ଅନେନ କର୍ମ୍ମଣା ଯୁକ୍ତାଃ ପଚ୍ଯଂତେ ନରକେଽଧମାଃ । ଏଵଂ ଯୋଗଂ ଚ ଧର୍ମ୍ମଂ ଚ ଦାତାରଂ ଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ ନରକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଯୋଗ, ଧର୍ମ ଓ ଦାତାର ବିବରଣୀ ଏହିପରି ଅଟୁ । ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହିପରି ଧର୍ମ ଓ ଦାନର କଥା ।
ଯଥା ସତ୍ଯମସତ୍ଯଂ ଵା ଅସ୍ତି ନାସ୍ତୀତି ଯତ୍ଫଲମ୍ । ନିରୁକ୍ତଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଯଂ ସ୍ଵଯମାପ୍ନୁଯାତ୍
ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଫଳ ମିଳେ, ସେଥିରେ କିପରି ନିଜେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ, ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ 'ପ୍ରୟାଗର ମହିମା' ନାମକ ଛଉଠିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୁନରେଵ ତୁ । ନୈମିଷଂ ପୁଷ୍କରଂ ଚୈଵ ଗୋତୀର୍ଥଂ ସିଂଧୁସାଗରମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ରାଜା, ଆଉଥରେ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର, ଗୋତୀର୍ଥ ଏବଂ ସିନ୍ଧୁ ସାଗର ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଗଯା ଚୈଵ ଗଂଗାସାଗରମେଵ ଚ । ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଯେ ଚ ପୁଣ୍ଯାଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯାଃ
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗୟା ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ସାଗର ମିଳନ ସହିତ, ଏମିତି ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଅଛି।
ଦଶତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରେ । ପ୍ରଯାଗେ ସଂସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯମେଵମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ପ୍ରୟାଗରେ ସଦା ଦଶ ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ତିରିଶ କୋଟି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବିଦ୍ୟମାନ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ତ୍ରୀଣି ଚାପ୍ଯଗ୍ନିକୁଂଡାନି ଯେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ତୁ ଜାହ୍ନଵୀ । ପ୍ରଯାଗାଦଭିନିଷ୍କ୍ରାଂତା ସର୍ଵତୀର୍ଥପୁରସ୍କୃତା
ତିନିଟି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ବହୁଛି; ସେ ପ୍ରୟାଗରୁ ବାହାରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ପାଇଛି।
ତପନସ୍ଯ ସୁତା ଦେଵୀ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା । ଗଂଗାଯମୁନଯା ସାର୍ଧଂ ସଂସ୍ଥିତା ଲୋକଭାଵିନୀ
ତାପନ୍ୟର କନ୍ୟା ଦେବୀ, ଯିଏ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସହିତ ପ୍ରୟାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଦେଉଛନ୍ତି।
ଗଂଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପୃଥିଵ୍ଯା ଜଘନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ପ୍ରଯାଗଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍
ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟର ଭୂମିକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଳ ଅଂଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କିଛି ସହିତ ତୁଳନା ହେବା ନୁହେଁ।
ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯୋଽର୍ଦ୍ଧକୋଟୀ ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ଵାଯୁରବ୍ରଵୀତ୍ । ଦିଵ୍ଯଂ ଭୁଵ୍ଯଂତରିକ୍ଷେ ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଜାହ୍ନଵି ସ୍ମୃତା
ତିନି କୋଟି ଓ ଅର୍ଧ କୋଟି ତୀର୍ଥ, ବାୟୁ ଦେବ କହିଛନ୍ତି, ଦେବଲୋକ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶର ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଜାହ୍ନବୀ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ପ୍ରଯାଗଂ ସମଧିଷ୍ଠାନଂ କଂବଲାଶ୍ଵତରାଵୁଭୌ । ଭୋଗଵତ୍ଯଥ ଯା ଚୈଵ ଵେଦିରେଷା ପ୍ରଜାପତେଃ
ପ୍ରୟାଗ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ଦୁଇଝଣଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥଳ; ଭୋଗବତୀ ଏବଂ ଏହି ବେଦି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର।
ତତ୍ର ଦେଵାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ମୂର୍ତିମଂତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ପୂଜଯଂତି ପ୍ରଯାଗଂ ତେ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ
ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଯଜ୍ଞମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ତଥା ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଯଜଂତେ କ୍ରତୁଭିର୍ଦେଵାଂସ୍ତଥା ବହୁଧନା ନୃପାଃ । ତତଃ ପୁଣ୍ଯତମୋ ନାସ୍ତି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭାରତ
ଧନୀ ରାଜାମାନେ ଏଠାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ, ଭାରତ, ତିନି ଲୋକରେ ଏଠାଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ।
ପ୍ରଭାଵାତ୍ସର୍ଵତୀର୍ଥେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଭଵତ୍ଯଧିକଂ ଵିଭୋ । ଦଶତୀର୍ଥସହସ୍ରାଣି ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତଥାପରେ
ଏହାର ଶକ୍ତିରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରୟାଗ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଏଠାରେ ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ତିନି କୋଟି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଯତ୍ର ଗଂଗା ମହାଭାଗା ସ ଦେଶସ୍ତତ୍ତପୋଵନମ୍ । ସିଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରଂ ତୁ ତଜ୍ଜ୍ଞେଯଂ ଗଂଗାତୀରସମାଶ୍ରିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗା ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ତପସ୍ୟାର ଭୂମି; ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଗଙ୍ଗା ତୀର ଉପରେ ଥିବା ସିଦ୍ଧିର କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜାଣ।
