ସୂତ ଉଵାଚ- ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ପାଂଡଵା ଧର୍ମନିଶ୍ଚଯାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ନମସ୍କୃତ୍ଵାଗୁରୁଦେଵାଂସ୍ତ୍ଵତର୍ପଯନ୍
ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ— ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ସହିତ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଖରେ ନମସ୍କାର କରି, ଗୁରୁ ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ।
ଵାସୁଦେଵୋଽପି ତତ୍ରୈଵ କ୍ଷଣେନାଭ୍ଯାଗତସ୍ତଦା । ପାଂଡଵୈଃ ସହିତୈଃ ସର୍ଵୈଃ ପୂଜ୍ଯମାନଃ ସ ମାଧଵଃ
ସେଠାରେ ସେଇ ସମୟରେ ବାସୁଦେବ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ; ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମିଶି ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
କୃଷ୍ଣେନ ସହିତୈଃ ସର୍ଵୈଃ ପୁନରେଵ ମହାତ୍ମଭିଃ । ଅଭିଷିକ୍ତଃ ସ୍ଵରାଜ୍ଯେ ତୁ ଧର୍ମପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପୁନିଥରେ ସ୍ୱରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରାଗଲା।
ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ଚୈଵ ମାର୍କଂଡେଯୋ ମହାତ୍ମଵାନ୍ । ତତଃ ସ୍ଵସ୍ତୀତି ଚୋକ୍ତ୍ଵା ଵୈ କ୍ଷଣାଦାଶ୍ରମମାଗତଃ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ମହାତ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶୁଭ ଅଭିବାଦନ କରି କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋଽପି ଧର୍ମାତ୍ମା ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହିତସ୍ତୁ ସଃ । ମହାଦାନଂ ଦଦୌ ଚାଥ ଧର୍ମପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରହି, ବଡ଼ ଦାନ ଦେଲେ।
ଯସ୍ତ୍ଵିଦଂ କଲ୍ଯମୁତ୍ଥାଯ ପଠତେ ଵା ଶୃଣୋତି ଵା । ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁଠି ଏହି କଥାକୁ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଏ।
ଵାସୁଦେଵ ଉଵାଚ- ମମ ଵାକ୍ଯଂ ତୁ କର୍ତଵ୍ଯଂ ତଵ ସ୍ନେହାଦ୍ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ । ନିତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞରତୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଯାଗେ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ
ବାସୁଦେବ କହିଲେ— ମୋର କଥା ଅବଶ୍ୟ କରିବାକୁ ହେବ; ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଦେଖି କହୁଛି। ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ଲିନ ରୁହ, ପ୍ରୟାଗରେ ରୁହିବା, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ହେଇ ରୁହ।
ପ୍ରଯାଗଂ ସଂସ୍ମରନ୍ନିତ୍ଯଂ ସହାସ୍ମାଭିର୍ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ରାଜେଂଦ୍ର ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ତୁ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଆମ ସହିତ ସଦା ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କର; ତୁମେ ନିଜେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ ଚିରକାଳର ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବ।
ପ୍ରଯାଗମନୁଗଚ୍ଛେଦ୍ଵା ଵସତେ ଵାପି ଯୋ ନରଃ । ସର୍ଵପାପଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁ ମଣିଷ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଏ କିମ୍ବା ସେଠାରେ ବସିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଏ।
ପ୍ରତିଗ୍ରହାଦୁପାଵୃତ୍ତଃ ସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ନିଯତଃ ଶୁଚିଃ
ଯିଏ ଦାନ ଗ୍ରହଣରୁ ଦୂରେ ରହେ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିୟମିତ ଓ ପବିତ୍ର ରହେ—
ଅହଂକାରନିଵୃତ୍ତଶ୍ଚ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ । ଅକୋପନଶ୍ଚ ରାଜେଂଦ୍ର ସତ୍ଯଵାଦୀ ଦୃଢଵ୍ରତଃ । ଆତ୍ମୋପମଶ୍ଚ ଭୂତେଷୁ ସ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଛି, ହେ ରାଜା, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ; ଯିଏ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ସତ୍ୟ କଥା କହେ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧରିଥାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ।
