୀପତେ
ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ଯଥାକ୍ରମେ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ, ହେ ରାଜା, ଦରିଦ୍ର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ବହୂପକରଣୋ ଯଜ୍ଞୋ ନାନାସଂଭାରସଂଭ୍ରମଃ । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଵିଵିଧୈରର୍ଥ୍ଯୈଃ ସମୃଦ୍ଧୈର୍ଵା ନରୈଃ କ୍ଵଚିତ୍
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁ ଉପକରଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦରକାର; ଏହା କେବେ କେବେ ଧନୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାଧନ ଥିବା ଲୋକମାନେ କରିପାରନ୍ତି।
ଯୋ ଦରିଦ୍ରୈରପି ବୁଧୈଃ ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ନରେଶ୍ଵର । ତତୋ ଯଜ୍ଞଫଲୈଃ ପୁଣ୍ଯୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧ ଜନେଶ୍ଵର
କିନ୍ତୁ, ହେ ଜନମାନ୍ୟ, ଏବେ ଯାହା ଦରିଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କରିପାରନ୍ତି ଏବଂ ଯାହା ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ସେଥିରେ ଶୁଣ।
ଋଷୀଣାଂ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯମିଦଂ ଭରତସତ୍ତମ । ତୀର୍ଥାଭିଗମନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞୈରପି ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଏହି ହେଉଛି ଋଷିମାନେଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଯାହା ଯଜ୍ଞଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି।
ଦଶକୋଟିସହସ୍ରାଣି ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରେ । ମାଘମାସେ ତୁ ଗଂଗାଯାଂ ଗମିଷ୍ଯଂତି ନରର୍ଷଭ
ଦଶ କୋଟି ସହସ୍ର ଓ ତିରିଶି କୋଟି ଅଧିକ ଲୋକ, ହେ ମଣିଷମାନ୍ୟ, ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯିବେ।
ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ମହାରାଜ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯମକଂଟକମ୍ । ପୁନର୍ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ରାଜେଂଦ୍ର ଯଜମାନୋ ଵିଶେଷତଃ
ମହାରାଜ, ଆପଣ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ ରହନ୍ତୁ । ଅନ୍ତେ ଆପଣ ଦୁଃଖ ଛଡା ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନିଥରେ ବିଶେଷ କରି ଯଜ୍ଞ କରିବା ସମୟରେ ଏହି ସବୁ ଦେଖିପାରିବେ ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯଂ। ନାମ ଊନପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ 'ପ୍ରୟାଗର ମହିମା' ନାମକ ଉଣଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ- ଭଵତା କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଯତ୍କିଂଚିତ୍ପୃଷ୍ଟମେଵ ଚ । ଇଦାନୀମପି ପୃଚ୍ଛାମ ଏକଂ ଵଦ ମହାମତେ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ଆପଣ ଯେଉଁପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଥିଲା ସେସବୁର ଉତ୍ତର ଦେଇଛନ୍ତି । ଏବେ ଆମେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛୁ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଦୟାକରି ଏହା କହନ୍ତୁ ।
ଏତେଷାଂ ଖଲୁ ତୀର୍ଥାନାଂ ସେଵନାଦ୍ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ସର୍ଵେଷାଂ କିଲ କୃତ୍ଵୈକଂ କର୍ମ କେନ ଚ ଲଭ୍ଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସେବା କଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ? ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ କେବଳ ଗୋଟିଏ କାର୍ଯ୍ୟ କରି କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ?