ଇତି ସତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ସାଧୂନାମାତ୍ମଜସ୍ଯ ଵା । ସୁହୃଦାଂ ଚ ଜପେତ୍କର୍ଣେ ଶିଷ୍ଯସ୍ଯାନୁଗତସ୍ଯ ଵା
ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସାଧୁ, ନିଜ ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କାନରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଇଦଂ ଧନ୍ଯମିଦଂ ସ୍ଵର୍ଗ୍ଯମିଦଂ ସେଵ୍ଯମିଦଂ ଶୁଭମ୍ । ଇଦଂ ପୁଣ୍ଯମିଦଂ ରମ୍ଯଂ ପାଵନଂ ଧର୍ମମୁତ୍ତମମ୍
ଏହା ଧନ୍ୟ, ଏହା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ, ଏହା ସେବନୀୟ, ଏହା ଶୁଭ; ଏହା ପୁଣ୍ୟ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ।
ମହର୍ଷୀଣାମିଦଂ ଗୁହ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍ । ଅଧୀତ୍ଯ ଚ ଦ୍ଵିଜୋ ଧ୍ଯାଯନ୍ନିର୍ମଲତ୍ଵମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏହା ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ; ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହାକୁ ପଢ଼ି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ନିର୍ମଳତା ପାଏ।
ଯଶ୍ଚେଦଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନିତ୍ଯଂ ତୀର୍ଥଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସଦା ଶୁଚିଃ । ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵଂ ଲଭତେ ନାକପୃଷ୍ଠେ ଚ ମୋଦତେ
ଯେଉଁଠି ସଦା ପବିତ୍ର ଥାଇ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର କଥା ନିତ୍ୟ ଶୁଣେ, ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଲାଭ କରେ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ।
ପ୍ରାପ୍ଯଂତେ ତାନି ତୀର୍ଥାନି ସଦ୍ଭିଃ ଶିଷ୍ଟାର୍ଥଦର୍ଶିଭିଃ । ସ୍ନାହି ତୀର୍ଥେଷୁ କୌରଵ୍ଯ ନ ଚ ଵକ୍ରମତିର୍ଭଵ
ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ତୁମେ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କର, ହେ କୌରବ, ଏବଂ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରିବା ଦିଅ ନାହିଁ।
ତ୍ଵଯା ତୁ ସମ୍ଯକ୍ପୃଷ୍ଟେନ କଥିତଂ ତୁ ମଯା ଵିଭୋ । ପିତରସ୍ତାରିତାଃ ସର୍ଵେ ତାରିତାଶ୍ଚ ପିତାମହାଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେପରି ଠିକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସେଇ ଭଳି କହିଦେଲି। ସମସ୍ତ ପିତୃଗଣ ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି।
ପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ତୁ ସର୍ଵେ ତେ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ଏଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଯୋଗଂ ଚ ତୀର୍ଥଂ ଚୈଵ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ତଥାପି ସେମାନେ ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଳାଂଶ ଭାଗକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ, ଏହିପରି ଯୋଗ ଓ ଏହିପରି ତୀର୍ଥ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ବହୁକ୍ଲେଶେନ ଯୁଜ୍ଯଂତେ ତତୋ ଯାଂତି ପରାଂ ଗତିମ୍ । ପ୍ରଯାଗସ୍ମରଣାଲ୍ଲୋକଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି
ବହୁ କଷ୍ଟ ସହି ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗର ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଲୋକେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ସ୍ଵର୍ଗଖଂଡେ ପ୍ରଯାଗମାହାତ୍ମ୍ଯେ ସପ୍ତଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସ୍ୱର୍ଗଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ସତଚାଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- କଥା ସର୍ଵାତ୍ଵିଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତାପ୍ରଯାଗସ୍ଯ ମହାମୁନେ । ଏଵଂ ମେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ଯଥା ଚ ମମ ତାରଯେତ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପ୍ରୟାଗର କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହାଯାଇଛି, ହେ ମହାମୁନି। ଏବେ ମୋତେ ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥେଶାନୋ ଦେଵତା ପ୍ରଭୁରଵ୍ଯଯଃ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ଶୁଣନ୍ତୁ ରାଜା, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଷୟରେ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଈଶାନ— ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ।
ବ୍ରହ୍ମା ସୃଜତି ଭୂତାନି ସ୍ଥାଵରଂ ଜଂଗମଂ ଚ ଯତ୍ । ତାନ୍ଯେତାନି ପରୋ ଲୋକେ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାଲଯତି ପ୍ରଜାଃ
ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଥାବର ଓ ଚର ଜୀବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବିଷ୍ଣୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
କଲ୍ପାଂତେ ତତ୍ସମଗ୍ରଂ ହି ରୁଦ୍ରଃ ସଂହରତେ ଜଗତ୍ । ନ ଦଦାତି ଚ ନାଧ୍ଯେତି ନ କଦାଚିଦ୍ଵିନଶ୍ଯତି
କଳ୍ପର ଶେଷରେ ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; ସେ ଦେବା, ନେବା କିମ୍ବା କେବେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ଈଶ୍ଵରଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି । ଉତ୍ତରେଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାଦିଦାନୀଂ ବ୍ରହ୍ମ ତିଷ୍ଠତି
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ। ଏବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ଉତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମା ବସିଛନ୍ତି।
ମହେଶ୍ଵରୋ ଵଟେ ଭୂତ୍ଵା ତିଷ୍ଠତେ ପରମେଶ୍ଵରଃ । ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗଂଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ
ମହେଶ୍ୱର ବଟବୃକ୍ଷ ରୂପେ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ପରମେଶ୍ୱର ରୂପେ ବସିଛନ୍ତି। ତାପରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି।