ପ୍ରଯାଗଂ ସମଧିଷ୍ଠାନଂ କଂବଲାଶ୍ଵତରାଵୁଭୌ । ଭୋଗଵତ୍ଯଥ ଯା ଚୈଵ ଵେଦିରେଷା ପ୍ରଜାପତେଃ
ପ୍ରୟାଗ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ଦୁଇଝଣଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥଳ; ଭୋଗବତୀ ଏବଂ ଏହି ବେଦି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର।
ତତ୍ର ଦେଵାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ମୂର୍ତିମଂତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ପୂଜଯଂତି ପ୍ରଯାଗଂ ତେ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଯଜ୍ଞମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ତଥା ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଯଜଂତେ କ୍ରତୁଭିର୍ଦେଵାଂସ୍ତଥା ବହୁଧନା ନୃପାଃ । ତତଃ ପୁଣ୍ଯତମୋ ନାସ୍ତି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭାରତ
ଧନୀ ରାଜାମାନେ ଏଠାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ, ଭାରତ, ତିନି ଲୋକରେ ଏଠାଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ।
ପ୍ରଭାଵାତ୍ସର୍ଵତୀର୍ଥେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଭଵତ୍ଯଧିକଂ ଵିଭୋ । ଦଶତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରେ
ଏହାର ଶକ୍ତିରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରୟାଗ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଏଠାରେ ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ତିନି କୋଟି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଯତ୍ର ଗଂଗା ମହାଭାଗା ସ ଦେଶସ୍ତତ୍ତପୋଵନମ୍ । ସିଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରଂ ତୁ ତଜ୍ଜ୍ଞେଯଂ ଗଂଗାତୀରସମାଶ୍ରିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗା ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ତପସ୍ୟାର ଭୂମି; ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଗଙ୍ଗା ତୀର ଉପରେ ଥିବା ସିଦ୍ଧିର କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜାଣ।
ଇତି ସତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ସାଧୂନାମାତ୍ମଜସ୍ଯ ଵା । ସୁହୃଦାଂ ଚ ଜପେତ୍କର୍ଣେ ଶିଷ୍ଯସ୍ଯାନୁଗତସ୍ଯ ଵା
ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସାଧୁ, ନିଜ ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କାନରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଇଦଂ ଧନ୍ଯମିଦଂ ସ୍ଵର୍ଗ୍ଯମିଦଂ ସେଵ୍ଯମିଦଂ ଶୁଭମ୍ । ଇଦଂ ପୁଣ୍ଯମିଦଂ ରମ୍ଯଂ ପାଵନଂ ଧର୍ମମୁତ୍ତମମ୍
ଏହା ଧନ୍ୟ, ଏହା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ, ଏହା ସେବନୀୟ, ଏହା ଶୁଭ; ଏହା ପୁଣ୍ୟ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ।
ମହର୍ଷୀଣାମିଦଂ ଗୁହ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍ । ଅଧୀତ୍ଯ ଚ ଦ୍ଵିଜୋ ଧ୍ଯାଯନ୍ନିର୍ମଲତ୍ଵମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏହା ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ; ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହାକୁ ପଢ଼ି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ନିର୍ମଳତା ପାଏ।
ଯଶ୍ଚେଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ତୀର୍ଥଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସଦା ଶୁଚିଃ । ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵଂ ଲଭତେ ନାକପୃଷ୍ଠେ ଚ ମୋଦତେ
ଯେଉଁଠି ସଦା ପବିତ୍ର ଥାଇ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର କଥା ନିତ୍ୟ ଶୁଣେ, ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଲାଭ କରେ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ।
ପ୍ରାପ୍ଯଂତେ ତାନି ତୀର୍ଥାନି ସଦ୍ଭିଃ ଶିଷ୍ଟାର୍ଥଦର୍ଶିଭିଃ । ସ୍ନାହି ତୀର୍ଥେଷୁ କୌରଵ୍ଯ ନ ଚ ଵକ୍ରମତିର୍ଭଵ
ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ତୁମେ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କର, ହେ କୌରବ, ଏବଂ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରିବା ଦିଅ ନାହିଁ।
ତ୍ଵଯା ତୁ ସମ୍ଯକ୍ପୃଷ୍ଟେନ କଥିତଂ ତୁ ମଯା ଵିଭୋ । ପିତରସ୍ତାରିତାଃ ସର୍ଵେ ତାରିତାଶ୍ଚ ପିତାମହାଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେପରି ଠିକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସେଇ ଭଳି କହିଦେଲି। ସମସ୍ତ ପିତୃଗଣ ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି।
ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ତୁ ସର୍ଵେ ତେ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ଏଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଯୋଗଂ ଚ ତୀର୍ଥଂ ଚୈଵ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ତଥାପି ସେମାନେ ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଳାଂଶ ଭାଗକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ, ଏହିପରି ଯୋଗ ଓ ଏହିପରି ତୀର୍ଥ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ବହୁକ୍ଲେଶେନ ଯୁଜ୍ଯଂତେ ତତୋ ଯାଂତି ପରାଂ ଗତିମ୍ । ପ୍ରଯାଗସ୍ମରଣାଲ୍ଲୋକଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି
ବହୁ କଷ୍ଟ ସହି ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗର ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଲୋକେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯେ ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ସତଚାଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- କଥା ସର୍ଵାତ୍ଵିଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତାପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ମହାମୁନେ । ଏଵଂ ମେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ଯଥା ଚ ମମ ତାରଯେତ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପ୍ରୟାଗର କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହାଯାଇଛି, ହେ ମହାମୁନି। ଏବେ ମୋତେ ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥେଶାନୋ ଦେଵତା ପ୍ରଭୁରଵ୍ଯଯଃ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ଶୁଣନ୍ତୁ ରାଜା, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଷୟରେ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଈଶାନ— ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ।
ବ୍ରହ୍ମା ସୃଜତି ଭୂତାନି ସ୍ଥାଵରଂ ଜଂଗମଂ ଚ ଯତ୍ । ତାନ୍ଯେତାନି ପରୋ ଲୋକେ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାଲଯତି ପ୍ରଜାଃ
ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଥାବର ଓ ଚର ଜୀବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବିଷ୍ଣୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
କଲ୍ପାଂତେ ତତ୍ସମଗ୍ରଂ ହି ରୁଦ୍ରଃ ସଂହରତେ ଜଗତ୍ । ନ ଦଦାତି ଚ ନାଧ୍ଯେତି ନ କଦାଚିଦ୍ଵିନଶ୍ଯତି
କଳ୍ପର ଶେଷରେ ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; ସେ ଦେବା, ନେବା କିମ୍ବା କେବେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ଈଶ୍ଵରଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି । ଉତ୍ତରେଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାଦିଦାନୀଂ ବ୍ରହ୍ମ ତିଷ୍ଠତି
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ। ଏବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ଉତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମା ବସିଛନ୍ତି।
ମହେଶ୍ଵରୋ ଵଟେ ଭୂତ୍ଵା ତିଷ୍ଠତେ ପରମେଶ୍ଵରଃ । ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗଂଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ
ମହେଶ୍ୱର ବଟବୃକ୍ଷ ରୂପେ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ପରମେଶ୍ୱର ରୂପେ ବସିଛନ୍ତି। ତାପରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
ରକ୍ଷଂତି ପରମଂ ନିତ୍ଯଂ ପାପକର୍ମପରାଯଣାନ୍ । ଯେ ତୁ ଚାନ୍ଯେ ଚ ତିଷ୍ଠଂତି ନ ଯାଂତି ପରମାଂ ଗତିମ୍
ସେମାନେ ସଦା ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ଗତିକୁ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଅପ୍ଯାହ ମେ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଥୈଷାଂ ତିଷ୍ଠତେ ଶ୍ରୁତମ୍ । କେନ ଵା କାରଣେନୈଵ ତିଷ୍ଠଂତି ଲୋକସଂମତାଃ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତୁ, ଯେଉଁପରି ସେମାନେ ଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ଏବଂ କିଏ କି କାରଣରେ ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ମାନିତ, ସେଠାରେ ରହନ୍ତି?
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ପ୍ରଯାଗେ ନିଵସଂତ୍ଯେତେ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ । କାରଣଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ପ୍ରୟାଗରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ବସନ୍ତି। କାରଣଟି ମୁଁ କହିବି— ଶୁଣନ୍ତୁ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ପଂଚଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ତୁ ମଂଡଲମ୍ । ତିଷ୍ଠଂତି ରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ପାପକର୍ମନିଵାରଣାଃ
ପ୍ରୟାଗର ମଣ୍ଡଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଓ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ରହନ୍ତି।
ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ସ୍ଵଲ୍ପକଂ ପାପଂ ନରକେ ପାତଯିଷ୍ଯତି । ଏଵଂ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ପ୍ରଯାଗେ ସମହେଶ୍ଵରଃ
ସେଠାରେ ଅତି ଅଳ୍ପ ପାପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନରକକୁ ପତିତ ହେବ। ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରୟାଗରେ ଅଛନ୍ତି।
ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାଃ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ପର୍ଵତାଶ୍ଚ ମହୀତଲେ । ତିଷ୍ଠଂତି ଧ୍ରିଯମାଣାଶ୍ଚ ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍
ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।
ଯେ ଚାନ୍ଯେ ବହଵଃ ସର୍ଵେ ତିଷ୍ଠଂତି ଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ପୃଥିଵୀସ୍ଥାନମାରଭ୍ଯ ନିର୍ମିତଂ ଦୈଵତୈସ୍ତ୍ରିଭିଃ
ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଜଣେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପୃଥିବୀର ଆଧାରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି।
ପ୍ରଜାପତେରିଦଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ପ୍ରଯାଗମିତି ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଏତତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରଂ ଚ ପ୍ରଯାଗଂ ତୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରୟାଗ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ପ୍ରୟାଗ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଦ୍ଧ।
ସ୍ଵରାଜ୍ଯଂ କୁରୁ ରାଜେଂଦ୍ର ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହିତୋ ଭଵ
ହେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ତୁମ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ଶାସନ କର।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଅଷ୍ଟଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ବିଷୟରେ ଅଠଚାଳିସତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।