ଏତନ୍ନୋ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଜ୍ଞ କର୍ମୈଵଂ ଯଦି ଵର୍ତତେ । ସୂତ ଉଵାଚ- କର୍ମଯୋଗଃ କିଲ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵର୍ଣାନାଂ ଦ୍ଵିଜପୂର୍ଵଶଃ
ଏପରି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଥାଏ କି ନାହିଁ, ସବୁଠାରୁ ଜଣା, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ । ସୂତ କହିଲେ— କାର୍ମିକ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଆଦି ସମସ୍ତ ଜାତି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି ।
ନାନାଵିଧୋ ମହାଭାଗାସ୍ତତ୍ର ଚୈକଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ହରିଭକ୍ତିଃ କୃତା ଯେନ ମନସା ଵଚସା ଗିରା
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ— ମନ, କଥା ଓ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବା ।
ଜିତଂ ତେନ ଜିତଂ ତେନ ଜିତମେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ହରିରେଵ ସମାରାଧ୍ଯଃ ସର୍ଵଦେଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରଃ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ସବୁ କିଛି ଜିତାଯାଏ, ସବୁ କିଛି ଜିତାଯାଏ, ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଜିତାଯାଏ— ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା, ହରିଙ୍କୁ ମାତ୍ର ପୂଜିବା ଉଚିତ ।
ହରିନାମମହାମଂତ୍ରୈର୍ନଶ୍ଯେତ୍ପାପପିଶାଚକମ୍ । ହରେଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ସକୃଦପ୍ଯମଲାଶଯାଃ
ହରିଙ୍କ ନାମର ମହାମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ପାପର ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ନଶ୍ୟ ହୁଏ । ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ହରିଙ୍କୁ ଏକଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ,
ସର୍ଵତୀର୍ଥସମାପ୍ଲାଵଂ ଲଭଂତେ ଯନ୍ନ ସଂଶଯଃ । ପ୍ରତିମାଂ ଚ ହରେର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵତୀର୍ଥଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ— ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଏବଂ ହରିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ମିଳେ ।
ଵିଷ୍ଣୁନାମପରଂ ଜପ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵମଂତ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରସାଦତୁଲସୀମାଘ୍ରାଯ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାମ ଜପ କଲେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ଫଳ ମିଳେ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ତୁଳସୀ ଗନ୍ଧ ନାସା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ,
ପ୍ରଚଂଡଂ ଵିକରାଲଂ ତଦ୍ଯମସ୍ଯାସ୍ଯଂ ନ ପଶ୍ଯତି । ସକୃତ୍ପ୍ରଣାମୀ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ମାତୁଃ ସ୍ତନ୍ଯଂ ପିବେନ୍ନହି
ଯମର ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ପଡେନାହିଁ । ଯିଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏକଥର ନମସ୍କାର କରେ, ସେ ପୁଣି ମାଆର ଦୁଧ ପିଏନାହିଁ ।
ହରିପାଦେ ମନୋ ଯେଷାଂ ତେଭ୍ଯୋ ନିତ୍ଯଂ ନମୋନମଃ । ପୁଲ୍କସଃ ଶ୍ଵପଚୋ ଵାପି ଯେ ଚାନ୍ଯେ ମ୍ଲେଚ୍ଛଜାତଯଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ହରିଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଲଗିଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ନମସ୍କାର କରେ । ପୁଲ୍କସ, ଶ୍ୱପଚ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେଶୀ ଜନମର ଲୋକ ହେଉନ୍ତୁ,
ତେଽପି ଵଂଦ୍ଯା ମହାଭାଗା ହରିପାଦୈକସେଵକାଃ । କିଂ ପୁନର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପୁଣ୍ଯା ଭକ୍ତା ରାଜର୍ଷଯସ୍ତଥା
ଯଦି ସେମାନେ କେବଳ ହରିଙ୍କ ପାଦରେ ସେବା କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ । ତେବେ ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭକ୍ତ ରାଜା ଋଷିମାନେ କିପରି ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ ହେବେ !