ଋଷିଭିଃ କ୍ରତଵଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵୈଶ୍ଚାପି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ନ ହି ଶକ୍ଯା ଦରିଦ୍ରେଣ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ମହୀପତେ
ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ଯଥାକ୍ରମେ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ, ହେ ରାଜା, ଦରିଦ୍ର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ବହୂପକରଣୋ ଯଜ୍ଞୋ ନାନାସଂଭାରସଂଭ୍ରମଃ । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଵିଵିଧୈରର୍ଥ୍ଯୈଃ ସମୃଦ୍ଧୈର୍ଵା ନରୈଃ କ୍ଵଚିତ୍
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁ ଉପକରଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦରକାର; ଏହା କେବେ କେବେ ଧନୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାଧନ ଥିବା ଲୋକମାନେ କରିପାରନ୍ତି।
ଯୋ ଦରିଦ୍ରୈରପି ବୁଧୈଃ ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ନରେଶ୍ଵର । ତତୋ ଯଜ୍ଞଫଲୈଃ ପୁଣ୍ଯୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧ ଜନେଶ୍ଵର
କିନ୍ତୁ, ହେ ଜନମାନ୍ୟ, ଏବେ ଯାହା ଦରିଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କରିପାରନ୍ତି ଏବଂ ଯାହା ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ସେଥିରେ ଶୁଣ।
ଋଷୀଣାଂ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯମିଦଂ ଭରତସତ୍ତମ । ତୀର୍ଥାଭିଗମନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞୈରପି ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ଏହି ହେଉଛି ଋଷିମାନେଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଯାହା ଯଜ୍ଞଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି।
ଦଶକୋଟିସହସ୍ରାଣି ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରେ । ମାଘମାସେ ତୁ ଗଂଗାଯାଂ ଗମିଷ୍ଯଂତି ନରର୍ଷଭ
ଦଶ କୋଟି ସହସ୍ର ଓ ତିରିଶି କୋଟି ଅଧିକ ଲୋକ, ହେ ମଣିଷମାନ୍ୟ, ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯିବେ।
ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ମହାରାଜ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯମକଂଟକମ୍ । ପୁନର୍ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ରାଜେଂଦ୍ର ଯଜମାନୋ ଵିଶେଷତଃ
ମହାରାଜ, ଆପଣ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ ରହନ୍ତୁ । ଅନ୍ତେ ଆପଣ ଦୁଃଖ ଛଡା ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନିଥରେ ବିଶେଷ କରି ଯଜ୍ଞ କରିବା ସମୟରେ ଏହି ସବୁ ଦେଖିପାରିବେ ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯଂ। ନାମ ଊନପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ 'ପ୍ରୟାଗର ମହିମା' ନାମକ ଉଣଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ- ଭଵତା କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଯତ୍କିଂଚିତ୍ପୃଷ୍ଟମେଵ ଚ । ଇଦାନୀମପି ପୃଚ୍ଛାମ ଏକଂ ଵଦ ମହାମତେ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ଆପଣ ଯେଉଁପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଥିଲା ସେସବୁର ଉତ୍ତର ଦେଇଛନ୍ତି । ଏବେ ଆମେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛୁ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଦୟାକରି ଏହା କହନ୍ତୁ ।
ଏତେଷାଂ ଖଲୁ ତୀର୍ଥାନାଂ ସେଵନାଦ୍ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ସର୍ଵେଷାଂ କିଲ କୃତ୍ଵୈକଂ କର୍ମ କେନ ଚ ଲଭ୍ଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସେବା କଲେ କଣ ଫଳ ମିଳେ? ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ କେବଳ ଗୋଟିଏ କାର୍ଯ୍ୟ କରି କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ?
ଏତନ୍ନୋ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଜ୍ଞ କର୍ମୈଵଂ ଯଦି ଵର୍ତତେ । ସୂତ ଉଵାଚ- କର୍ମଯୋଗଃ କିଲ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵର୍ଣାନାଂ ଦ୍ଵିଜପୂର୍ଵଶଃ
ଏପରି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଥାଏ କି ନାହିଁ, ସବୁଠାରୁ ଜଣା, ଆମକୁ କହନ୍ତୁ । ସୂତ କହିଲେ— କାର୍ମିକ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଆଦି ସମସ୍ତ ଜାତି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି ।
ନାନାଵିଧୋ ମହାଭାଗାସ୍ତତ୍ର ଚୈକଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ହରିଭକ୍ତିଃ କୃତା ଯେନ ମନସା ଵଚସା ଗିରା
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ— ମନ, କଥା ଓ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବା ।
ଜିତଂ ତେନ ଜିତଂ ତେନ ଜିତମେଵ ନ ସଂଶଯଃ । ହରିରେଵ ସମାରାଧ୍ଯଃ ସର୍ଵଦେଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରଃ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ସବୁ କିଛି ଜିତାଯାଏ, ସବୁ କିଛି ଜିତାଯାଏ, ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଜିତାଯାଏ— ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା, ହରିଙ୍କୁ ମାତ୍ର ପୂଜିବା ଉଚିତ ।
ହରିନାମମହାମଂତ୍ରୈର୍ନଶ୍ଯେତ୍ପାପପିଶାଚକମ୍ । ହରେଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ସକୃଦପ୍ଯମଲାଶଯାଃ
ହରିଙ୍କ ନାମର ମହାମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ପାପର ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ନଶ୍ୟ ହୁଏ । ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ହରିଙ୍କୁ ଏକଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ,
ସର୍ଵତୀର୍ଥସମାପ୍ଲାଵଂ ଲଭଂତେ ଯନ୍ନ ସଂଶଯଃ । ପ୍ରତିମାଂ ଚ ହରେର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵତୀର୍ଥଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ— ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଏବଂ ହରିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ମିଳେ ।
ଵିଷ୍ଣୁନାମପରଂ ଜପ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵମଂତ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରସାଦତୁଲସୀମାଘ୍ରାଯ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାମ ଜପ କଲେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ଫଳ ମିଳେ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ତୁଳସୀ ଗନ୍ଧ ନାସା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ,
ପ୍ରଚଂଡଂ ଵିକରାଲଂ ତଦ୍ଯମସ୍ଯାସ୍ଯଂ ନ ପଶ୍ଯତି । ସକୃତ୍ପ୍ରଣାମୀ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ମାତୁଃ ସ୍ତନ୍ଯଂ ପିବେନ୍ନହି
ଯମର ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ପଡେନାହିଁ । ଯିଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏକଥର ନମସ୍କାର କରେ, ସେ ପୁଣି ମାଆର ଦୁଧ ପିଏନାହିଁ ।
ହରିପାଦେ ମନୋ ଯେଷାଂ ତେଭ୍ଯୋ ନିତ୍ଯଂ ନମୋନମଃ । ପୁଲ୍କସଃ ଶ୍ଵପଚୋ ଵାପି ଯେ ଚାନ୍ଯେ ମ୍ଲେଚ୍ଛଜାତଯଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ହରିଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଲଗିଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ନମସ୍କାର କରେ । ପୁଲ୍କସ, ଶ୍ୱପଚ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେଶୀ ଜନମର ଲୋକ ହେଉନ୍ତୁ,
ତେଽପି ଵଂଦ୍ଯା ମହାଭାଗା ହରିପାଦୈକସେଵକାଃ । କିଂ ପୁନର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପୁଣ୍ଯା ଭକ୍ତା ରାଜର୍ଷଯସ୍ତଥା
ଯଦି ସେମାନେ କେବଳ ହରିଙ୍କ ପାଦରେ ସେବା କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ । ତେବେ ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭକ୍ତ ରାଜା ଋଷିମାନେ କିପରି ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ ହେବେ !
ହରୌ ଭକ୍ତିଂ ଵିଧାଯୈଵ ଗର୍ଭଵାସଂ ନ ପଶ୍ଯତି । ହରେରଗ୍ରେ ସ୍ଵନୈରୁଚ୍ଚୈର୍ନୃତ୍ଯଂସ୍ତନ୍ନାମକୃନ୍ନରଃ
ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କଲେ ପୁଣି ଗର୍ଭବାସ ଦେଖିବାକୁ ପଡେନାହିଁ । ହରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନାଚି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କ ନାମ ଗାଇଲେ,