ହରୌ ଭକ୍ତିଂ ଵିଧାଯୈଵ ଗର୍ଭଵାସଂ ନ ପଶ୍ଯତି । ହରେରଗ୍ରେ ସ୍ଵନୈରୁଚ୍ଚୈର୍ନୃତ୍ଯଂସ୍ତନ୍ନାମକୃନ୍ନରଃ
ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କଲେ ପୁଣି ଗର୍ଭବାସ ଦେଖିବାକୁ ପଡେନାହିଁ । ହରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନାଚି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କ ନାମ ଗାଇଲେ,
ପୁନାତି ଭୁଵନଂ ଵିପ୍ରା ଗଂଗାଦି ସଲିଲଂ ଯଥା । ଦର୍ଶନାତ୍ସ୍ପର୍ଶନାତ୍ତସ୍ଯ ଆଲାପାଦପି ଭକ୍ତିତଃ
ଏମିତି ଲୋକ ପୃଥିବୀକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀର ଜଳ ପବିତ୍ର କରେ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସ୍ପର୍ଶ କଲେ କିମ୍ବା ଭକ୍ତିଭାବରେ କଥା ହେଲେ,
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିଭିଃ ପାପୈର୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ହରେଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୁର୍ଵନ୍ନୁଚ୍ଚୈସ୍ତନ୍ନାମକୃନ୍ନରଃ
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଭଳି ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ— ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି,
କରତାଲାଦିସଂଧାନଂ ସୁସ୍ଵରଂ କଲଶବ୍ଦିତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକଂ ପାପଂ ତେନୈଵ କରତାଲିତମ୍
ହାତ ତାଳି ଓ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଏହି ତାଳି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଭଳି ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୟ ହୁଏ ।
ହରିଭକ୍ତିକଥାମୁକ୍ତ୍ଵା ଖ୍ଯାଯିକାଂ ଶୃଣୁଯାଚ୍ଚ ଯଃ । ତସ୍ଯ ସଂଦର୍ଶନାଦେଵ ପୂତୋ ଭଵତି ମାନଵଃ
ଯିଏ ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତି କଥା ନ କହି, କିନ୍ତୁ କିଛି କଥା କିମ୍ବା ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣେ, ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ପବିତ୍ର ହୁଏ ।
କିଂ ପୁନସ୍ତସ୍ଯ ପାପାନାମାଶଂକା ମୁନିପୁଂଗଵାଃ । ତୀର୍ଥାନାଂ ଚ ପରଂ ତୀର୍ଥଂ କୃଷ୍ଣନାମ ମହର୍ଷଯଃ
ହେ ମହାମୁନିମାନେ, ଯେଉଁଠାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଇଛି, ସେଠାରେ ପାପର ଭୟ କଣ ଅଛି? ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ନାମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତୀର୍ଥ।
ତୀର୍ଥୀକୁର୍ଵଂତି ଜଗତୀଂ ଗୃହୀତଂ କୃଷ୍ଣନାମ ଯୈଃ । ତସ୍ମାନ୍ମୁନିଵରାଃ ପୁଣ୍ଯଂ ନାତଃ ପରତରଂ ଵିଦୁଃ
ଯେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସାରା ପୃଥିବୀକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ, ମହାମୁନିମାନେ ଏହି କଥା ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରସାଦନିର୍ମାଲ୍ଯଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଧୃତ୍ଵା ଚ ମସ୍ତକେ । ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ଭଵେନ୍ମର୍ତ୍ଯୋ ଯମଶୋକଵିନାଶନଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କୃପାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରି, ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଲେ, ମଣିଷ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ହୋଇଯାଏ, ଯମର ଦୁଃଖକୁ ନଶ୍ୱାନ କରେ।
ଅର୍ଚନୀଯୋ ନମସ୍କାର୍ଯୋ ହରିରେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଯେ ମହାଵିଷ୍ଣୁମଵ୍ଯକ୍ତଂ ଦେଵଂ ଵାପି ମହେଶ୍ଵରମ୍
ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଓ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ମହାବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଏକାଟିଆ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି—
ଏକୀଭାଵେନ ପଶ୍ଯଂତି ନ ତେଷାଂ ପୁନରୁଦ୍ଭଵଃ । ତସ୍ମାଦନାଦିନିଧନଂ ଵିଷ୍ଣୁମାତ୍ମାନମଵ୍ଯଯମ୍
—ସେମାନଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଆଦି ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣ।
ହରିଂ ଚୈକଂ ପ୍ରପଶ୍ଯଧ୍ଵଂ ପୂଜଯଧ୍ଵଂ ତଥୈଵ ହି । ଯେ ସମାନଂ ପ୍ରପଶ୍ଯଂତି ହରିଂ ଵୈ ଦେଵତାଂତରମ୍
ହରିଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଦେଖ, ସେଠିକି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର। ଯେମାନେ ହରିଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି—